USD 2.7623
EUR 2.9816
RUB 3.2758
თბილისი
მიხელ სარჯველაძე-გერმანიაში მცხოვრები პოლიტოლოგი
თარიღი:  546
გერმანიას თავდაპირველად 19 წლის ასაკში ვეწვიე — გერმანიის აკადემიური გაცვლითი სამსახურის (DAAD) სტიპენდიის ფარგლებში და ბევრ კულტურულ შოკთან ერთად, გადაწყვეტილებაც მივიღე, რომ აუცილებლად დავბრუნებულიყავი სასწავლებლად. ფინანსური მდგომარეობის და გერმანული ენის კარგად არცოდნის გამო, გერმანიაში Au-pair-ის პროგრამის მეშვეობით დავბრუნდი. აღნიშნული პროგრამა სასურველ ქვეყანაში მასპინძელ ოჯახში ცხოვრებას, ოჯახში მცხოვრები ბავშვების აღზრდაში და მსუბუქ საოჯახო საქმეებში დახმარების გაწევას გულისხმობს. ჩემი მასპინძელი ოჯახის და ენის ინტენსიური კურსის წყალობით, მალე შევძელი უცხოელი აბიტურიენტებისთვის საჭირო გამოცდის ჩაბარება გერმანულ ენაში. 2008 წელს გისენის უნივერსიტეტში სოციალური მეცნიერებების ფაკულტეტზე ჩავირიცხე, სადაც ერთი წლის განმავლობაში ვსწავლობდი, თუმცა, დღევანდელი გადმოსახედიდან, სიტყვა „სწავლა“ ხმამაღალი ნათქვამია. ოჯახში მუშაობის გამო, დროის დეფიციტი, გერმანული ენის ბარიერთან ერთად, ხელს მიშლიდა საგნების სათანადოდ მომზადებაში. რადგან გამოცდების ჩაბარება მიჭირდა, კონცენტრაცია ენის შესწავლაზე მოვახდინე და უნივერსიტეტიდან გარიცხვის შესახებ განცხადებაც თავად დავწერე, სანამ უნივერსიტეტი გამრიცხავდა. უნივერსიტეტში გატარებული ორი წარუმატებელი სემესტრი მაინც მნიშვნელოვანი გამოცდილება იყო. 2009 წელს საუნივერსიტეტო სტიპენდიის ფარგლებში სწავლა დავიწყე იენის ფრიდრიხ შილერის სახელობის უნივერსიტეტში სამაგისტრო პროგრამაზე „მეოცე საუკუნის პოლიტიკა და ისტორია“. მიუხედავად იმისა, რომ საქართველოში გერმანულ ენას და ლიტერატურას ვსწავლობდი, პოლიტიკა ყოველთვის უფრო მაინტერესებდა. ალბათ ამ ინტერესის გამო გავხდი გერმანიის ბუნდესტაგის სტიპენდიატი 2011 წელს და 5 დაუვიწყარი თვე გავატარე გერმანიის პარლამენტში და დედაქალაქ ბერლინში. იენაში სწავლის პერიოდში ჩემი კვლევის ძირითად საგანს აღმოსავლეთ ევროპის ისტორია წარმოადგენდა და სამაგისტრო ნაშრომიც საქართველოს პირველ დემოკრატიულ რესპუბლიკაზე დავწერე. სამაგისტრო პროგრამის დასრულების შემდგომ საქართველოში დავბრუნდი, სადაც კონრად ადენაუერის ფონდში და ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტში ვმუშაობდი გარკვეული დროის მანძილზე. დაბრუნების პროცესი გამიადვილა საერთაშორისო მიგრაციის ცენტრმა (CIM), რომელიც გერმანიაში სწავლის დასრულების შემდგომ საქართველოს მოქალაქეებს სამშობლოში დაბრუნების შემთხვევაში სამუშაო ბაზარზე ინტეგრაციაში ეხმარება.
გერმანიის განათლების სისტემა იყო ძირითადი მიზეზი, რატომაც გადავწყვიტე, რომ 2013 წელს კვლავ გერმანიაში დავბრუნებულიყავი. რადგან აკადემიურ სფეროში მსურდა კარიერის გაგრძელება, მივხვდი, რომ საქართველოში სრულ განაკვეთზე მუშაობის პარალელურად, ჩემთვის კვლევაზე ფოკუსირება შეუძლებელი იყო. კიოლნის უნივერსიტეტში კონრად ადენაუერის ფონდის სადოქტორო სტიპენდიის ფარგლებში 2018 წელს, ხუთწლიანი შრომის შემდეგ დავიცავი დისერტაცია „გერმანია და სამხრეთ კავკასია. საქართველო გერმანიის საგარეო პოლიტიკის ფოკუსში“ და მივიღე დოქტორის ხარისხი. დისერტაცია წიგნად 2019 წელს გამოსცა გამომცემლობა Springer-მა. გერმანია საქართველოსთვის ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი პარტნიორია და ყოველთვის მაინტერესებდა გამომეკვლია ორმხრივი ურთიერთობები საქართველოს მიერ დამოუკიდებლობის აღდგენის და გერმანიის გაერთიანების შემდგომ პერიოდში. სადოქტორო პროგრამის ფარგლებში ხელმძღვანელ პროფესორთან ერთად ვხელმძღვანელობდი კვლევით პროექტს „ომები პოსტსაბჭოთა სივრცეში“ და ამავდროულად ოთხი წლის განმავლობაში ვიყავი კიოლნის უნივერსიტეტის ქართველ სტუდენტთა გაერთიანების თანადამაარსებელი და აქტიური წევრი. დისერტაციაზე მუშაობის დასრულების შემდგომ დავუბრუნდი ბერლინს, სადაც საქართველოს საელჩოში ვმუშაობდი 2020 წლის შემოდგომამდე. შედარებით მოკლე, თუმცა ინტენსიური პერიოდის დამსახურებით, მნიშვნელოვანი სამუშაო გამოცდილება შევიძინე, რადგან საელჩოში მიღებული პრაქტიკული გამოცდილება საგარეო პოლიტიკის შესახებ თეორიული ცოდნის შევსებაში დამეხმარა. 