USD 2.6996
EUR 2.9382
RUB 3.0723
თბილისი
იური მეჩითოვი: მამაჩემი თბილისში ცნობილი და აღიარებული მექუდე იყო, ბრეჟნევისთვის 15 ერთნაირი ქუდი შეაკერინეს
თარიღი:  467

ფოტოგრაფ იური მეჩითოვს ქართულ ფოტოხელოვნებაში გამორჩეული ადგილი  დამსახურებულად  ერგო  - გარდა იმისა, რომ საქართველოში  პოლიტიკური  მოვლენების ამსახველი ფოტოების ავტორის ანგარიშზე, რამდენიმე ათეული პერსონალური და ჯგუფური გამოფენაა,  მის სახელთან არის დაკავშირებული არაერთი ნოვაცია ქართულ ფოტოგრაფიაში და ასევე, ყველაზე პოპულარული ფოტო „გოგონა  დროშით“,  რომელიც  ჩვენი უახლესი წარსულის ბრძოლის და 9 აპრილის სურათ-ხატად იქცა. 

იმ დროს როდესაც ქართულ ფოტოგრაფიაში ბევრი არაფერი ხდებოდა იური მეჩითოვმა თანამოაზრეებთან ერთად ჩამოაყალიბა ფოტოჯგუფი „თვალსაზრი“,  რომელმაც ფოტოგრაფიის პოპულარიზაციასა და განვითარებაში დიდი როლი შეასრულა.    

მრავალი წელია იური მეჩითოვი  ეწევა პედაგოგიურ საქმიანობასაც,  ახალი თაობის არა ერთი ცნობილი ფოტოგრაფი აზიარა მან ფოტოხელოვნებას - საქმეს, რომელშიც  პროფესიით სამთო ინჟინერმა ცხოვრების მრავალი წელი გაატარა.

 - ბატონო იური, როგორ მოხვდით პროფესიით სამთო ინჟინერი ფოტოგრაფიაში?

- ფოტოგრაფიით გატაცებული ვიყავი 8 წლიდან. 11 წლის ვიყავი, როდესაც ანა  ბებიამ საკუთარი  პენსიით, 13 მანეთად, მიყიდა ფოტოაპარატი „სმენა.“ მე მაქვს ბებიას  უნიკალური ფოტო, ჩემი გადაღებული, რომელიც ნებისმიერ ალბომს დაამშვენებს. თავიდან  ვიღებდი ოჯახის წევრებს, ჩემს პატარა ძმას, მეზობლებს, მეგობრებს. იმ პერიოდიდან კარგად მახსოვს ერთი შემთხვევა - 12 წლის ვიყავი, მოვდივარ ვარანცოვზე  და ვხედავ, რომ ნასვამი ქალი ცეკვავს. აპარატი თან მქონდა, შევეცადე, ამ  ქალის გადაღება. უცებ მომიახლოვდა უცხო კაცი, სახელმწიფო სტრუქტურის წარმომადგენელი იქნებოდა და მითხრა: ამისი გადაღება არ შეიძლებაო. ეს იყო ჩემი პირველი შეხება ცენზურასთან და გაგებასთან, რომ საბჭოთა ადამიანი არ უნდა ყოფილიყო მთვრალი და არ უნდა ეცეკვა ვარანცოვის მოედანზე (იცინის) 

ჩემს მოზარდობას დაემთხვა პერიოდი, როდესაც ძალიან ბევრი ადამიანი ინტერესდებოდა ტექნიკით, აპარატურით, რომელიც იმ დროს გამოჩნდა. შეიძლება  თანამედროვე ადამიანისთვის განსაკუთრებული მნიშვნელობის აღარაა, მაგრამ 1961 წელს, როდესც იური გაგარინი კოსმოსში გაფრინდა, ეს იყო საყოველთაო ზეიმი მთელი კაცობრიობისთვის, რასაც მოჰყვა ინტერესი ტექნიკური პროგრესის მიმართ.  მე ძალიან ჩხირკედელა ბავშვი ვიყავი, მიყვარდაკონსტრუქტორები, ალბათ ამიტომაც ავტომატიკა -ტელემექანიკის ფაკულტეტზე მინდოდა ჩაბარება. ეს მაშინ ისეთი მოდური პროფესია იყო, როგორც ახლა მარკეტინგი და მენეჯმენტია. მისაღებ გამოცდებში დამაკლდა ქულები, ეს ფაკულტეტი რეზინის ხომ არ იყო, რომ  ყველა მოვხვედრილიყავით, ამიტომ  ძალიან ბევრი ქულადაკლებული  ჩავირიცხეთ  სამთო ფაკულტეტზე.   2 წელიწადში დავქორწინდი  და საუბარი იმაზე, რომ კვლავ გადავსულიყავი ავტომატიკა - ტელემექანიკის ფაკულტეტზე და ერთი წელი დამეკარგა,  როგორც დღეს ამბობენ, რელევანტური აღარ იყო. მე  არ მომწონდა სამთო ინჟინრობა, ეს არ იყო ჩემი გატაცება, მაგრამ უკვე ოჯახი მქონდა,   სამსახურზე უნდა მეფიქრა, ამიტომაც ჯერ კიდევ სტუდენტობის პერიოდში მე მივდიოდი  სამუშაოდ  დონბასის შახტებში.  ეს იყო კარგად ანაზღაურებადი სასწავლო  პრაქტიკა, რამაც  დიდი გამოცდილება მომცა და ბევრი რამ მასწავლა. ვმუშაობდი 2000 მეტრის სიღრმეზე, რაც იყო ძალიან რთული და საფრთხის შემცველი. ხელფასს რასაც ვიღებდი, ძირითადად ვხარჯავდი უნიკალურ წიგნებში, რომელიც მაშინ  ჩვენთან არ იშოვებოდა. შრომა დონბასის შახტებში იყო ძალიან მძიმე და  სასტიკი, ყოველდღე ადამიანის დაღუპვის ამბავს ვიგებდით. მთელი ჩემი ცხოვრება შრომაში მაქვს გატარებული, მაგრამ არც ერთი ჩემი სამუშაო არ ყოფილა  დაკავშირებული ისეთ სირთულესთან, რაც გავიარე დონბასში.

