USD 2.7152
EUR 2.9446
RUB 3.1313
თბილისი
მარიკა დარჩია: ჩემთვის თბილისი ყველაფერია, სხვა ქალაქში, ალბათ, ვერასდროს ვიცხოვრებდი
თარიღი:  529

პიარტექნოლოგი  მარიკა დარჩია  თბილისის საკრებულოს ორი მოწვევის დეპუტატია, მრავალი წელია თბილისთან დაკავშირებულ თემებზე მუშაობს და მათ შორისაა, ვინც  თბილისის “მეისტორიეთა” ისტორიები  კარგად იცის.  თავადაც საინტერესო  ბიოგრაფია და “შრომის წიგნაკი”  აქვს - მის სახელთან არის დაკავშირებული საქართველოში პიარის დაფუძნება  და მისი განვითარება, საგამომცემლო პროექტები და  პოპულარული გადაცემები, სადაც მან წამყვანის ამპლუა მოირგო.  

 მარიკა დარჩია: ჩემთვის თბილისი ყველაფერია, სხვა ქალაქში, ალბათ,  ვერასდროს ვიცხოვრებდი. აქ ყველაფერი მეხმარება, რომ  თავი კარგად ვიგრძნო, აქ მყავს მეგობრები.  ვერაზე, დღევანდელ შანიძის ქუჩაზე გავიზარდე, სადაც ცხოვრობდნენ ბებია და ბაბუა. იმის გამო, რომ ჩემი მშობლები  7 წელი ესტონეთში მუშაობდნენ ექიმებად,  მე ბებია  და  ბაბუა მზრდიდნენ. ბუნებრივი, თითქოს არაფრით იყო  განსაკუთრებული, აკაკი შანიძეს რომ  ჩავუვლიდი გვერდით, რომელიც ჩვენთან ახლოს ცხოვრობდა. დეიდაჩემი თეატრმცოდნე იყო, მეჩვენებოდა, რომ თეატრში ვცხოვრობდი.

ოჯახებით ვმეგობრობდით გიგა ლორთქიფანიძესთან, ოთარ მეღვინეთუხუცესთან. იმ დროს ქალაქში არ იყო ბევრი მანქანა, ქუჩაში  ფეხით დავდიოდით, არ არსებობდა საფრთხის განცდა, პირიქით, თავს ყველგან დაცულად ვგრძნობდით.  თბილისი იყო თბილი და კეთილი ქალაქი.  ეზოში გვყავდა სომეხი, ებრაელი, ქურთი მეზობლები, ბავშვობიდან მახსოვს ქურთების საოცარი ქორწილები.  არასდროს იკეტებოდა  ჩვენი სახლის კარებები. ჩვენი სახლის აივანზე აკაციები შემოდიოდა, ვიჯექით საათობით იმ აივანზე, ბაბუა მიყვებოდა ძველ ამბებს. ის გადასახლებული იყო 14 წელი, თუმცა გადასახლების ამბებს არასდროს  იხსენებდა.  ბებია  ძლიერი ქალი იყო, მთელ ოჯახს უძღვებოდა. ქართველ ქალს ყველა დროში საოცარი გამძლეობა ჰქონდა. ის, რომ დღეს ჩვენ ქართულად ვსაუბრობთ, შემონახული გვაქვს ხალხური გადმოცემები, ზეპირსიტყვიერება, ეს   ქალების დამსახურებაა. ჩვენ ისეთი გეოგრაფიული მდებარეობა გვაქვს,  მუდმივად   ომები  და ქუდზე კაცის გასვლა გვიწევდა.  ამ დროს ოჯახის ტვირთს იღებდა ქართველი ქალი. მამაკაცები იყვნენ ომში, ქალები ზრდიდნენ შვილებს, ასწავლიდნენ მათ. ბებია  მასწავლიდა კერვას, ქსოვას, ქარგვას.  ტვინი როდესაც დაგეღლება, ხელი უნდა ამუშავო, ხელმა გაგახაროსო - მეუბნებოდა.  მაქმანების სწავლაზე  რომ გადავიდა,  ვკითხე:  კარგი რა ბებია, რაში უნდა დამჭირდეს კერვა და ქსოვა- მეთქი. როდესაც მიჭირდა მე ამან გადამარჩინაო - მითხრა ბებიამ.  მართალი გითხრათ, მეც გამომადგა ეს ყველაფერი. ჰალსტუხებისგან არაჩვეულებრივი გადასაფარებლები მაქვს შექმნილი მაშინ, როდესაც გამიჭირდა.  როდესაც  ჩემი მეუღლე მოჰყვა სააკაშვილის  რეპრესიების პირველ ტალღაში და დააკავეს, მე ოთხი წლის განმავლობაში დღე ვმუშაობდი, ღამე კი  ვკერავდი. ქალაქში ახლობლებში ვეძებდი ძველ ჰალსტუხებს, ვშლიდი და მათგან საოცარ გადასაფარებელებს ვკერავდი.

 - საზოგადოებისთვის ცნობილი ხართ როგორც ჟურნალისტი, პიარტექნოლოგი, თუმცა პროფესიით  ბიოლოგი ხართ. როგორ მოხვდით ბიოლოგიიდან ჟურნალისტიკაში და პიარში?