2021 წლიდან იენის უნივერსიტეტის პოსტდოკი ვარ და სამხრეთ კავკასიაში მიმდინარე გეოპოლიტიკურ პროცესებს ვიკვლევ. მესამე წელია, რაც საგარეო და უსაფრთხოების პოლიტიკის ინსტიტუტის მკვლევარი ვარ, გერმანიაში ეს ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი კვლევითი ცენტრია. ცენტრის საქმიანობა გერმანიის ბიუჯეტიდან ფინანსდება, თუმცა ის სრულიად დამოუკიდებელი კვლევითი ორგანიზაციაა, რომლის უმთავრეს მოვალეობას, კვლევასთან ერთად, გერმანიის მთავრობის და პარლამენტის კონსულტაცია წარმოადგენს უსაფრთხოების და საგარეო პოლიტიკის საკითხებში. ჩემთვის მიუღებელია, მიკერძოებული და პოლიტიკური ზეგავლენის ქვეშ მოქცეული ანალიტიკური საქმიანობა, რადგან ის არ არის თავისუფალი და პროგრესზე ორიენტირებული. პოლიტიკური პროცესების ანალიზის მნიშვნელოვანი შემადგენელი ნაწილია რეკომენდაციები, რომლებიც გერმანულ რეალობაში ხშირად პოლიტიკური და აკადემიური ელიტების პროდუქტიულ თანამშრომლობას გულისხმობს. რეკომენდაციები და ზოგადად კონსულტაცია ვერ იქნება შედეგიანი და რეალობას მორგებული, თუ ის პოლიტიკურ კონიუნქტურას ემსახურება. დემოკრატიულ სახელმწიფოებში, როგორიც გერმანია, აღმასრულებელ თუ საკანონმდებლო ხელისუფლებას პოლიტიკის ექსპერტებისგან, უპირველეს ყოვლისა, განსხვავებული ხედვის, არსებული მდგომარეობის სასიკეთოდ შეცვლის შესახებ რჩევები აინტერესებს და არა საკუთარი პოლიტიკის ლეგიტიმაციის გაძლიერება.
დღეს თანამედროვე ტექნოლოგიების როლი საერთაშორისო პოლიტიკაში სულ უფრო იზრდება და შესაბამისად, იზრდება სახელმწიფოების ინტერესიც, ციფრული ტექნოლოგიების მეშვეობით საერთაშორისო პოლიტიკის ფორმირებაზე ზეგავლენა მოახდინონ. ციფრული ტექნოლოგიების განვითარების პროცესი, ბუნებრივია, დიპლომატიაზეც აისახება. ჩემი აზრით, ის ჯერჯერობით სახელმწიფოზე ფოკუსირებულ, ტრადიციულ დიპლომატიას განავრცობს და დიპლომატიის ერთ-ერთ ინსტრუმენტს წარმოადგენს. ციფრული ტექნოლოგიები სახელმწიფო აქტორებს აძლევს ამ დრომდე არარსებულ შესაძლებლობას, საკუთარი ინტერესების გატარების მიზნით, წვდომა ჰქონდეთ და ზეგავლენა მოახდინონ მაგ. გლობალურ სივრცეზე. შესაბამისად, ციფრული დიპლომატია საერთაშორისო პოლიტიკაში მნიშვნელოვან როლს თამაშობს რბილი ძალის ირგვლივ არსებული კონკურენციის კონტექსტში ძირითადად სტრატეგიული კომუნიკაციის მეშვეობით. ამავდროულად, ის ზრდის საფრთხეს, რომ აგრესიული სტრატეგიული კომუნიკაცია შესაძლოა ნეგატიურად აისახოს ორმხრივ თუ გლობალურ ურთიერთობებზე. შესაბამისად , ციფრული დიპლომატია საერთაშორისო პოლიტიკაში ქმნის ახალ, განუსაზღვრელ შესაძლებლობებს, თუმცა, ამავდროულად, რისკებს. მაგ. დეზინფორმაციის გავრცელება გლობალურ დონეზე, რაც ცალკეული სახელმწიფოებისთვის საგარეო პოლიტიკური მიზნების მიღწევის მნიშვნელოვან ინსტრუმენტს წარმოადგენს, გაცილებით გამარტივდა.
რაც შეეხება გლობალურ პოლიტიკას, კონფლიქტები უშუალოდაა დაკავშირებული საერთაშორისო წესრიგის ჩამოყალიბების პროცესთან, ამერიკის შეერთებულ შტატებს და ჩინეთს შორის თუ კოლექტიურ დასავლეთს და რუსეთს შორის. ცივი ომის დასრულების შემდეგ არსებული ეიფორია, რომ ორპოლუსიანი საერთაშორისო წესრიგის დასრულების შემდეგ , უპირველეს ყოვლისა, საერთაშორისო ორგანიზაციები განსაზღვრავდნენ მშვიდობიან თანაცხოვრებაზე დამყარებულ საერთაშორისო პოლიტიკას, არ გამართლდა. სახელმწიფოები, როგორიცაა ჩინეთი ან რუსეთი, არ არიან დაინტერესებული საერთაშორისო პოლიტიკაში ე.