როდესაც სწავლა დავასრულე, მუშაობა დავიწყე „გრუზგიპროშახტში“, რომელიც საკავშირო მნიშვნელობის დაწესებულება იყო. ეს იყო მოსაწყენი სამუშაო ჩემთვის,  შეუძლებელი იყო მთელი დღე ერთ ოთახში ჯდომა და მუშაობა. ეს ისე  მაწუხებდა, ფილმიც  კი გადავიღე, რომელსაც დავარქვი  „ცხრიდან ექვსამდე“. მე ძალიან აქტიური ხასიათის ადამიანს ამ სამსახურში გაძლება  იმდენად მიჭირდა, ზამთარში კოსტუმს და პალტოს სამუშაო ოთახში ვტოვებდი და პერანგით გამოვდიოდი გარეთ, რომ  დრო გამეყვანა და თუ ვინმე მომიკითხავდა, იქ ვგონებოდი. ამ დროს მე რუსთაველზე დავდიოდი (იცინის) ასე ვიმუშავე სამი წელი, პირნათლად აღვასრულე ვალი სახელმწიფოს წინაშე იმ თანხისთვის, რაც ჩემს სწავლაზე დაიხარჯა. ხელფასი მქონდა ხელზე 92 მანეთი და 1200 მანეთის ღირებულების პროდუქციას ვქმნიდი. ასეთი საშინელი ექსპლოატაცია იყო (იცინის)   

 - რატომ არ მიატოვეთ თქვენთვის ასეთი უინტერესო სამსახური, მით უმეტეს, რომ შრომითი  ექსპლოატაციის „მსხვერპლი“ იყავით?     

- მაშინ ყველა ასე იყო (იცინის)  სამი წელი გავძელი და გამოვიქეცი. მივხვდი, რომ  არც ხელფასს მიმატებდნენ, არც პირობებს ცვლიდნენ, მე კი  ორი შვილი მყავდა სარჩენი. გადავედი  სხვა დაწესებულებაში, სადაც უკვე 120 მანეთი მქონდა ხელფასი, მაგრამ დამპირდნენ, რომ ხელფასი გამეზრდებოდა. ის დრო იყო,  ჯერ კიდევ არ ვიშლიდი ინჟინრობას. 6 თვე ვიმუშავე და როცა მივხვდი, რომ არც ისინი იყვნენ ხელფასის მომმატებლები, დავანებე თავი ინჟინრობას და გადავედი მეთოდისტად მოყვარულთა კინოლაბორატორიაში, რომელიც პროფკავშირებთან არსებობდა. უკვე მე თვითონაც ვიღებდი და სხვასაც ვასწავლიდი გადაღებას. ეს იყო ცოცხალი სამუშაო, ფილმებიც გადავიღე, ვიღებდი მონაწილეობას ფესტივალებში,  კონკურესებში. ამ გადაწყვეტილებით ძალიან ვაწყენინე მამას, რომელსაც ძალიან უნდოდა რომ ინჟინერი ვყოფილიყავი. როდესაც მას ვუთხარი, ვანებებ თავს ინჟინრობას, მას ისე ეწყინა, ერთი თვე არ მელაპარაკებოდა. მამამ  რადგან თვითონ ვერ მიიღო უმაღლესი განათლება, ეს დიდ ხინჯად ჰქონდა და ძალიან უნდოდა შვილი ჰყოლოდა დიპლომიანი (იცინის)  წლების შემდეგ, როდესაც მამა მოვიდა ჩემს გამოფენაზე, რომელიც  „მერანში“ მოვაწყვეთ, ძალიან  გაუხარდა, როდესაც ბევრი დამთვალიერებელი დაინახა. ამაყობდა ჩემით. ის ჩემი დიდი გულშემატკივარი გახდა, არც ერთ  ჩემს გამოფენას არ აცდენდა. იმ პერიოდში უკვე ბევრი სამუშაო მქონდა, ვაფორმებდი მუზეუმებს, ვბეჭდავდი დიდ  სურათებს, რაც ყველას არ შეეძლო. მთელი ამ წლების განმავლობაში იყო სხვა საქმეებიც, მათ შორის ვიღებდი  ქორწილებს, რაც მსოფლიო ფოტოგრაფიაში ცალკე სპეციალობაა და ხეირიანი  საქმეა, რაზეც არც ახლა ვამბობ უარს, მიუხედავად ჩემი 74  წლის ასაკისა  (იცინის) 

 -მამა ახსენეთ, მამათქვენი მიხეილ მეჩითოვი ცნობილი მექუდე იყო, როგორც ვიცი, ამასთან დაკავშირებით, ბევრი საინტერესო ისტორია არსებობს.

- მამა ძალიან წარმატებული ხელოსანი იყო, მთელ ქალაქში დაფასებული და სახელგანთქმული. საოცარ ქუდებს კერავდა, თავის თავს უწოდებდა სამკერვალო საქმეების „დოტურს“ და პროფესორს. მამას  სულ ჰქონდა ურთიერთობები ადამიანებთან, რაც  მეც ვფიქრობ, რომ მისგან გამომყვა.  მას ჰქონდა კარგი იუმორი, რაც თავის საქმეში, ურთიერთობებშიც კარგად ადგებოდა. მამამდე თბილისში იყო  ებრაელი იოსები, რომელსაც  სავარაუდოდ ლესელიძის ქუჩაზე ჰქონდა სახელოსნო. მისი გარდაცვალების შემდეგ  მამა გახდა ქუდების  პირველი ოსტატი, მისი სახელი გახმაურებული იყო მთელ თბილისში. 1981 წელს, როდესაც  ბრეჟნევი თბილისში ჩამოვიდა, გასაბჭოების 60 წლისთავის მოსალოცად, მის ჩამოსვლამდე ორი კვირით ადრე  მამასთან ცეკადან მივიდნენ ოფიციალური პირები და შეუკვეთეს 15 ერთნაირი  ქუდი, რომელთაც სხვადასხვა ზომები უნდა ჰქონოდა 53  სმ-დან 67 სმ-მდე. წინასწარ ხომ არ იცოდნენ, ბრეჟნევს რომელი მოერგებოდა, ამიტომაც შეუკვეთეს 15  ქუდი. მამას შეკერილი ქუდი ჰქონდა სერგო ფარაჯანოვს, ივ სენ ლორანს. 1988 წელს სერგო ფარაჯანოვმა წაუღო მამის შეკერილი ქუდი ივ სენ ლორანს პარიზში. ჩვენს ოჯახში ინახება ამასთან დაკავშირებით ფარაჯანოვის მიერ მოსკოვიდან  გამოგზავნილი დეპეშა: გილოცავ შემოქმედებით წარმატებას, ივ სენ ლორანი, მსოფლიოში სახელგანთქმული მოდელიერი, პარიზში შენი ქუდით და ხელოვნებით აღფრთოვანებული. 