-  ჩემს ახალგაზრდობაში  სამედიცინოზე ჩაბარება ძალიან პოპულარული იყო, მით უმეტეს როცა იყავი ექიმების ოჯახიდან, მაგრამ  მე ზუსტად ვიცოდი, რომ ექიმობა არ მინდოდა. ჩემი მშობლები  ფიქრობდნენ,  რადგან ექიმობაზე უარს ვამბობდი, ფილოლოგი გავხდებოდი.  ადრეული ასაკიდან მიყვარდა წერა, კითხვა, თარგმნა, მაგრამ ეს იყო ის, რაც მიყვარდა და არ ვიცოდი, ამ მიმართულებით რა უნდა მესწავლა.  ჩემი მშობლების წინააღმდეგობის მიუხედავად, ჩავაბარე  ბიოლოგიის ფაკულტეტზე, შემდეგ  ასპირანტურაში და  მივდიოდი იმ გზით, რომელსაც გადიან  ნორმალური, წარმატებული მოსწავლეები. უკვე დისერტაციაზე ვმუშაობდი, როდესაც გაზეთში ვნახე განცხადება, რომ იქმნებოდა  “მწვანეთა მოძრაობა”. იქიდან გამომდინარე, რომ ეკოლოგია და გარემოს დაცვა  ძალიან საინტერესო თემები იყო ჩემთვის, მივედი  შეხვედრაზე.  “რუსთაველის საზოგადოებასთან” შეიქმნა პატარა ჯგუფი - “მწვანეთა მოძრაობა”, რომლის წევრებიც ვიყავით  მე, ზურაბ ჟვანია, ნიკა ონიანი, გია ბარამიძე, ნაირა გელაშვილი, გივი თუმანიშვილი. თავიდან ოფისიც კი არ გვქონდა, ჩვენი სახლების ტელეფონები იყო  მითითებული საინფორმაციო ფურცელში,  შესაბამისად, სახლებში გვირეკავდნენ: სადღაც ხე იჭრება, ან ტერიტორიის დანაგვიანება ხდებაო.  უშტაიდის ბაღში მდებარე ბიბლიოთეკაში გამოგვიყვეს ერთი ოთახი, რომელიც ვაქციეთ ოფისად და იქიდან დავიწყეთ აქტიური მუშაობა. ეს იყო 90 -იანი წლების დასაწყისი. როდესაც მივმართავდით უცხოურ ორგანიზაციებს, გაოცებულები იყვნენ,  ახალშექმნილ, დამოუკიდებელ ქვეყანას გარემოს დამცველები გყავთო?!  გამოჩნდა ბევრი გზა - გავერთიანდით საერთაშორისო ორგანიზაციებში, ვაკეთებდით სხვადასხვა ღონისძიებებს,  გვეპატიჟებოდნენ კონფერენციებზე. ამ აქტივობების მიუხედავად, ვფიქრობდით,  რომ  საზოგადოებისთვის უფრო მეტი ინფორმაცია უნდა მიგვეწოდებინა. მივედი  რადიოში, სადაც იყო  ერთადერთი პირდაპირი ეთერი “პიკის საათი”. შევთავაზე გამეკეთებინა რუბრიკა  “ბუნება მბრძანებელია”, რომელიც ეთერში კვირაში ერთხელ გავიდოდა, სადაც ვისაუბრებდით გარემოს დაცვაზე, ეკოლოგიაზე და ა.შ. ეს იყო  ჩემი პირველი გადაკვეთა ჟურნალისტიკასთან.

- “მწვანეთა მოძრაობის” ბევრი წევრი მოგვიანებით ჩართული აღმოჩნდა  ქართულ პოლიტიკაში ზურაბ ჟვანიასთან ერთად, თქვენ რატომ არ იყავით მათ შორის? 

- მე აქტიურად ვიყავი ჩართული არასამთავრობო სექტორის მიმართულებით. ვთვლიდი, რომ სამოქალაქო საზოგადოებას, იმისთვის, რომ პოლიტიკურად წელში გამართულები ვყოფილიყავით, სჭირდებოდა  მომზადება და განვითარება. როდესაც შეიქმნა “მწვანეთა პარტია”, მე დავრჩი არასამთავრობო სექტორში.  ამ ყველაფერს  წინ უძღოდა ერთი ასეთი ისტორია, რამაც მთლიანად შეცვალა ჩემი ცხოვრება. ბრიუსელში  ერთ-ერთ საერთაშორისო ფორუმზე მქონდა მოხსენება საქართველოს მწვანეთა მოძრაობის საქმიანობის შესახებ. მოვყევი ჩვენი გეგმების და მიზნების შესახებ, თუ როგორ  უნდა მოგვეხდინა ამ თემის პოპულარიზაცია. მოხსენების ბოლოს, ერთ-ერთმა დამსწრემ ჩემი გამოსვლა შეაქო და შეაფასა, თქვენ არაჩვეულებრივად აკეთებთ ფაბლიქ რილეიშენსო. წარმოდგენა არ მქონდა რა მითხრა, მეორემ ეს ტერმინი შეამოკლა და მშვენიერი პიარი გაქვთო, ბრძანა. 90 -იანი წლები იყო, საქართველოში არავინ არ ვიცოდით პიარი რა იყო. ვიკითხე, რაზე მესაუბრებით-მეთქი?  ჩემს შეკითხვაზე კარგად იხალისეს და გაერთნენ, ამხელა პიარს აკეთებთ და არ იცით, ეს რა არისო?   გავარკვიე, რომ ეს იყო საგანი, რომელიც დიდი ხანია არსებობს, იქვე შემიძინეს წიგნებიდა შემომთავაზეს, რომ თუ სურვილი მქონდა, შემეძლო ამ საგნის შესწავლა  ბრიტანეთში, სადაც გავიარე საკმაოდ კარგი კურსი.  როგორც კი ჩამოვედი საქართველოში ჩამოვაყალიბე ცენტრი “თბილისის  ფაბლიქ რილეიშენის ინსტიტუტი”და დავიწყე პიარის პიარი იქ, სადაც არავის   ჰქონდა წარმოდგენა რა იყო ფაბლიქ რილეიშენი, თავიდან  ზოგიერთს ფაბრიკაც კი  ეგონა.  (იცინის) უმაღლეს სასწავლებლებში დავდიოდი და ვიძახდი, ეს იქნება პროფესია და იქნებ რამე გავაკეთოთ ამ მიმართულებით მეთქი, ჩამომქონდა ლიტერატურა, ვთარგმნიდი. სხვათაშორის პირველი ვინც გამომეხმაურა იყო ტექნიკური უნივერსიტეტი, სადაც ახალი შექმნილი იყო ჰუმანიტარული ფაკულტეტი. ამ ფაკულტეტზე დავიწყე ლექციების წაკითხვა სახელმწიფო მოხელეებთან.  შემდეგ მიიღეს გადაწყვეტილება შექმნილიყო ცალკე სპეციალობა, რაც ტექნიკურ უნივერიტეტში  დღემდე არსებობს.  წელს ფაბლიქ რილეიშენს  საქართველოში არსებობის  30 წელი უსრულდება, ვაპირებთ ავღნიშნოთ ეს თარიღი. უამრავი სტუდენტი მყავს, რომელთაც მერე ახალი თაობები გაზარდეს უკვე დამოუკიდებლად შექმნილ სკოლებსა და ინსტიტუტებში, რაც ძალიან მახარებს.