წ. მულტილატერალური მიდგომით, რომელიც გლობალიზაციის ეპოქაში სახელმწიფოებს შორის გლობალური პრობლემების გადაჭრის გზების შესახებ მჭიდრო თანამშრომლობას გულისხმობს გარკვეული ღირებულებების საფუძველზე. მაგალითისთვის რუსეთის ფედერაციისთვის მხოლოდ ისეთი მულტიპოლარული წესრიგია მისაღები, რომლის ფარგლებშიც სუპერსახელმწიფოები ზეგავლენის სფეროებს ინაწილებენ, მცირე სახელმწიფოების სუვერენიტეტი კი, როგორიც საქართველოა, შეზღუდულია ან საერთოდ უგულებელყოფილი. აღნიშნულ ფონზე საქართველოს მდგომარეობა განსაკუთრებით მძიმეა, მაშინ, როცა რეგიონში გეოპოლიტიკური ფონი უაღრესად დაძაბულია და საქართველო არ არის ალიანსის წევრი, რომელიც უზრუნველყოფს მის უსაფრთხოებას. მაშინ, როცა მულტილატერალიზმის მხარდამჭერი სახელმწიფოების დიდი ნაწილი უკრაინის წინააღმდეგ რუსეთის ომმა გააერთიანა, საქართველო აგრძელებს თამაშგარე მდგომარეობაში დარჩენის პოლიტიკას, რაც გრძელვადიან პერსპექტივაში ქვეყნის მომავალზე აუცილებლად აისახება ნეგატიურად. თუ ვინმეს აქვს ილუზია, რომ საქართველოს არც მწვადის და არც შამფურის დაწვის პოლიტიკა კრემლში მიღებულ გადაწყვეტილებებზე ზეგავლენას მოახდენს, სრული გულუბრყვილობაა. ამავდროულად, აღნიშნული პოლიტიკა ნეგატიურად აისახება ნატოში და ევროკავშირში საქართველოს ინტეგრაციის პროცესზე.
მიუხედავად იმისა, რომ ჩემი ცხოვრების ფაქტიურად ნახევარი საქართველოს ფარგლებს გარეთ გავატარე, ბუნებრივია, როგორც ჩვენი ქვეყნის ერთ-ერთ რიგით მოქალაქეს საქართველოზე გული განსაკუთრებით შემტკივა. არსებული გეოპოლიტიკური ფონის გათვალისწინებით, საქართველო სახიფათო მდგომარეობაშია და თუ ჩავთვლით, რომ რუსეთის აგრესია უკრაინის წინააღმდეგ სავარაუდოდ გრძელვადიანი პროცესია, სახელმწიფომ ევროკავშირში და ნატოში ინტეგრაციის პროცესი მაქსიმალურად უნდა დააჩქაროს. თუ საქართველოსთვის კანდიდატის სტატუსის მინიჭების საკითხს გადავხედავთ, მარტივად დავადგენთ, რომ ქვეყანამ უკრაინის მიერ შექმნილი ისტორიული შანსი უკრაინისა და მოლდოვასგან განსხვავებით ვერ და არ გამოიყენა. უსაფრთხოების პოლიტიკის თვალსაზრისით საქართველო ამჟამად სრულიად დაუცველი ქვეყანაა, რომელიც საფრთხეების მატების ფონზე თავდაცვის ხარჯებს არ ზრდის, არამედ ამცირებს, სტრატეგიულ პარტნიორებთან ხშირ შემთხვევაში ხისტ რიტორიკას ამჯობინებს და რუსული ნეოიმპერიალიზმის მსახურების ქებას იმსახურებს. ეს ყველაფერი შეუძლებელია ქვეყნის მომავალზე სასიკეთოდ აისახოს. სხვა საკითხია ქვეყანაში არსებული პოლიტიკური კულტურა და პარტიული ლანდშაფტი, რომელიც ძირითადად არის არა საზოგადოების, არამედ ვიწრო - საკუთარი დღის წესრიგის მქონე ჯგუფების ინტერესებზე ორიენტირებული, რაც ზრდის ამომრჩეველში ინდიფერენტულ დამოკიდებულებს. ამ სიტუაციიდან გამოსავალი ალბათ ახალი პოლიტიკური ჯგუფების ჩამოყალიბებაა, რომლებიც ორგანიზებული იქნება იდეოლოგიების და არა კონკრეტული ადამიანების და ჯგუფების ირგვლივ.
ახალგაზრდა კოლეგებს, რომლებიც სწავლის გაგრძელებას საზღვარგარეთ გეგმავენ, ვურჩევდი, რომ მაქსიმალური ყურადღება გაამახვილონ ენების და იმ ქვეყნების შესწავლაზე, სადაც სწავლას გეგმავენ. ასევე მნიშვნელოვანი საკითხია შესაბამისი სტიპენდიის მიღება, რადგან მუშაობის პარალელურად კარგად სწავლა რთული გამოწვევაა. რაც მთავარია, უნდა შეინარჩუნონ კრიტიკული დამოკიდებულება ზოგადად გარესამყაროს მიმართ, ისევე როგორც მაქსიმალური ობიექტურობა. მე, როგორც ჯერ კიდევ საბჭოთა კავშირში დაბადებული ადამიანი, კრიტიკული აზროვნების მნიშვნელობას გერმანულ უნივერსიტეტებში ჩავწვდი. ასევე მნიშვნელოვანია პროფესიული კონტაქტების დამყარება, რომელთა შენარჩუნება მნიშვნელოვანია და აუცილებელია ახალი იდეების თუ პროექტების განხორციელებისას. დღეს რომ კარიერას ვიწყებდე, ვიქნებოდი უფრო შრომისმოყვარე და მიზანდასახული, ვიდრე ვიყავი. უფრო კონკრეტულ გეგმებს დავუსახავდი საკუთარ თავს, თუ სად ვხედავ საკუთარ თავს მომავალში და რა ნაბიჯების გადადგმაა საჭირო დასახული მიზნების მისაღწევად. თემატური თვალსაზრისით ვეცდებოდი კვლევის არეალის გაფართოებას და ამ გზით ჩემი, როგორც ექსპერტის მნიშვნელობის გაზრდას.
გჯეროდეთ საკუთარი თავის და ნუ შეგაშინებთ დროებითი მარცხი თუ წარუმატებლობა. როგორც გერმანიაში ამბობენ: თუ დაეცემით, წამოდექით, კვლავ დაიხურეთ თავზე გვირგვინი და გზა გააგრძელეთ.
მიყევით ბმულს - Speech • სფიჩი
კულტურა
«Frankfurter Allgemeine Zeitung» (გერმანია): „ქართული სამზარეულოს მრავალფეროვნება: ტრადიციული სუფრის თავისებურებები“