მამა დიდ ატელიეში მუშაობდა, მასთან მეც მივდიოდი ხოლმე. იმ დროს თბილისში ადამიანებს მართლაც სხვანაირი ურთიერთობა ჰქონდათ. ატელიე, საპარიკმახერო და მსგავსი დაწესებულებები ხომ ასეთ კავშირებს სხვანაირად ასახავს. ადამიანური ურთიერთობები, ჩემი აზრით გეოგრაფიასაც უკავშირდება. ადრე თბილისი სხვანაირი ქალაქი იყო, ყველა ერთმანეთთან მიდი-მოდიოდა, სკაიპით და ტელეფონით ურთიერთობა ის ხომ არ არის, რაც შეხვედრას, თვალებში ჩახედვას, ჭიქა ღვინის მიჭახუნებას და ემოციების გაზიარებას  ახლავს. ახლა ეს ყველაფერი გართულებულია. სადმე რომ მიდიხარ, ორი  საათი საცობში უნდა გაატარო და ორი საათი  მანქანის გასაჩერებელი ადგილი ეძებო.  ადამიანებიც შეიცვალნენ. ადრე გაჭირვება იყო თუ არა, მაინც  სხვანაირად ცხოვრობდა ხალხი, ახლა ადამიანი არ არის ბანკის ვალი  არ ჰქონდეს, ამიტომაც ადამიანი  ბევრს შრომობს, წვალობს, დარდობს, რომ ვალი გადაიხადოს და არაფრისთვის არ სცალია. ადრე ასე არ იყო, არ ჰქონდათ ამდენი საფიქრალი, სტრესი, რაც ბუნებრივად  ურთიერთოებებზეც, ადამიანებზეც  აისახება. თბილისში  აღარ არის ის სილაღე და თავისუფლება, რაც ადრე იყო. მე ვარანცოვზე, თბილისურ ეზოში  დავიბადე და გავიზარდე, თბილისური ეზო, რომელსაც იტალიური ეზო დაარქვეს, ცალკე ფენომენია. არავითარი იტალიური, ეს წმინდა წყლის თბილისური ეზოა, სადაც მაშინ ყველა ერთად ცხოვრობდა: ქართველი,  სომეხი, იეზიდი, ქურთი. ასეთ ეზოებში მეზობლობაც განსაკუთრებული იყო, ვიღაც ხახვს თხოვდა მეორე მეზობელს, ვიღაც - ნიორს ან  შაქარს. მართალია ასეთ ეზოში პრივატულობაზე ლაპარაკი ზედმეტი იყო, მაგრამ გაგება და ურთიერთობა მართლაც იყო განსხვავებული.   

- ეს ალბათ ფოტოგრაფის თვალისთვის, უფრო იოლი შესამჩნევია,  როგორ შეიცვალა ფოტოგრაფია წლებთან ერთად?

- მე უფრო ადამიანების გადაღება მიყვარს. მაშინაც ვიღებდი ადამიანებს, რადგან ჩემი აზრით ადამიანი ფოტოგრაფისთვის ყველაზე საინტერესო ობიექტია ამ ქვეყნად, ვიდრე პეიჟაზი ან ნატურმოტი, თუმცა ბევრი კარგი ნატურმოტიც  მაქვს გადაღებული. იმ პერიოდში ყველაფერს ვიღებდი, ერთი პერიოდი ეროტიულ ფოტოებსაც კი, რასაც მიეძღვნა საინტერესო გამოფენა 1999 წელს,  თუმცა წლების შემდეგ, როცა დასჭირდათ,  ვიღაცეებმა ეს ფოტოები სამწუხაროდ, ჩემ წინააღმდეგ გამოიყენეს.  

- პროფესიულ ფოტოგრაფიას როგორ დაუკავშირეთ ცხოვრება?

- საკმაოდ გვიან, თავიდან ფოტოგრაფიას არ განვიხილავდი ხელოვნებად, გული მწყდება, რომ პროფესიული ფოტოგრაფია  ადრეულ ასაკში  არ დავიწყე, ვერ მოვასწარი ბევრი ლეგენდარული ადამიანის გადაღება, მაგალითად ეროსი მანჯგალაძის, სესილია თაყაიშვილის... გადაღება ცოტა ადრე რომ დამეწყო,  უფრო მეტი იმ პერიოდისთვის ცნობილი ადამიანი მოხვდებოდა ჩემს ობიექტივში. ჯერ კიდევ კინოლაბორატორიაში ვმუშაობდი, როდესაც მივხვდი, რომ იქ არსებული ტექნიკური რესურსი არ მაძლევდა განვითარების საშუალებას, ამაზე ბევრს  ვფიქრობდი, იმ პერიოდში შევიცვალე საცხოვრებელი და გადავედი სხვა უბანში, სადაც გავიცანი  ჩემი  მეზობელი,  საუკეთესო ადამიანი მარკ პოლიაკოვი,  რომელიც ბოლო 30 წელია ნიუ იორკში ცხოვრობს. სხვათაშორის ახლახან ჩვენ გავაკეთეთ ერთობლივი გამოფენა სამხატვრო  აკადემიაში. წლების წინ როდესაც გავიცანი,  მარკმა მითხრა: იურა, შენ კი იღებ სურათებს, მაგრამ მასში არ დებ სურვილს შექმნა ნამდვილი ხელოვნებაო. მან გამიჩინა სურვილი, პროფესიულად მივდგომოდი ფოტოგრაფიას. მარკი დამეხმარა პირველი გამოფენის მოწყობაში. ეს იყო 1979 წელს, კინოს სახლში. გასაკვირი იყო, რომ  როდესაც გამოფენისთვის ვემზადებოდი, აღმოვაჩინე, რომ ადამიანს, რომელიც 20 წელი აპარატით დავდიოდი, 15 ზე მეტი კარგი სურათი ვერ ვიპოვე, რომელიც ღირდა გამოსაფენად. ძალიან გავბრაზდი საკუთარ თავზე და მას შემდეგ მთლიანად შევცვალე ჩემი მიდგომა, ისე ვიყავი ანთებული, სამ წელიწადში უკვე 100 სურათი გამოვფინე.

იმ პერიოდში გავიცანი სერგო  ფარაჯანოვი, რომელმაც ჩემს შემოქმედებაზე დიდი გავლენა იქონია. ჩვენი ურთიერთობა  თავიდან შეგირდის და მასწავლების ურთიერთობას ჰგავდა, მაგრამ შემდგომ მეგობრობად იქცა. ამ ურთიერთობამ მეც ფრთები შემასხა, მე  მას ვეხმარებოდი როგორც შემეძლო, უამრავი ჩემი სურათი გამოიყენა სერგომ თავის გენიალურ  კოლაჟებში, რომლითაც ქმნიდა ახალ განუმეორებელ  რეალობას.     

 - თქვენი გადაღებული ფოტოებიდან ყველაზე მეტად რომელი ფოტოები  გიყვართ?