ბოლო ორ ათწლეულში  ჩვენთან ეს მიმართულება ძალიან განვითარდა. როგორი იყო მისი განვითარების ეტაპები:  სტანდარტული  თუ რაიმე  განსხვავებული სპეციფიკით? დღეს  ჩვენთან ისეთ დონეზეა შავი პიარი, მით უმეტეს, პოლიტიკაში, სავარაუდოდ  ფაბლიქ რილეიშენის განვითარების ყველა კანონს “ვარღვევთ”? 

- ის, რაც არის შავ, ჩრდილოვან პიარად ითვლება, დამახასითებელია ჩვენი ტიპის  ქვეყნებისთვის, რომელიც  ემბრიონული მდგომარებიდან, ეტაპების გავლის გარეშე  უცებ გადადის ზრდასრულ ეტაპზე. მე ლონდონში გამაფრთხილეს, რომ  პოლიტიკური ზეწოლები და სწრაფი ცვლილებები მოიტანს ბევ მანკიერ მხარეს საზოგადოებასთან ურთიერთობებშიო  და ეს თავიდანვე მქონდა გაცნობიერებული.  ბევრ, ახალი დემოკრატიის ჩასახულ   ქვეყნებში დაზიანდა თვით ამ ტერმინის  - ფაბლიქ რილეიშენის განსაზღვრება. იმდენად რამდენადაც ჩვენი საზოგადოება ჯერ კიდევ ბევრ რამეს  სწავლობს, შეცდომები ამ მხრივაც  რა თქმა უნდა გვექნება. სოციალურმა ქსელმა საერთოდ ააფეთქა ეს თემა, სიტყვის, ქმედებების თავისუფლება  ჩვენთან სხვანაირად არის გაგებული. მაგრამ  ეს გზა უნდა გავიაროთ,  ვისწავლოთ  ურთიერთობის სწორი  ფორმები,   ამას ალბათ კანონიც დაარეგულირებს, როგორც ბევრ წარმატებულ ქვეყანაშია. დღეს ჩვენთანაც შეგიძლია წახვიდე სასამართლოში და დაიცვა შენი რეპუტაცია, მაგრამ აქ მთავრდება ყველაფერი, დარწმუნებული ვარ  მომავალი თაობები ამ შეცდომებს გამოასწორებენ, როგორც კანონმდებლობის თვალსაზრისით, ასევე პრაქტიკაში.  

- თქვენ ორი  მოწვევის  თბილისის საკრებულოს წევრი ხართ, თუმცა  დიდი პოლიტისკენ მაინც არ წახვედით. არ გქონდათ ინტერესი   პოლიტიკური პროცესების  მიმართ? 

- მიმაჩნია, რომ თვითმმართველობა ყველაზე დიდი პოლიტიკა და  ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი რგოლია. ეს არის არეალი, რომელიც  ყველაზე ახლოსაა ადამიანებთან, მათ ცხოვრებასთან. ეს ყველაზე დიდი პოლიტიკა მგონია. როდესაც შენი ქვეყნისთვის აკეთებ იმას, რაც შეგიძლია, ამაზე მნიშვნელოვანი რა შეიძლება იყოს?  საკრებულოს წევრს  გაწევს გადაწყვეტილებების  მძიმე ტვირთი, ეს ძალიან რთულია.  ფიქრობ, რომ ისე განვითარდეს შენი ქალაქი, როგორც წარმოგიდგენია, სადღაც რაღაც არ უნდა აშენდეს, რადგან  არ უხდება ქალაქს და ა.შ.   მე პირადად ბევრი წინააღმდეგობა მქონია საკუთარ თავთან, სამაგიეროდ, რაც ჩემს ხელში იყო და შემეძლო გამეკეთებინა, იმას არ ვაკლებდი არაფერს. მე დღესაც ვარ საკრებულოში, საკრებულოს თავმჯდომარის მრჩეველი კულტურა -განათლების საკითხებში, ეს მაინც უფრო ის კუთხეა, რომელიც მე მომწონს. 

თბილისს ჰყავდა ბევრი მოამაგე მოღვაწე -  უნიკალური  მერები, თვითთმმართველობის ხელმძღვანელები. თითქმის ყველასთან მქონდა გარკვეული შეხება. კარგად ვიცნობდი ირაკლი ანდრიაძეს, კარგი ურთიერთობა მქონდა  ნიკო ლეკიშვილთან, დღემდე ვმეგობრობ რუსიკო თიკანაძესთან, რომელიც თბილისის ყოფილი მერის ოთარ ლითანიშვილის მეუღლეა. გაზრდილი ვარ ვანო ზოდელავას გვერდით, ვაკეში ჩვენი ბებია -ბაბუა ერთ ეზოში ცხოვრობდნენ, ვანოს ველოსიპედზე მაქვს ნასწავლი ველოსიპედის ტარება (იცინის) 

ამ ქალაქს ყავდა კარგი და ისე რა პატრონებიც, თუმცა მე მათ შემფასებლად ვერ გამოვდგები. ძალიან მეამაყება, რომ ჩემი საკრებულოში ყოფნის პერიოდს უკავშირდება ბევრი საინტერესო პროექტი. მათ შორისაა  “თბილისის ისტორიები საკრებულოდან.” ჩვენ  ყოველი თვის  პირველ შაბათს  ვაწყობდით  უნიკალურ შეხვედრებს, სადაც ხდებოდა თემატური  ისტორიების  თხრობა  ისტორიკოსების, ეთნოლოგების, კულტუროლოგების, ქალაქის გამწვანების სპეციალისტების  და სხვა პროფესიების ადამიანებისგან. ეს იყო უნიკალური შეხვედრები, გამოფენების თანხლებით. მახსოვს  პირველი სტუმარი იყო თბილისის მეისტორიე, თამაზ გერსამია, უნიკალური ადამიანი, რომელიც არის პირველი ძველი თბილისის ალბომის ავტორი. ჩვენ გვქონდა  საინტერესო საუბრები იტალიელი არქიტექტორების კავშირზე თბილისთან, ასევე ძალიან საინტერესოა გერმანელების კვალი, რაც შემორჩენილია  ჩუღურეთის რაიონში. გვქონდა შეხვედრა თამილა ცაგარეიშვილთან, რომელმაც მოამზადა  თემა ”მტკვარი, როგორც თბილისის მეისტორიე”, ასევე  გვქონდა საუბრები თბილისის ძველი ბაღების ისტორიაზე, ქალების როლზე თბილისის ცხოვრებაში, მათ შორის იყვნენ   თბილისის საკრებულოში  არჩეული პირველი ქალები, რომლებიც თბილისის ცხოვრებაში დიდ როლს ასრულებდნენ. ჩვენ ერთ-ერთი პირველები  ვიყავით, ვისაც არჩეული გვყავდა ქალები როგორც პარლამენტში, ასევე თვითმმართველობაში, მათ შორის  იყვნენ სომეხი და აზერბაიჯანული წარმოშობის ქალები, რომელთაც დიდი კვალი დატოვეს თბილისის ისტორიაში.  