„სუფრა - ასე ჰქვია ქართულ მოლხენა-დროსტარებას, რომელიც სტუმართმოყვარეობისა და მხიარულების განსახიერებას წარმოადგენს. რომელი კერძებს მიირთმევენ ქართველები სტუმრებთან ერთად? ჩვენი კორესპონდენტი შეეცადა ქართული სუფრის დიდებულება ეჩვენებინა და დარწმუნდებით, რომ ეს მართლაც კარგად გამოუვიდა“, - ასე იწყება გერმანულ გაზეთ „ფრანკფურტერ ალგემაინე ცაითუნგში“ (Frankfurter Allgemeine Zeitung) გამოქვეყნებული სტატია სათაურით „ქართული სამზარეულოს მრავალფეროვნება“ (ავტორი - მაიკე ფონ გალენი).

გთავაზობთ პუბლიკაციას შემოკლებით:

„როცა მივედით, მაგიდა უკვე გაშლილი დაგვხვდა: თეფშებზე დაწყობილი ყველით და ლორით, ნიგვზის ფარშიანი ბადრიჯნით, მხალეულობით, მწვანილით, კიტრით და პომიდორით... მათ შორის ჩადგმულია გრაფინები მოცხარის წვენით და ტარხუნის ლიმონათის ბოთლებით. ოფიციანტი წითელ ღვინოს ბოკალებში ასხამს. გარეთ თბილისური საღამოა, რესტორან „რიგის“ დარბაზში გაშლილ გრძელ მაგიდაზე კი ქართული სუფრა - ქართული ქეიფი იწყება.