- ბევრი ფოტო მიყვარს, მათ შორისაა ფარაჯანოვის „ნახტომი“, რომელიც ძეგლად იქცა და ბამბის რიგში დგას. მისი ავტორი  იტალიაში მოღვაწე ქართველი მოქანდაკე ვაჟა მიქაბერიძეა. მე ძალიან მიყვარს პორტრეტები, განსაკუთრებით მიყვარს ვერიკოს და სოფიკოს ფოტო, კოტე მახარაძის, რეზო გაბრიაძის, ოთარ ჭილაძის ფოტოები. ქუჩაში შემთხვევით გადავიღე მსახიობი გია ბადრიძე, რომელიც თამაშობს ლანა   ღოღობერიძის ფილმში „რამდენიმე ინტერვიუ პირად საკითხებზე“. მოგვიანებით პირადად მივართვი  მას ფოტო დიდი ფორმატით. ჩარჩოში ჩასვა და ისე დაკიდა სახლში. წლების მერე, როდესაც გიას ასაფლავებდნენ დიდუბის პანთეონში, იქვე შემაღლებულზე იდო მისი ცხედარი და იქვე  მისი პორტრეტი, ჩემი გადაღებული ფოტო, რომელსაც „ესაუბრებოდნენ“  დაკრძალვის ცერემონიაზე  სიტყვით გამომსვლელები.  სწორედ ეს  პორტრეტი იყო განსახიერება იმ ადამიანის, რომელსაც ისინი იცნობდნენ სიცოცხლეში და ემშვიდობებოდნენ.  მე არავის არ ვაჩქარებ ამ ქვეყნიდან წასვლას, მაგრამ ვინც წავიდა ამ ქვეყნიდან, წავიდა ჩემი გადაღებული პორტრეტით, რაც აღმოჩნდა იმ ადამიანების ნამდვილი, ჭეშმარიტი სახე.

ძალიან მიხარია, რომ ვიცხოვრე ეპოქაში, რომელმაც ბევრი ბუმბერაზი ადამიანი დაუტოვა ქვეყანას, ეს იყო მთელი პლეადა: თემურ ჩხეიძე, თენგიზ არჩვაძე, სხვები და სხვები. მახსოვს ჩემმა მეგობარმა თამაზ ჩხიკვაძემ, რომელიც თემურ ჩხეიძის ახლობელი იყო, დიდი საქმე გამიკეთა. ერთ დღეს მითხრა, მარჯანიშვილის თეატრში  მიდი და მსახიობების პორტრეტები გადაიღეო, მაშინ 31 წლის ვიყავი. წავედი თეატრში და საოცარი პორტრეტები გადავიღე. იმ წლებში თეატრში გენიალური სპექტაკლები იდგმებოდა, შემდეგ  გადავერთე თუმანიშვილის თეატრზე, მქონდა კარგი გადაღებები, გამოფენაც მოვაწყვეთ. ახლა ჩემი მეგობარი, ყოფილი მოსწავლე ირინა აბჟაბდაძე  აკეთებს ძალიან მაგარ წიგნს კინომსახიობთა თეატრზე, რომელშიც ჩემი უამრავი სურათი აქვს გამოყენებული, რაც ძალიან მეამაყება.  

მე ძველ თბილისს ვერ მოვესწარი, მაგრამ გადაღებული მაქვს 15-მდე ფოტო ძველი თბილისის, რომელიც მართლაც განსაკუთრებულია. სიძველეს ახლავს სევდა, მაგრამ მაინც  ძალიან ძვირფასია. წლების წინ ვფიქრობდი,  როცა ჩვენთან ისე იქნებოდა, როგორც ევროპის ქალაქებში, უფრო სახალისო გახდებოდა ქალაქი. ქუჩაში ბილბორდებს და სარეკლამო აბრებს ვგულისხმობდი. ახლა ისეთი დომხალია, ამას რომ ვუყურებ ცუდად ვხდები.  ამ საშინელი რეკლამებისგან   შენობების დამახინჯებული კედლების, მანქანებით გაჭედილი ქუჩების გამო, ქალაქის იერი აღარ ჩანს, რაც ძალიან მაწუხებს.  თბილისმა  ბევრწილად დაკარგა ის  იერი, რომელიც შეიქმნა მე-19 საუკუნის ბოლოს და  მე - 20 საუკუნის დასაწყისში, ეს იყო არტდეკო, არტმოდერნი, რომელიც დღესაც ფასულია ჩვენი ქალაქისთვის. ეს არის აღმაშენებლის და რუსთაველის გამზირები, სოლოლაკის, მთაწმინდის  ევროპული არქიტექტურის უბნები. დღეს უკვე ისე მიჭირს თბილისის გადაღება   სურვილიც კი აღარ მაქვს. იშვიათად, წელიწადში ორი კარგი  ფოტო შეიძლება გადავიღო ქალაქში. მე მაქვს გამოშვებული წიგნი  80 იანი წლების თბილისის  შესახებ, რომელიც 4 წიგნადაა გაყოფილი: 1980 - 84,  1985 -1987 და შემდეგი ორი ტომი მოიცავს 1988-89 წლებს, რომელიც აღსავსე იყო პოლიტიკური მოვლენებით.

- სწორედ ამ პერიოდს უკავშირდება თქვენი ძალიან ცნობილი ფოტო, გოგონა დროშით, რომელიც 9 აპრილის დღეების სიმბოლოდ იქცა.    

- დიახ, ეს ფოტო გადავიღე 9 აპრილის საღამოს 6 საათზე, ვაკის პარკთან, ე.წ. მხატვრების შენობასთან. ეს არის სურათი, რომელიც  9 აპრილის   ხატ -სურათად  იქცა. იმ დროს ძალიან გატაცებული ვიყავი ფოტოგრაფიით და არც ერთ მოვლენას არ ვუშვებდი, რაც ჩვენ გარშემო  ხდებოდა.

-ალბათ, პოლიტიკურმა პროცესებმა მიგიყვანათ ოფიციალურ  პოსტამდეც. თქვენ იყავით კულტურის მინისტრის მოადგილე, ეს პერიოდი ისეთ სკანდალსაც უკავშირდება, არ იქნება სასიამოვნო  მოსაგონარი თქვენთვის.

-გინესის რეკორდებში ვარ შესაყვანი, თვენახევარი ვიყავი მინისტრის მოადგილე, რეკორდულად მცირე დროში დასრულდა ჩემი ჩინოვნიკური სამსახური (იცინის)  ჩინოვნიკობა არ აღმოჩნდა ჩემი საქმე, თუმცა ცხოვრებისეული გამოცდილებისთვის კარგი იყო. შიგნიდან  დავინახე ის, რაც გარედან ვიცოდი. ხელისუფლებაში ყოფნა საინტერესო პროცესია. ან ხარ რევოლუციონერი, ყველაფერს დაანგრევ და თავიდან ააწყობ, ამისთვის დიდი ენერგია და საშუალებებია საჭირო, ან უნდა გახდე პატარა კბილანა მექანიზმში, რომელიც უკვე ტრიალებს და თუ არ გახდები, აწყობილი სისტემა იქიდან აუცილებლად გაგაგდებს. მე არც რევოლუციონერი ვიყავი და ვერც კბილანა გავხდი  (იცინის) 

-თქვენმა შვილებმა ხომ არ გააგრძელეს საქმე, რომელსაც ცხოვრება მიუძღვენით?