ძალიან მეამაყება პროექტი “ 60 +”, რომელიც გაკეთდა  გაეროს მოსახლეობის ფონდთან და თბილისის ბიბლიოთეკებთან ერთად.  ჩვენ  გვაქვს ჯგუფები, სადაც 100 ზე მეტი ადამიანია გაერთიანებული. ეს არის ხატვის, ვარჯიშის,სიმღერის -  მუსიკის საათები. ვაწყობთ საანგარიშო გამოფენებს, კონცერტებს. ამ ჯგუფებში გაერთიანებულ ადამიანებს  აქვთ შესაძლებლობა დაამყარონ ახალი სოციალური ურთიერთობები, გაიცნონ ადამიანები. ასეთი პროექტები ძალიან ბევრ ქვეყანაში არსებობს, ჩვენი პროექტი მუნიციპალურია.  ჩვენს ჯგუფებში  ყველაზე ხანდაზმული 87 წლის ადამიანია. თავიდან, როდესაც ეს პროექტი დავიწყეთ, ცოტა სკეპტიკურად გვიყურებდნენ: ეს  თბილისია, ვინ ივლის ასეთ ჯგუფებშიო, მაგრამ ჩვენი პროექტი ისეთი მოთხოვნადი გახდა, უკვე  ჯგუფების გაზრდას ვაპირებთ,რომ რაც შეიძლება მეტი ადამიანის  ხანდაზმულობა  იყოს სასიამოვნო და ჯანსაღი.  

 -  თქვენი ცხოვრების მნიშვნელოვანი ეტაპი უკავშირდება წიგნებს, საგამომცემლო საქმიანობას. 

-  ეს მართლაც  იყო ჩემი ცხოვრების ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი ეტაპი. როდესაც მედია პალიტრაში  დავიწყე მუშაობა კრეატიულ დირექტორად,  არ მქონდა საგამომცემლო საქმიანობის გამოცდილება, ამიტომ   ცოტა ფრთხილად ვიყავი. მაშინ იწყებდა  სიცოცხლეს მედია პალიტრის ბევრი პროექტი. არ მომერიდება იმის თქმა, რომ  ბევრი ამ  პროექტის  სულისჩამდგმელი ვარ,  მათ შორისაა “50 წიგნი, რომელიც უნდა წაიკითხო, სანამ ცოცხალი ხარ”.  ახლა ვმუშაობთ პროექტზე  “15 წიგნი 15 წლის შემდეგ,” რომელიც  თავიდანვე იყო დაგეგმილი. მიხარია, რომ დღემდე  ასევე  ძალიან მოთხოვნადია  “მაკლიტერატურა”, რომელიც  ჩვენ დავიწყეთ.  2017 წელს, როდესაც   ისევ გაჩნდა იდეა, დავბრუნებულიყავი საკრებულოში, მე დავტოვე  მედია -სახლი პალიტრა, რომელიც  დარჩა ჩემს  ცხოვრებაში, როგორც ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი ეტაპი. 

 - ყველაზე მეტად რა გენატრებათ წარსულიდან?

- მე არ ვარ წარსულს ძალიან  მოჭიდებული ადამიანი, რა თქმა უნდა  მენატრებიან მშობლები, ადამიანები ძველი დროიდან, მენატრება ძველი თბილისი - თბილი და კეთილი. მაშინ თბილისში ბევრი კოლორიტული ადამიანი ცხოვრობდა. მაგალითად,   ჩემს ეზოში, პირველ სართულზე  ცხოვრობდა  გიორგი. როდესაც გურამ რჩეულიშვილი  წავიკითხე, რომელიც  იყო ჩვენი ახლობელი ოჯახის წევრი, მე წლები  გურამის მამასთან ბატონ მიშასთან ვმუშაობდი, აღმოვაჩინე, რომ  ტანც გევორქას დუქანი, რომელიც იყო მელიქიშვილზე, ჩემს მეზობელ გიორგის ეკუთვნოდა. უბანში რემონტებს აკეთებდა ერთი კაცი - იაკობა, რომელიც  სულ კიბით დადიოდა. უბანში ყველას ის უკეთებდა რემონტს. ბაბუა ძალიან მეგობრობდა იაკობთან, მან იცოდა, რომელ სახლში როგორი ბიბლიოთეკა იყო. ერთხელ ქუჩაში შემხვდა, მოვიკითხე და მითხრა: კაცო, რემონტს ვაკეთებ ერთ ოჯახში და  იცი, გოეთეს როგორი გამოცემები აქვთო? მერე, როდესაც “ცისფერი მთები” გამოვიდა, მივხვდი, რომ სწორედ  იაკობის პროტიტიპი იყო ფილმის ერთ-ერთი  გმირი.

- ცხოვრება ბევრი გზებისგან შედგებაო, ამბობთ, რომ შეიძლებოდეს  თავიდან დაწყება, რომელ გზას  გაივლიდით?