ისინი, რომლებიც ქართულ სამზარეულოს არ იცნობენ, მადააღძრულები სწრაფად მიირთმევენ სიმინდის ფქვილისაგან გამომცხვარ თბილ მჭადებს, სალათებს და ყველს. მაგრამ ვინც იცის, ის ნელ-ნელა ჭამს და მთავარს ელოდება...

ქართველი ქალბატონი თიკო ტუსკაძე, რომელიც ლონდონში ცხოვრობს, მაგრამ ახლა სამშობლოში იმყოფება, ჩვენი გიდის როლს ასრულებს და ქართულ სუფრას გვაცნობს როგორც „გემრიელი საჭმელების უსასრულო რიგს“. იგი კულინარული წიგნის ავტორია და გვიხსნის, თუ რომელი საჭმელი როგორ მივირთვათ.

ზოგიერთმა უკვე საკმაო რაოდენობის სალათა მიირთვა, რომ მაგიდაზე ახალი კერძები მოაქვთ - მოხრაკულ-მოთუშული სოკო, ხაჭაპური, ხორცით მომზადებული კერძები... საჭმლით სავსე თეფშები სულ უფრო მრავლდება და მაგიდაზე თავისუფალი სივრცე მცირდება, თუმცა ახალ-ახალი ნუგბარისათვის ადგილი მოიძებნება.

„სტუმართმოყვარეობა - ქართული კულტურის განუყოფელ ნაწილს წარმოადგენს, რაც კარგად არის გამოხატული ქართულ სუფრაში, როცა მაგიდას ეროვნულ სამზარეულოს კერზები ამშვენებს“, - განმარტავს მაკა თარაშვილი. რა თქმა უნდა, იგი ახალბედა სუფრის წევრებისაგან განსხვავებით, შეცდომებს არ უშვებს და ყველაფერს ერთად არ მიირთმევს. მან კარგად იცის, რა როდის უნდა მიირთვას და უცხოელ სტუმრებს ჭამის საიდუმლოებას ასწავლის: როდის დგება მწვადის, „ჩაქაფულის და საჭმელების მიღების დრო...