- არა, მე მყავს ორი ქალიშვილი. უმცროსი  გოგონა მრავალი წელია ინგლისში ცხოვრობს, უკვე იქაური მოქალაქეა, ხშირად ჩამოდის თბილისში სტუმრად, თუმცა ვეღარ გამოვიტყუე საქართველოში. იქ აქვს თავისი საქმე, მუშაობს სახელმწიფო სამსახურში, რომელიც უზრუნველყოფს კერძო მესაკუთრეთა მიერ დაქირავებულთა უფლებების დაცვას. ჩემი შვილიშვილები იქ სწავლობენ, იორკის და ოქსფორდის უნივერსიტეტებში. მეორე შვილი თბილისში  ცხოვრობს, ვებსაიტების დიზაინერია, ჩემი ვებსაიტიც მის მიერაა გაკეთებული. მიხარია, რომ ერთი შვილი მაინც მყავს აქ გვერდით. ძალიან  ბევრ ქვეყანაში ვარ ნამყოფი, ზოგიერთ ქვეყანაში ძალიან ბევრჯერ,  მაგრამ საქართველოზე უკეთესი ქვეყანა არ მინახავს, ალბათ ამიტომაც არასდროს მიფიქრია სხვაგან ცხოვრებაზე. 

 -ჩვენს ციფრულ სამყაროში, სადაც   ყველას აქვს შესაძლებლობა გადაიღოს ძალიან მაღალი ხარისხის ფოტო საკუთარი მობილური ტელეფონით,  უსაქმოდ ხომ არ გტოვებთ ფოტოგრაფებს?

- სულ ვხუმრობ, საქმე არ დაგვიტოვეს, ყველა  ფოტოგრაფი გახდა-მეთქი, მაგრამ ფოტოგრაფის პროფესიული გადაღება სულ სხვა რამეა, მოყვარულის მიერ ტელეფონით გადაღება - სულ სხვაა. არის რაღაც, რასაც ვერ გადაიღებ, როგორი მაღალი დონის ტელეფონიც არ უნდა იყოს, მაგალითად, ღვინის ბოთლის გადაღება არის პროფესიული ფოტოგრაფიის საქმე. კარგია რომ ბევრი ადამიანი იღებს ფოტოს, თუმცა ეს ფოტოგრაფიას ვერ დააზარალებს და ვერც ფოტოგრაფებს წაგვართმევს საქმეს. მე გაცნობიერებული მაქვს ჩემი მისია - ფოტოგრაფი ისეთი ადამიანია, რომელსაც მუდმივად აქვს საქმე  თან წარსულთან და თან მომავალთან. მე, როგორც ფოტოგრაფს დიდი პასუხისმგებლობა მაკისრია მომავლის წინაშე, ამიტომ  რასაც ვაკეთებ მინდა, რომ  იყოს შემონახული, დაცული, რაც  გახდება  ფასეული მომავალში  იმ დიდი  ეპოქის შესაფასებლად, რომელშიც ჩვენ ვცხოვრობთ.    

 თამუნა ნიჟარაძე

იურა მეჩითოვის ფოტოები:

https://www.facebook.com/yuri.mechitov

https://www.mechitov.net/

ბლოგი
სომხების როლი ქართული სახელმწიფოს დაცემის საქმეში - ვაჟა შუბითიძე

ქართული სახელმწიფოს დაცემის საქმეში 1801 წელს სხვა ფაქტორებთან ერთად მნიშვნელოვანი როლი ითამაშა სომხების ღალატმა.

ნოე ჟორდანია თავის ნაშრომში “მესამოცე წლების მოღვაწენი და დღევანდელი ცხოვრება” (1895წ) საქართველოს დაცემის მიზეზებს შორის (ეკონომიკური განუვითარებლობა, დაქსაქსულობა და ა.შ) ასახელებს სომეხთა უმადურ ქმედებებს ჩვენი ქვეყნის მიმართ და გარკვეულ ისტორიულ ანალიზსაც აკეთებს: “სომხეთის სამეფოს დაცემის შემდეგ, - წერს იგი, სომხები გაიბნენ სხვადასხვა ქვეყნებში. აქ სიახლოვეს ერთადერთი საქრისტიანო იყო ფეხზე-საქართველო და თავშესაფარიც აქ ეძებეს. საქართველოში ისინი დახმარებას, პატივს და მფარველობას ღებულობდნენ. 

სომხების პირდაპირ ინტერესს შეადგენდა ძლიერი საქართველო. ამისათვის სომხები სახელმწიფო საქმეებში მხურვალე მონაწილეობას იღებდნენ და ნდობა და პატივიც დაიმსახურეს. ამასთან სომხები, როგორც ვაჭარნი და ფულიანნი, საჭირონი იყვნენ მთავრობისათვის. ხაზინით სარგებლობა ამას მოითხოვდა. ამრიგად, სომხების ეროვნული და აღებმიცემობითი სარგებლობა ამას მოითხოვდა საქართველოს გაფართოებას და გაღონიერებას, მაგრამ როცა დაუძლურება და სიძაბუნე შეეპარებოდა, მაშინ კი სხვაგან უნდა ეძიათ მფარველობა... ასეთმა შემთხვევამაც არ დააგვიანა - ჩვენ გვერდზე ამოიჭიმა რუსეთის სახელმწიფო. სანამ მისი საზღვრები ჩვენგან შორს იყო, მანამ სომხებიც ძალაუნებურად საქართველოთი უნდა დაკმაყოფილებულიყვნენ, მაგრამ, როგორც კი საზღვრებმა მოიწია, მოგვიახლოვდა, მისვლა-მოსვლა ცოტაოდენ გაადვილდა, მაშინ სომხებს საშუალება მიეცა თავის თავისთვისაც უფრო რიგიანათ ეზრუნათ. და, აი, საქართველოს დაცემის ისტორიაში ისინი შესამჩნევ როლს თამაშობენ...

სომხებმა ქართული მთავრობის შემწეობით საქართველოში ქონება შეიძინეს და ბოლოს ამავე მთავრობის დასაცემად კაცებს იქრთამავდნენ. სანამ საქართველოს თვით-არსებობა მათთვის სასარგებლო იყო, ისინიც მხარს უჭერდნენ, როცა ეს მათთვის სასარგებლო აღარ იყო, ორმო ამოუთხარეს: ასეთია გზანი ისტორიისა! ყველა ერი თავის ინტერესს იცავს და ვაი იმ ერს, რომელსაც თავისი ინტერესები ვერ შეუგნია” (ეს დასკვნა ჩვენ ჯერ კიდევ ვერ გავითავისეთ - ვ.შ.) 

XVIII საუკუნის 80-იანი წლებიდან თვალშისაცემია რუს-სომეხთა ერთობლივი ქმედებანი საქართველოს დასუსტების და ერეკლე მეორის ავტორიტეტის და გავლენის დაცემის მიზნით. რუსეთი და ეკატერინე მეორე ყველანაირად ცდილობდნენ ქართლ-კახეთის გადაქცევას მეორეხარისხოვან სახელმწიფოდ და ქვეყნის შიგნით თუ გარეთ ძირგამომთხრელ საქმიანობას თითქმის ღიად აწარმოებდნენ. 