- ყველა ჩემს გზას გავივლიდი თავიდან ბოლომდე. ადამიანი გამოცდილებას იღებს  ყველა მომენტისგან, სირთულისგან.  ერთადერთი, რასაც ამ გზაზე შევცვლიდი, ალბათ, მეტი შვილები მეყოლებოდა. ამაზე ძალიან მწყდება გული.   დედა ადრეულ ასაკში გავხდი,  მაშინ არ იყო ამდენი დამხმარე, მე თვითონ ვზრდილი შვილებს, მეხმარებოდა დედა, დედამთილი, ბებია, მეზობლები. აი  ეს იყო თბილისი.  შვილებს მეზობლებს ისე ვუტოვებდი, თამამად, თავისუფლად, იოტისოდენა შიში არ მქონდა. ოჯახი ჩემთვის  ყოველთვის იყო ყველაზე მთავარი. სულ ვიცი ჩემი შვილების,  შვილიშვილების ამბავი, მათთვის მაქვს წიგნები, წერილები, რომელსაც მათ ვწერ. უფროს შვილიშვილებს ხშირად ვერ ვხედავ,  ყველა დაკავებულია, უცხოეთში სწავლობენ, თუმცა მაინც  ვიცი მათი ამბები.  იმ  შვილიშვილებს, რომლებიც თბილისში არიან, ხშირად ვნახულობ,  მათ უყვართ ჩემი გაკეთებული რაღაც -რაღაცეები, ერთადაც დავდივართ, როდესაც  შეგვიძლია. მათთან ურთიერთობა ჩემთვის  საინტერესო პროცესია. 

რომ შემეძლოს თავიდან რაიმეს დაიწყება, ვისწავლიდი  უცხო ენებს. ახლა ამ ასაკშიც  ვსწავლობ ფრანგულს, რაც ძალიან მომწონს. თავისუფალ დროს ვკითხულობ, ბევრს დავდივარ ფეხით, ვცურავ. ეს არის ჩემი ჰობი.  მაქვს უნიკალური პატარა სახლების კოლექცია. მე ძალიან მიყვარს ქალაქები, პირველად  ედინბურგში აღმოვაჩინე სახლების პატარა მოდელები და იქიდან დაიწყო ჩემი კოლექცია სხვადასხვა ქალაქების დამახასიათებელი პატარა სახლებით.  

- თქვენი კოლექციის მიხედვით თუ ვიმსჯელებთ, გამოცდილი მოგზაური ხართ.

- ასე ვერ ვიტყვი, არ ვარ დიდი მოგზაური. ამ სახლებიდან  ზოგი ჩემი ნაყიდია, ზოგი მეგობრების ჩამოტანილი.  ადრე ძირითადად ვმოგზაურობდი საქმიანი ვიზიტებით, როდესაც  სამსახურებრივ  შეხვედრებზე, კონფერენციებზე  მიწევდა წასვლა. ჩემი შვილი ცხოვრობს ჟენევაში, იქ არის გათხოვილი, შესაბამისად, ჟენევაშიც  ხშირად ჩავდიოდი, თუმცა ბოლო დროს აღარ დავდივარ ასე ხშირად. უფრო საქართველოში  მოგზურობა შემიყვარდა. წელს სამჯერ ვიყავი გურიაში, როგორც გურულს, ამ კუთხის მიმართ განსაკუთრებული ემოციები მაქვს. მომწონს საქართველოს კუთხეებში ტურები - მიყვარს წასვლა კახეთში, თელავი ჩემთვის  გამორჩეული ქალაქია, მიყვარს  ქუთაისიც. 

ეს ჩემი სამშობლოა. ჩემი მთავარი სიყვარული.   

თამუნა ნიჟარაძე

ბლოგი
მოჰამედ რეზა ფეხლევი. რეფორმები ირანში და ისლამური რევოლუცია!
1941 წლის შემოდგომაზე დიდმა ბრიტანეთმა და საბჭოთა კავშირმა მოახდინეს ირანის ოკუპაცია. მათ ტახტიდან ჩამოაგდეს პროგერმანული ხედვით ცნობილი რეზა ფეხლევი და ტახტზე მოკავშირეთა აქტიური მხარდამჭერი, მისი შვილი მოჰამედ რეზა ფეხლევი აიყვანეს.
ახალგაზრდა შაჰი რეფორმებზე ოცნებობდა და ძლიერი ირანის აღორძინებაზე. მაგრამ ეს არც ისე მარტივი იყო, ქვეყანას კი სუვერენიტეტი ჰქონდა დაკარგული. ასეთი რეალობა და ირანის ოკუპაცია 1946 წლამდე გაგრძელდა.
 
მეორე მსოფლიო ომის დამთავრების შემდეგ ირანში ძალაუფლება ხელში ჩაიგდო ცნობილმა პოლიტიკურმა და საზოგადო მოღვაწე — მოჰამედ მოსადეყმა, რომელსაც საბჭოთა კავშირი უმაგრებდა ზურგს. მან აიძულა ახალგაზრდა შაჰი იგი მთავრობის მეთაურად დაენიშნათ. ხელისუფლებაში მოსვლის შემდეგ მისი პირველი და უმთავრესი ღონისძიება ეკონომიკურ სფეროში გამოიხატა. მან მოახდინა ინგლის-ირანის ერთობლივი სანავთობო კომპანიის ნაციონალიზაცია 1951 წელს. ამას შემდგომ ბრიტანელი სპეციალისტების ქვეყნიდან გაძევება და სანავთობო მრეწველობაზე სრული კონტროლის დამყარება მოჰყვა.
 
კომპანიის ნაციონალიზაცია დიდ ბრიტანეთმა აღიქვა როგორც საშიში პრეცედენტი მთელი შუა და ახლო აღმოსავლეთისათვის და ირანის ნავთობს მოუწყო საერთაშორისო ბოიკოტი. ამან ირანის ეკონომიკა კოლაფსის წინაშე დააყენა. მაგრამ ირანმა საბჭოთა კავშირის დახმარება მიიღო რამაც საოცრად გააძლიერა კომუნისტური პარტია “თუდე".
 
შაჰს არაფრით არ უნდოდა გამოკვეთილი მხარე აღმოჩენილიყო ცივ ომში, ანდა ძალაუფლება კომუნისტებს ჩაეგდოთ ხელში. მან მთავრობას
რადიკალური ანტიდასავლური ქმედებების შეწყვეტა მოსთხოვა.
Shah-of-Iran
 
ამის გამო 1953 წ. აგვისტოში შაჰსა და მოსადეყს შორის დაძაბულობამ კრიტიკულ ზღვარს მიაღწია – შაჰი და დედოფალი სორაია იძულებული გახდნენ დაეტოვებინათ სამშობლო.
 