ქართული ტრადიციის თანახმად, სუფრაზე იმდენი საჭმელი უნდა იყოს, რომ სტუმრების წასვლის შემდეგაც საკმაო რაოდენობით უნდა დარჩეს: „სუფრა, რომელზეც არაფერი აღარ რჩება, საქართველოში არ არსებობს“, - ამბობს მაკა თარაშვილი, - მასპინძლები იფიქრებენ, რომ სტუმრები მშივრები დარჩნენ. ამიტომ ყველაფერი უამრავია“.

რესტორანი „ქეთო და კოტე“ ძველი თბილისის უბანში, შემაღლებულ ადგილზე მდებარეობს. დარბაზში მყუდრო გარემოა შექმნილი. მაგიდები ყოველთვის მდიდრულადაა გაშლილი - ტრადიციული კერძები თანამედროვე სტილითაა გაფორმებული. თავდაპირველად თვენ მოგართმევენ ცივ და ვეგეტარიანულ კერძებს, ბოსტნეულს, შემდეგ გამომცხავარს, ცომეულს, ბოლოს კი ხორცით მომზადებულ საჭმელებს.

ქართული სუფრის ტრადიციაა თამადა, ანუ დროსტარების ხელმძღვანელი. იგი სუფრის თავში ზის და სადღეგრძელოებს ამბობს. რესტორან „შატო მუხრანში“, სადაც ჩვენ ვიყავით (თბილისიდან ერთი საათის სავალზე), მეღვინე პატრიკ ჰონეფმა ჩვენი სტუმრობის სადიდებელი სადღეგრძელო წარმოსთქვა. გერმანელი მეღვინე უკვე მრავალი წელია საქართველოში ცხოვრობს, ოჯახიც აქ ჰყავს. პატრიკი მადლობას გვიხდის სტუმრობისათვის, რომ გერმანელი ტურისტები საქართველოთი დაინტერესდნენ და კავკასიურ ქვეყანას ეწვივნენ.

მასპინძელი გვიხსნის, რომ სუფრის თამადა ყურადღებით ისმენს სტუმრების საუბარს  სადღეგრძელოებისათვის იმპულსის მისაცემად. იგი დისკუსიას ზომიერ მიმართულებას აძლევს და განწყობას ამაღლებს. ამიტომაც თამადა ისეთი პიროვნებაა, რომელიც ცნობილია თავისი კეთილი ხასიათით, გონებამახვილობით და ინტელექტით.

თუ როგორ მზადდება კლასიკური ქართული კერძები, ამას თქვენ თბილისიდან საკმაოდ მოშორებით, კახეთში გაიგებთ, სადაც ღვინის კომპანია „შუმის“ რესტორანი მდებარეობს. აქ სტუმარი საკუთარი თვალით ხედავს, თუ როგორ ცხვება ქართული თონის პური, როგორ კეთდება ხინკალი, რომელიც ქართული სამზარეულოს ერთ-ერთ დიდებულ და გემრიელ კერძს წარმოადგენს.

სრულად
გამოკითხვა
ვინ გაიმარჯვებს რუსეთ - უკრაინის ომში?
ხმის მიცემა
სხვათა შორის

მსოფლიოს ისტორიაში, უდიდესი იმპერიები ტერიტორიით(მლნ კვ. კმ): ბრიტანეთი - 35.5 მონღოლეთი - 24.0 რუსეთი - 22.8 ქინგის დინასტია (ჩინეთი) - 14.7 ესპანეთი - 13.7 ხანის დინასტია (ჩინეთი) - 12.5 საფრანგეთი - 11.5 არაბეთი - 11.1 იუანების დინასტია (ჩინეთი) - 11.0 ხიონგნუ - 9.0 ბრაზილია - 8.337 იაპონია - ~8.0 იბერიული კავშირი - 7.1 მინგის დინასტია (ჩინეთი) - 6.5 რაშიდუნების ხალიფატი (არაბეთი) - 6.4 პირველი თურქული სახანო - 6.0 ოქროს ურდო - 6.0 აქემენიანთა ირანი - 5.5 პორტუგალია - 5.5 ტანგის დინასტია (ჩინეთი) - 5.4 მაკედონია - 5.2 ოსმალეთი - 5.2 ჩრდილო იუანის დინასტია (მონღოლეთი) - 5.0 რომის იმპერია - 5.0

Ford, საავტომობილო ბაზრის დომინანტი მაშინ, როდესაც საავტომობილო ბაზარი ჯერ კიდევ ჩამოყალიბების პროცესში იყო, Ford Model T იყო დომინანტი მანქანა. 1916 წლის მონაცემებით, ის მსოფლიოში ყველა ავტომობილის 55%-ს შეადგენდა.