ამ საქმეში მათი უმთავრესი დასაყრდენები იყვნენ მოღალატე ქართველები და განსაკუთრებით სომხები - ვაჭრები და საეკლესიო პირები. სწორედ მათ უბიძგეს ირანის შაჰს აღა-მაჰმად ხანს საქართველოს დაქცევისაკენ.

1795 წელს აღა-მაჰმად ხანის შემოსევის მომენტში აქ აღარ იყო რუსული სამხედრო ძალა, რომელიც გეორგიევსკის ტრაქტატის ძალით ვალდებული იყო საქართველო დაეცვა. 1795 წლის მაისში აღა-მაჰმად ხანმა ელჩი გამოუგზავნა ერეკლეს და აცნობა, რომ ყარაბახის ურჩი ხანის იბრეიმის დასასჯელად მივდივარ და შენი ერთ-ერთი შვილის სარდლობით დაუყონებლივ ჯარი მომაშველეო.

ერეკლემ კარგად ვერ გათვალა შაჰის გეგმა და პირიქით მოიქცა – იბრეიმ-ხანს დასახმარებლად ჯარი გაუგზავნა აგვისტოს შუა რიცხვებში ალექსანდრე ბატონიშვილის სარდლობით (სომეხთა დახმარების მაგივრად მას, ჯობდა, ქვეყნის უსაფრთხოებაზე ეზრუნა).

რას აკეთებდნენ ამ დროს სომხები საქართველოში?

სიმონ ქვარიანი წერს, რომ სომხები ამ დროს აწარმოებდნენ ორჭოფა პოლიტიკას, ერთსა და იმავე დროს ღმერთსაც უნთებდნენ სანთელს და ეშმაკსაც, ე.ი რუსებსაც უშლიდნენ გულს ფიანდაზად და ეპატიჟებოდნენ საქართველოში საბატონოდ, აღა-მაჰმად ხანსაც უგზავნიდნენ ფულსა და ფეშქაშებს, მოუძღოდნენ წინ ქართ-კახეთის დასაპყრობად (ს. ქვარიანი, ქართველი ერის ისტორია, თფ; 1919, გვ112)

ქართულ წყაროებზე დაყრდნობით ვგებულობთ, რომ სომხეთში შესულ აღა-მაჰმად ხანს სომხებმა დიდი ქრთამები მისცეს და საქართველოში გადმოიპატიჟეს. ესენი იყვნენ განჯელი ჯავად-ხანი და კარაბერდის მელიქი მეჯნუმი. ივანე ჯავახიშვილი წერს, რომ “სომეხთა კათალიკოსმა ლუკამ საქართველოს ასაოხრებლად 1795 წელს მომავალს სპარსეთის შაჰს აღა-მაჰმად ხანს, ალბათ შიშით, “სამხედრო ხარჯების დასაფარავად” 100 ათასი მანეთი მისცა (ივ.ჯავახიშვილი საქართველოს საზღვრები, 1919, გვ 38)

ლუკას ამ საქციელში შიშთან ერთად სომხური ეშმაკობა და ვერაგობაც იყო ჩადებული (მას რვა გირვანქა ოქროც მიუცია შაჰისთვის - ლ.სანიკიძე). აღა-მაჰმად ხანს საქართველოში მეგზურად მოუძღოდა სომეხი იაკობ ბებუთოვი.

მცირერიცხოვანმა ქართველებმა შეძლეს შაჰის შეტევათა მოგერიება. იგი უკვე უკან წასვლას აპირებდა, რომ თბილისში მყოფმა მოღალატე სომხებმა არტემ არარატელმა და იოსებ ბებუთოვმა პატიმრად მყოფი სპარსეთის ელჩი ციხიდან გააპარეს. სამივემ ამცნო შაჰს, რომ ქართველებს ძალზე მცირერიცხოვანი ჯარი ჰყავთ და საჭიროა დაუყოვნებლივ მათზე გალაშქრება. აღა-მაჰმად ხანმა უცბად ისარგებლა ამ საჩუქრით და თბილისში ჯოჯოხეთი დაატრიალა. შაჰმა დაახოცინა ათასობით ქართველი, დაანგრევინა 20 ეკლესია, სახლები, შენობები, გაძარცვეს დედაქალაქი. ნიშანდობლივია, რომ სპარსელებმა არ დაანგრიეს სომხური ეკლესიები და სომხებს არც ერჩოდნენ - ასე გადაუხადეს მადლობა ქართველთა ღალატისათვის.

გეორგიევსკის ტრაქტატი და რუსეთის მოიმედეობა ძვირად დაუჯდა საქართველოს და ერეკლეს. ქართლ-კახეთის წინააღმდეგ აიშალა მთელი მუსლიმანური გარემოცვა, ლეკები. ოფიციალური მონაცემებით 1783 წლიდან 1801 წლამდე ქართლ-კახეთის მოსახლეობა თითქმის განახევრდა. მოსე ჯანაშვილის თქმით “ერეკლეს ყველა მოლოდინი სინამდვილეში ჩაიშალა: 

„მართლმადიდებლობა ურწმუნოებამდე დავარდა, თბილისი ათენად ვერ იქცა, ქართული სული განქარვების საზღვრამდე მივიდა, ქართული ტკბილი და სიყვარულის ენა შეიბღალა და სხავასხვა უმსგავს ნართაულებით სახსენებელი შეიქმნა, ქართული კანონები და ფული მოისპო, საქართველო აღდგენის მაგიერ ეღირსა მის უკეთესი ნაწილებად გაყიდვას და მკვიდრ ქართველთა გადასახლებას და უცხოთა ჩამოსახლებას, ქართველი ხალხის თავისუფალ განვითარებას მიაყოლეს მისი გადაგვარების მანქანები“ (გეგონება დღევანდელობაზე სწერსო - ვ.შ; მ. ჯანაშვილი, ერეკლე მეფე, გაზ. “საქართველო” 17.X.1919).

ყველაზე ამაზრზენი მაინც იყო ის, რასაც წერდა ერეკლე მეორის გაქართველებული სომეხი მოხელე შიოშ თუმანიშვილი (თუმანიანი) თავის ძმებს სულხანს და მანუჩარს აღა-მაჰმად-ხანის წასვლიდან რამდენიმე დღეში: “ბატონი (ერეკლეზეა საუბარი ვ.შ.) თიანეთს წაბრძანდა, თავი ვერ დავაღწიეთ, თან ვიახელ. აქ დარჩა ჩვენი ყუთები, დამტვრეული და უკლიტო, საბლებით შემიკრავს და თვითეულად დამიწერია. აქ დუშეთს მიშკარბაშს და ქალუას მივაბარე...… თქვენ რომ მობრძანდებით, მე კი წამოვალ. თუ იშოვნოთ ცოტა თეთრი წამოიღე ქალაქისა, კარგი დრო არის, ეგების ცოტათი ბევრი ვიშოვოთ” (გულაბერ კლარჯი, სომხების შემოსევები საქართველოში, გაზ. “ჯორჯიან თაიმსი”, აგვისტო, 2003). 