19 აგვისტოს კი ირანის არმიამ, რომელიც ერთგული დარჩა მონარქისადმი, მოაწყო სამხედრო გადატრიალება, დაამხო მოსადეყის მთავრობა, თვით მოსადეყი შეიპყრეს და გაასამართლეს. შაჰინშაჰი მოჰამედ რეზა ფეჰლევი ტრიუმფით დაბრუნდა თეირანში.
 
ამის შემდეგ მან გადაწყვიტა რომ ახალი სტრატეგიული მოკავშირე მოეძებნა. მან ამაზე უარი უთხრა როგორც დიდ ბრიტანეთს ისე საბჭოთა კავშირს. ის შეხვდა ამერიკის პრეზიდენტ დუაიტ ენზეჰაუერს და მას სთხოვა დახმარება. აშშ-ც ეგრევე დათანხმდა, რადგან ვაშინგტონში სწორად ჩათვალეს რომ, ეს მათთვის ბრწყინვალე შანსი იყო სპარსეთის ყურის რეგიონში შემოსასვლელად.
 
ირანმა აშშ-გან მიიღო დიდი სამხედრო და ეკონომიკური დახმარება. ამის შემდეგ მოჰამედ რეზა ფეჰლევი შეუდგა თავისი ოცნების ასრულებას და დაიწყო მზადება დიდი რეფორმებისათვის.
 
1963 წლის იანვარში შაჰმა გამოაქვეყნა ფართომასშტაბიანი რეფორმების 6-პუნქტიანი გეგმა, რომლის თანახმადაც შაჰის მთავრობა იწყებდა რადიკალური რეფორმების გატარებას შემდეგი მიმართულებით:
1. აგრარული რეფორმა და ფეოდალიზმის ლიკვიდაცია (30 წლის ვადაში);
2. ბუნებრივი რესურსების ნაციონალიზაცია (ტყე, წყალი და სხვა);
3. ქალების ემანსიპაცია. შაჰმა გამოაცხადა: "ქალები მონები არ არიან როგორც ეს ბევრ ფუნდამენტალისტს წარმოუდგენია ირანში. ისინი ჩვენი დედები, შვილები და დები არიან და მათ ექნებათ ისეთივე უფლებები როგორც ჩვენ. მათ ოფიციალურად ენიჭებათ ხმის უფლება, განათლების მიღების უფლება, სახელმწიფო თანამდებობების დაკავების უფლება, საოჯახო დავებში მამაკაცებთან გათანაბრება და ა.შ.
4. განათლების სისტემის რეფორმირება. საერო განათლების შემოღება. სკოლები თავისუფლდებოდა რადიკალური ისლამური იდეოლოოგისგან. სკოლაში, უმაღლეს სასწავლებლებში და საერთოდ ქვეყანაში აიკრძალა ჰიჯაბი და ნიქაბის ტარება.
 
აგრარულმა რეფორმამ დიდი დარტყმა მიაყენა მემამულეებს და შიიტურ სამღვდელოებას, როგორც უმსხვილეს მიწისმფლობელებს. შაჰის რეფორმებში უმაღლესმა სამღვდელოებამ დაინახა საფრთხე, რომელიც მიმართული იყო ირანულ საზოგადოებაში მათი პოზიციების შესასუსტებლად. ხელისუფლებისადმი რადიკალურად განწყობილმა სამღვდელოებამ მოლა რუჰოლა ხომეინის მეთაურობით მოუწოდა ირანელებს ბოიკოტი გამოეცხადებინათ შაჰის რეფორმებისადმი.
 
დაძაბულობა ხელისუფლებასა და რადიკალურ სამღვდელოებას შორის პიკს მიაღწია 1963 წ. 5 ივნისს, როდესაც შაჰის განკარგულებით საჰაერო-სადესანტო სპეცრაზმელებმა დააპატიმრეს მოლა ხომეინი. ამას მოჰყვა მისი მომხრეების აჯანყება. არმიამ, შაჰის გვარიამ („უკვდავები“) და საიდუმლო პოლიციის „სავაქი“-ს აგენტებმა სისხლში ჩაახშვეს მონარქიის წინააღმდეგ მიმართული ოპოზიციის გამოსვლა. ხომეინი 1965 წ. ნოემბრამდე იმყოფებოდა ციხე “ყარს”-ში (რამოდენიმე თვით ის გაანთავისუფლეს, თუმცა კვლავ დააპატიმრეს ანტიმონარქისტული მოწოდებებისათვის). 1965 წ. 12 ნოემბერს ხომეინი გადაასახლეს თურქეთში (ქ. ბურსა).
 
ჯამში ამ რეფორმებმა ირანში საწყისა ეტაპზე გამოიწვია ეკონომიკური და განათლების ბუმი. ქვეყანა ძალიან დიდი მაშტაბებით განვითარდა და წინ მიდიოდა.
 
მონარქიული რეჟიმის გასამყარებლად შაჰმა 1957 წ. შექმნა საიდუმლო პოლიტიკური პოლიცია – „სავაქი“ (დაზვერვის ეროვნული სამსახური და უშიშროების ორგანიზაცია). სპეცსამსახურების ჩამოყალიბებაში ირანს აქტიურად ეხმარებოდნენ ამერიკის «CIA» (ცენტრალური სადაზვერვო სამმართველო) და ისრაელის «მოსადი» (დაზვერვისა და სპეციალური დანიშნულების ინსტიტუტი).
 
scale_1200 (2)
შიდაპოლიტიკური დანიშნულებასთან ერთად „სავაქ“-ს გააჩნდა საგარეო-პოლიტიკური მიმართულება. სტრუქტურულად „სავაქი“ შედგებოდა 9 დეპარტამენტისაგან. მე-2 დეპარტამენტის ფუნქციებში შედიოდა – საგარეო დაზვერვა, კომუნიზმის გავრცელების საფრთხე რეგიონში, ავღანეთი, ერაყი, იემენი; მე-3 დეპარტამენტი შიდა უსაფრთხოებაზე იყო პასუხისმგებელი; მე-8 დეპარტამენტი - კონტრდაზვერვა აკონტროლებდა უცხო ქვეყნების სპეცსამსახურების საქმიანობას ირანში.
 