ილია ჭავჭავაძე: "როცა პრუსიამ წაართვა საფრანგეთს ელზასი და ლოტარინგია და პარლამენტში ჩამოვარდა საუბარი მასზედ, თუ რაგვარი მმართველობა მივცეთო ამ ახლად დაჭერილს ქვეყნებს, ბისმარკმა აი, რა სთქვა: ,,ჩვენი საქმე ელზასსა და ლოტარინგიაში თვითმმართველობის განძლიერება უნდა იყოსო. ადგილობრივნი საზოგადოების კრებანი უნდა დავაწყოთო ადგილობრივის მმართველობისთვისაო. ამ კრებათაგან უფრო უკეთ გვეცოდინება იმ ქვეყნების საჭიროება, ვიდრე პრუსიის მოხელეთაგანა. ადგილობრივთა მცხოვრებთაგან ამორჩეულნი და დაყენებულნი მოხელენი ჩვენთვის არავითარს შიშს არ მოასწავებენ. ჩვენგან დანიშნული მოხელე კი მათთვის უცხო კაცი იქნება და ერთი ურიგო რამ ქცევა უცხო კაცისა უკმაყოფილებას ჩამოაგდებს და ეგ მთავრობის განზრახვასა და სურვილს არ ეთანხმება. მე უფრო ისა მგონია, რომ მათგან ამორჩეულნი მოხელენი უფრო ცოტას გვავნებენ, ვიდრე ჩვენივე პრუსიის მოხელენი”. თუ იმისთანა კაცი, როგორც ბისმარკი, რომელიც თავისუფლების დიდი მომხრე მაინდამაინც არ არის, ისე იღვწოდა თვითმმართველობისათვის, მერე იმ ქვეყნების შესახებ, რომელთაც გერმანიის მორჩილება არამც თუ უნდოდათ, არამედ ეთაკილებოდათ, თუ ამისთანა რკინის გულისა და მარჯვენის კაცი, როგორც ბისმარკი, სხვა გზით ვერ ახერხებდა ურჩის ხალხის გულის მოგებას, თუ არ თვითმმართველობის მინიჭებითა, სხვას რაღა ეთქმის."

დედამიწაზე არსებული ცოცხალი არსებებიდან მხოლოდ ადამიანს და კოალას აქვთ თითის ანაბეჭდი

ინდოელი დიასახლისები მსოფლიო ოქროს მარაგის 11% ფლობენ. ეს უფრო მეტია, ვიდრე აშშ-ს, სავალუტო ფონდის, შვეიცარიის და გერმანიის მფლობელობაში არსებული ოქრო, ერთად აღებული.

დადგენილია, რომ სასოფლო-სამეურნეო კულტურათა მოსავლიანობის განმსაზღვრელ კომპლექსურ პირობათა შორის, ერთ-ერთი თესლის ხარისხია. მაღალხარისხოვანი ჯიშიანი თესლი ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი ფაქტორია მოსავლიანობის გასადიდებლად, რაც აგრეთვე დასაბუთებულია ხალხური სიბრძნით "რასაც დასთეს, იმას მოიმკი". - ქართული გენეტიკისა და სელექცია–მეთესლეობის სკოლის ერთ-ერთი ფუძემდებელი, მეცნიერებათა დოქტორი, აკადემიკოსი პეტრე ნასყიდაშვილი

ებოლა, SARS-ი, ცოფი, MERS-ი, დიდი ალბათობით ახალი კორონავირუსი COVID-19-იც, ყველა ამ ვირუსული დაავადების გავრცელება ღამურას უკავშირდება.

ყველაზე დიდი ეპიდემია კაცობრიობის ისტორიაში იყო ე.წ. "ესპანკა" (H1N1), რომელსაც 1918-1919 წლებში მიახლოებით 100 მილიონი ადამიანის სიცოცხლე შეეწირა, ანუ დედამიწის მოსახლეობის 5,3 %.

იცით თუ არა, რომ მონაკოს ნაციონალური ორკესტრი უფრო დიდია, ვიდრე ქვეყნის არმია.