აღა-მაჰმად ხანის მიერ თბილისის აოხრების შემდეგ სომხები ძარცვავდნენ და იკლებდნენ გაქცეული ქართველების სახლ-კარს (პ. კარბელაშვილი სომხები საქართველოში (ისტორიული საბუთები), გაზ “სამშობლო” 1916 წლის 11-13, 16-18 აგვისტოს ნომრები).

აღა–მაჰმად ხანის მიერ დარბეულ ქართლ-კახეთს თავი “დროებით” შეაფარეს ყარაბაღიდან ლტოლვილმა სომხებმა, თუმცა შემდეგ ისინი არათუ უკან დაბრუნდნენ, არამედ სხვა ყარაბაღელი სომხებიც თავიანთ მელიქებიანად გამოიქცნენ საქართველოსა და განჯაში (პ. გუგუშვილი, საქართველოს და ამიერკავკასიის ეკონომიკური განვითარება XIX-XXს.ს ტ I, თბ; 1949, გვ79).

ყარაბაღელმა სომეხმა მელიქებმა მელიქ აბოვმა, მელიქ ჯიმშიდიმ და მელიქ ფრიდონმა თავიათ ქვეშევრდომებიანად თავი შეაფარეს საქართველოს. მელიქ აბოვმა ერეკლე მეორისგან მიიღო მნიშვნელოვანი პრივილეგიები და დასახლდა მეფისაგან ნაბოძებ ბოლნის - დმანისთან, სადაც ჩამოიყვანა 700-ზე მეტი ყარაბაღელი კომლი სომეხი. ეს მელიქები ფაქტობრივად საქართველოს თავადებად იქცნენ. მათი უფლებრივი მდგომარეობა ამ დროს ერევნის სახანოში არსებული მელიქების უფლებაზე გაცილებით დიდი იყო.

მელიქ აბოვი ხშირად ადგენდა რაზმებს, თავს ესხმოდა ჯავახეთს, მოჰქონდა იქიდან ნადავლი და მოჰყავდა ხალხი, რომელსაც ასახლებდა თავის სათავადოში, და როგორც პროფესორი შოთა ლომსაძე წერდა, შესაძლებელია გრიგონიანულ სარწმუნოებაზე გადაჰყავდა ისინი. სომეხ მელიქთა და მდიდარ ვაჭართა ლოლიავს ერეკლემ ქვემო ქართლი კინაღამ გადააყოლა (შ. ლომსაძე, სამცხე-ჯავახეთი, თბ.; ”მეცნიერება”, 1975. გვ 344)

სომეხი ტერტერები მოხერხებულად სარგებლობდნენ იმით, რომ ერეკლე მეორე ძალიან დაუდევრად ექცეოდა სარწმუნოებრივ საკითხს. ეჩმიაძინის მესვეურების წაქეზებით სომხები ყიდულობდნენ ოსმალეთსა და სპარსეთში გატაცებულ ტყვე ქართველებს, ისინი საქართველოში ჩამოჰყავდათ და სომხურ-გრიგორიანულ სარწმუნოებაზე მოაქცევდნენ. სომეხი ქართველ ქალს თუ ითხოვდა, მას აუცილებლად გაასომხებდა ეკლესიურად. ქართველი კაცი სომეხ ქალს თუ შეირთავდა, იგი პირობას ჩამოართმევდა საქმროს, რომ ზოგი შვილი სომხურ რჯულზე მოენათლა. აკაკი წერეთლის გადმოცემით ერეკლე მეორეს ამალაში ჰყოლია იმერელი შანშე მეგრელიძე, რომელიც ძალიან ჰყვარებია ვაჟკაცობისათვის. ერთხელ უკითხავს მეფეს-მოწყენილი რათა ხარო!

- ქალი მიყვარს! - მიუგო დარცხვენით
- მერე რატომ არ შეირთავ?
- ქალი არ შვრება!
- როგორ? რა დაგიწუნა, რომ არ უყვარხარ, თვალტანადობა თუ ვაჟკაცობა?
- არც ერთი შენი ჭირიმე! მაგრამ სომხის ქალია და ჩემს სჯულს ერიდება.
- მეტი არაფერი? არ იცი, რომ ისინი ქრისტიანები არიან? თუ ის არ გადმოდის, შენ გადადი იმათ წესზე და დაიწერე ჯვარიო”. მეფის ბრძანება ასრულდა და მათი ნაშიერები სომხებად დაეწერნენ (ა. წერეთელი, ჩემი აღსარება გაზეთი “თემი”, ¹8, 1911წ)

იმავდროულად რუსული აგენტურიდან ჩაგონებულმა სომეხმა მელიქებმა ჯიმშიდმა და ფრიდონმა ქართლ-კახეთის მეფეს გვერდის ავლით ყარაბაღელი მელიქების სახელით საიდუმლო არზა გააგზავნეს პეტერბურგში. უმადური და ბითური სომეხი მელიქები რუსთა იმპერატორს პავლე I-ს სთხოვდნენ გუგარქში (გოგარენე) დასახლებას. ისინი აცნობებდნენ იმპერატორს ამ ადგილის ბუნებრივი სიმდიდრეების თაობაზე და მოითხოვდნენ ამ ადგილებში თურქეთიდან სომხების ჩამოსახლებას.

მელიქები კატეგორიულად მოითხოვდნენ რუსთა ხელისუფლებისაგან, რომ ისინი მიეღო თავიანთ ქვეშევრდომებად და დაესახლებინა საქართველოში ან რუსეთში.

სომეხ მელიქთა უმადურობით აღშფოთებული ივანე ჯავახიშვილი წერდა: ”უეჭველია, ეს უკვე სრულებით შეუწყნარებელი საქციელი იყო - საქართველოს დამოუკიდებელი არსებობის წყალობით სომხები თავიანთთვის საქართველოში აუცილებელი განადგურებისაგან თავშესაფარს პოულობდნენ, მადლობის მაგიერ კი - საქართველოს შინაურ საქმეებში გარეშე ძალის ჩარევისათვის ცდილობდნენ და რუსეთის ქვეშევრდომობისა და მფარველობის მიღებით ჩვენში მიწა - წყლის მიღება სურდათ. მათი საქციელი საქართველოს დამოუკიდებლობას ძირს უთხრიდა და ჩვენს ქვეყანაში რუსეთის გაბატონებას უწყობდა ხელს” (ივ. ჯავახიშვილი, საქართველოს საზღვრები, გვ. 38)