60-70-იანი წწ. არის ის პერიოდი, როდესაც ახლო აღმოსავლეთში თავი იჩინა ისლამურმა ფუნდამენტალიზმა. 1963 წ. ივნისის აჯანყების ჩახშობის შემდეგ, ირანის პოლიტიკურ არენაზე გამოჩდნენ რადიკალური მემარცხენე ისლამისტური ორგანიზაციები «მოჯაჰედინ-ე ხალკი» (დაარსდა 1965 წ.) და «ფედაინ-ე ისლამი» (დაარსდა 1963 წ., ისლამური რევოლუციის პერიოდში განიცადა რამოდენიმე განხეთქილება). მიზნათ დასახული ჰქონდათ — შაჰის რეჟიმის დამხობა შეიარაღებული გადატრიალების მეშვეობით. თავიანთი მიზნის მისაღწევათ მიმართავდნენ ტერორისტულ მეთოდებს. გენერალ-ლეიტენანტი იონ მოჰაი პაჩეპა (ნიკოლაე ჩაუშესკუს პოლიტიკური პოლიციის «სეკურიტატე-ს» ყოფილი დირექტორი) თავის მემუარებში აღნიშნავს, რომ საბჭოთა კავშირი მფარველობდა შაჰის შეიარაღებულ ოპოზიციას, რათა დაეძაბა ირანში შიდაპოლიტიკური სიტუაცია.
 
1960-1970-იან წწ. „სავაქ“-მა ფაქტიურად გაანადგურა მემარცხენე ისლამისტური ორგანიზაციები. მათი აღორძინება დაიწყო ირანში რევოლუციური პროცესების დაწყებასთან ერთად (1978 წ. დასაწყისი).
 
1970-იან წლების შუა ხანებიდან ირანში დიდი ინფლაცია დაიწყო, რასაც მოჰყვა ეკონომიკური ზრდის მკვეთრი შეჩერება და ფასების ზრდა. ამან შიდაპოლიტიკური ვითარება უკიდურესად დაიძაბა. ამას ისიც დაემატა რომ მოხდა ქვეყნის ეკონომიკის პარალიზება, სახელმწიფო აპარატის მიერ მიღებული არაეფექტური ზომებით, დაწყებული კრიზისის დასაძლევად. რამაც კიდევ უფრო გაამწვავა სოციალური პროტესტი. შიიტურმა სამღვდელოებამ სათავისოდ გამოიყენა შექმნილი ვითარება და მოუწოდა ირანელებს გამოსულიყვნენ შაჰის “ტირანიის” წინააღმდეგ.
 
პროტესტის ზრდასტან ერთად შაჰმა სცადა გამოესწორებინა ადრე დაშვებული შეცდომები და ამ მიმართულებით გაატარა მთელი რიგი ღონისძიებები — შეამცირა მილიარდიანი პროექტების განხორციელება, დაავალა «შაჰის ინსპექციას» აღეკვეთა ბაზრობებზე სპეკულაციის ყველა ფაქტი, შეამცირა პრესის და ტელევიზიის ცენზურა, ნება დართო ოპოზიციურ პოლიტიკურ პარტიებს გამოსულიყვნენ იატაკქვეშიდან და მიეღოთ მონაწილეობა საპარლამენტო არჩევნებში.
 
ზემოთაღნიშნული შაჰის ღონისძიებები რადიკალურმა ოპოზიციამ პირიქით აღიქვა, როგორც მონარქიის სისუსტე და კიდევ უფრო მეტი გაძლიერებული ენთუზიაზმით მოუწოდებდნენ რელიგიურ ეიფორიაში მყოფ მასებს გაეგრძელებინათ ბრძოლა ფეჰლევის დინასტიის დამხობამდე.
 
1979 წლის სიტუაცია საოცრად გამწვავდა. ძალაუფლების შესანარჩუნებლად რადიკალური ზომების მიღება იყო საჭირო, მაგრამ შაჰმა ეს ვერ განახორციელა. მან თქვა: "დიქტატორს შეუძლია შეინარჩუნოს ძალაუფლება თავისი ხალხის დახოცვით – მონარქს კი არა”. შაჰს უბრალოდ არ ეყო ნებისყოფა გამოეყენებინა ძალა თავისი ხალხის მიმართ.
 
1979 წლის 16 იანვარს შაჰმა და დედოფალმა დატოვეს ირანის ფარგლები და გაემგზავრნენ ეგვიპტეში. ჯერ კიდევ 6 იანვარს შაჰმა დანიშნა ახალი მთავრობა შაპურ ბახთიარის მეთაურობით და დაავალა ირანის გენერალიტეტს ეთანამშრომლათ მასთან. გენერლების კატეგორიულ მოთხოვნაზე სისხლში ჩაეხშოთ რევოლუცია მან როგორც ზემოთ ავღნიშნეთ კატეგორიული უარი განაცხადა.
 
1979 წლის 9 თებერვალს კი თეირანში დაიწყო შეიარაღებული ამბოხება, რომელსაც სათავეში ედგნენ მემარცხენე ისლამისტური ორგანიზაციები «ფედაინ-ე ისლამი» და «მოჯაჰედინ-ე ხალკი». ოპოზიციის მომხრეები სამი დღე ებრძოდნენ მონარქისადმი ერთგულ არმიის ქვედანაყოფებს, „უკვდავები“-ს შაჰის გვარდიას და „სავაქი“-ს აგენტებს.
 
1979 წ. 12 თებერვალს გენერალური შტაბის უფროსის აბას ყარაბაღის განკარგულებით ირანის შეიარარებული ძალების 27 უმაღლესი გენერალი შეიკრიბნენ არმიის შტაბში. სხდომას ესწრებოდა ასევე „სავაქი“-ს მე-4 დირექტორი გენერალ-ლეიტენანტი ნასერ მოყადამი. 2-საათიანი კამათის შემდეგ, სამხედროებმა მიიღეეს გადაწყვეტილება აღნიშნული ვითარებიდან გამომდინარე გამოეცხადებინათ არმიის ნეიტრალიტეტი, რათა თავიდან აეცილებინათ კატასტროფული სამოქალაქო დაპირისპირება. ფაქტიურად ეს ნიშნავდა მონარქიის და შაპურ ბახთიარის მთავრობის კაპიტულაციას.
 
სპარსული მონარქია, რომლის 2500-წლიანი სახელმწიფოებრიობა შაჰმა გრანდიოზულად აღნიშნა 1971 წ. პერსეპოლისში – დაემხო.
ირანის სათავეში მოვიდა აიათოლა რუჰოლა მუსავი ხომეინი. საერო მონარქიიდან ირანი იქცა თეოკრატიულ ისლამურ რესპუბლიკად. ირანი პროგრესის და განვითარების გზიდან აბსოლუტური სიბნელის და უკუსვლის გზას დაადგა.
 
სრულად
გამოკითხვა
ვინ გაიმარჯვებს რუსეთ - უკრაინის ომში?
ხმის მიცემა
სხვათა შორის

მსოფლიოს ისტორიაში, უდიდესი იმპერიები ტერიტორიით(მლნ კვ. კმ): ბრიტანეთი - 35.5 მონღოლეთი - 24.0 რუსეთი - 22.8 ქინგის დინასტია (ჩინეთი) - 14.7 ესპანეთი - 13.7 ხანის დინასტია (ჩინეთი) - 12.5 საფრანგეთი - 11.5 არაბეთი - 11.1 იუანების დინასტია (ჩინეთი) - 11.0 ხიონგნუ - 9.0 ბრაზილია - 8.337 იაპონია - ~8.0 იბერიული კავშირი - 7.1 მინგის დინასტია (ჩინეთი) - 6.5 რაშიდუნების ხალიფატი (არაბეთი) - 6.4 პირველი თურქული სახანო - 6.0 ოქროს ურდო - 6.0 აქემენიანთა ირანი - 5.5 პორტუგალია - 5.5 ტანგის დინასტია (ჩინეთი) - 5.4 მაკედონია - 5.2 ოსმალეთი - 5.2 ჩრდილო იუანის დინასტია (მონღოლეთი) - 5.0 რომის იმპერია - 5.0

Ford, საავტომობილო ბაზრის დომინანტი მაშინ, როდესაც საავტომობილო ბაზარი ჯერ კიდევ ჩამოყალიბების პროცესში იყო, Ford Model T იყო დომინანტი მანქანა. 1916 წლის მონაცემებით, ის მსოფლიოში ყველა ავტომობილის 55%-ს შეადგენდა.

ილია ჭავჭავაძე: "როცა პრუსიამ წაართვა საფრანგეთს ელზასი და ლოტარინგია და პარლამენტში ჩამოვარდა საუბარი მასზედ, თუ რაგვარი მმართველობა მივცეთო ამ ახლად დაჭერილს ქვეყნებს, ბისმარკმა აი, რა სთქვა: ,,ჩვენი საქმე ელზასსა და ლოტარინგიაში თვითმმართველობის განძლიერება უნდა იყოსო. ადგილობრივნი საზოგადოების კრებანი უნდა დავაწყოთო ადგილობრივის მმართველობისთვისაო. ამ კრებათაგან უფრო უკეთ გვეცოდინება იმ ქვეყნების საჭიროება, ვიდრე პრუსიის მოხელეთაგანა. ადგილობრივთა მცხოვრებთაგან ამორჩეულნი და დაყენებულნი მოხელენი ჩვენთვის არავითარს შიშს არ მოასწავებენ. ჩვენგან დანიშნული მოხელე კი მათთვის უცხო კაცი იქნება და ერთი ურიგო რამ ქცევა უცხო კაცისა უკმაყოფილებას ჩამოაგდებს და ეგ მთავრობის განზრახვასა და სურვილს არ ეთანხმება. მე უფრო ისა მგონია, რომ მათგან ამორჩეულნი მოხელენი უფრო ცოტას გვავნებენ, ვიდრე ჩვენივე პრუსიის მოხელენი”. თუ იმისთანა კაცი, როგორც ბისმარკი, რომელიც თავისუფლების დიდი მომხრე მაინდამაინც არ არის, ისე იღვწოდა თვითმმართველობისათვის, მერე იმ ქვეყნების შესახებ, რომელთაც გერმანიის მორჩილება არამც თუ უნდოდათ, არამედ ეთაკილებოდათ, თუ ამისთანა რკინის გულისა და მარჯვენის კაცი, როგორც ბისმარკი, სხვა გზით ვერ ახერხებდა ურჩის ხალხის გულის მოგებას, თუ არ თვითმმართველობის მინიჭებითა, სხვას რაღა ეთქმის."

დედამიწაზე არსებული ცოცხალი არსებებიდან მხოლოდ ადამიანს და კოალას აქვთ თითის ანაბეჭდი

ინდოელი დიასახლისები მსოფლიო ოქროს მარაგის 11% ფლობენ. ეს უფრო მეტია, ვიდრე აშშ-ს, სავალუტო ფონდის, შვეიცარიის და გერმანიის მფლობელობაში არსებული ოქრო, ერთად აღებული.

დადგენილია, რომ სასოფლო-სამეურნეო კულტურათა მოსავლიანობის განმსაზღვრელ კომპლექსურ პირობათა შორის, ერთ-ერთი თესლის ხარისხია. მაღალხარისხოვანი ჯიშიანი თესლი ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი ფაქტორია მოსავლიანობის გასადიდებლად, რაც აგრეთვე დასაბუთებულია ხალხური სიბრძნით "რასაც დასთეს, იმას მოიმკი". - ქართული გენეტიკისა და სელექცია–მეთესლეობის სკოლის ერთ-ერთი ფუძემდებელი, მეცნიერებათა დოქტორი, აკადემიკოსი პეტრე ნასყიდაშვილი

ებოლა, SARS-ი, ცოფი, MERS-ი, დიდი ალბათობით ახალი კორონავირუსი COVID-19-იც, ყველა ამ ვირუსული დაავადების გავრცელება ღამურას უკავშირდება.

ყველაზე დიდი ეპიდემია კაცობრიობის ისტორიაში იყო ე.წ. "ესპანკა" (H1N1), რომელსაც 1918-1919 წლებში მიახლოებით 100 მილიონი ადამიანის სიცოცხლე შეეწირა, ანუ დედამიწის მოსახლეობის 5,3 %.

იცით თუ არა, რომ მონაკოს ნაციონალური ორკესტრი უფრო დიდია, ვიდრე ქვეყნის არმია.