რუსეთმა, ცხადია, სომეხი მელიქები თავისი მფარველობის ქვეშ მიიღო დ მორიგი ნაბიჯებიც გადადგა: პავლე პირველმა გეორგიევკის ტრაქტატის ქართლ-კახეთის “მფარელობისა” და შინაგან საქმეებში “ჩაურევლობის” საფუძველძე გიორგი XII-ს “სთხოვა”, რომ სომეხი მელიქებისათვის გამოეყო მამულები ხელსაყრელ პირობებში. ამის წყალობით სომხებმა და რუსეთის მთავრობამ თავიანთ საწადელს მიაღწიეს. სომხებმა მიწები მიიღეს, რუსებმა კი იდუმალი ქვეშევრდომები და თავიანთი გაბატონების უერთგულესი წინამავალი რაზმი გაიჩინეს (ივ. ჯავახიშვილი, დასახ. ნაშრ; გვ. 39)

ასე არიგებდნენ რუსები ქართულ მიწებს ჯერ კიდევ ქართლ-კახეთის დაპყრობამდე. რუსებმა თავიანთ ელჩს გიორგი XII-ის კარზე პ. კოვალენსკის მითითება მისცეს, რომ “სასურველია სომეხთა თემები იმყოფებოდნენ საქართველოსაგან მხოლოდ ვასალურ დამოკიდებულებაში და მეფეს უხდიდნენ ხარკს და ეხმარებოდნენ ქვეყნის დაცვის საქმეში”.

მელიქ აბოვმა პ. კოვალენსკის მფარველობის შედეგად “თავის ქვეშევრდომთა რიცხვს” (400 კომლი) კიდევ დაუმატა 300 სომხური ოჯახი. ცარიზმის დიპლომატია ვარაუდობდა, რომ ამ სომხების გამოყენება შეიძლებოდა აქ პოლიტიკური გართულებების დროს (შ. თეთვაძე, ო თეთვაძე, სომხები საქართველოში. თბ; 1998, გვ. 53). სომხების საქართველოში გამრავლების მიზნით რუსები კოვალენსკის ავალებდნენ, საქართველოს მეფეს აგრძნობინოს ის, თუ რამდენად სასარგებლო იქნება “ქრისტიანული თემების დამკვიდრება საქართველოს ტერიტორიაზე მაჰმადიანთა საზღვრების გასამაგრებლად”.

ფაქტია, რომ ერეკლე II-ის გარდაცვალების შემდეგ რუსეთი ყველაფერს აკეთებდა ქართლ-კახეთის ანექსიისათვის და ქმნიდა დასაყრდენს თავისი მიზნების განსახორციელებლად. ერთ-ერთ ასეთ მნიშვნელოვან ფაქტორად ამისთვის ისინი მიიჩნევდნენ ქართლ-კახეთში სომეხთა ჩამოსახლებას და სომეხ ვაჭარ-ხელოსანთა გაძლიერებისას.

ისტორიული წყაროები გვაჩვენებენ, რომ ქართლ-კახეთის სამეფოს რუსეთთან მიერთებასა და ბაგრატიონთა ტახტის გაუქმებაში დიდ დაინტერესებას იჩენდნენ პეტერბურგისა (ოვანეს ლაზარიანი ანუ ივანე ლაზარევი) და საქართველოს სომეხი დიდვაჭრები და სასულიერო პირები (იოსებ არღუთინსკი-არღუთიანი-არღუთაშვილი). ისინი რუსეთის აშკარა აგენტებად იქცნენ და შექმნეს კიდეც სომხური სამეფოს აღდგენის პროექტი რუსეთის დახმარებით 1780-იან წლებში. ივანე ლაზარევ - იოსებ არღუთინსკის გეგმით სომხურ სამეფოს სათავეში უნდა ჩადგომოდა რომელიმე სომეხი წარჩინებული. თუ რუსები ამის წინააღმდეგ წავიდოდნენ, მაშინ სომეხთა მეფე უნდა ყოფილიყო თავადი პოტიომკინი!

სომეხთა კათალიკოსმა იოსებ არღუთინსკიმ ხომ “მთელი მოძრაობა შექმნა ძველი, დაკარგული “არმენიის” ნაწილობრივ მაინც საქართველოში გადმოსატანად. მას, რა თქმა უნდა, წინ საქართველოს სამეფოს არსებობა ეღობებოდა და სომხების კათალიკოსმაც აქეთკენ მიიტანა იერიში. საფიქრებელია, რომ საქართველოს საოკუპაციო გამოგზავნილი რუსული ჯარის მეთაურად სომეხ გენერალ ლაზარევის (შულავრელი სომეხი წარმოშობით - ვ.შ.) დანიშვნა სწორედ ამ არღუთინსკის, ან მისი გარემოცვის საქმე იყო” (თამარ და აკაკი პაპავა. მარიამ უკანასკნელი დედოფალი საქართველოსი, ბუენოს აირესი. 1956, გვ.86)

მღვდელმა პ. კარბელაშვილმა 1916 წლის აგვისტოში გაზეთ “სამშობლოს” ფურცლებზე გამოაქვეყნა სტატიათა ციკლი “სომხები საქართველოში” (ისტორიული საბუთები), სადაც ამხელს სომეხთა უზნეობას, ვერაგობას და ღალატს საქართველოს მიმართ. იგი წერს, რომ სომხების პატრიარქი იოსებ არღუთინსკი, თბილისის სომხობა ნატრობდნენ სომხეთის სამეფოს აღდგენას და ამიტომ ერეკლე II-ის გაძლიერება არ ეპიტნავებოდათ. პირიქით, ხელს უმართავდნენ რუსეთის გავლენის გაძლიერებას და საქართველოს დაუძლურებას. ვინ ჩამოაცილა კრწანისის ომის წინ ერეკლეს ყარაბაღელი სომხობა? სვამს კითხვას პ. კარბელაშვილი და მიუთითებს, რომ ეს გააკეთეს თბილისელმა სომხებმა, რომ მათი დახმარებით ერეკლე II არ გაძლიერებულიყო ( “სამშობლო” 1916, 11-18, VIII.)

ამასვე ადასტურებენ თბილისელი სომეხი მონაზვნები თაგუჰი მირიმანიანი და გაიანე ხოჯა-ბეჰბუდიანი 1795წ. ოქტომბრით დათარიღებულ წერილში, სადაც ნათქვამია: “ქართველები ჩაებნენ ბრძოლაში მის (აღა-მაჰმად-ხანის - ვ.შ.) წინააღმდეგ, მაგრამ მცირე ჯარით (უფრო მეტად იმის გამო, რომ ქართველთა და სომეხთა შორის განხეთქილება არსებობდა) – მეფემ ვერ შეძლო წინ აღდგომოდა სპარსთა ჯარს” (გულაბერ კლარჯი, დასახ. ნაშრ.)

საქართველოს სამეფოს დაცემის მოახლოებაში პეტერბურგისა და მოსკოვის სომხური კოლონიის აქტიურ მონაწილეობას ადასტურებს მთავარმართებელ გენერალ კნორინგის, სომეხი გენერლის ლაზარევისა და თბილისის სომეხ დიდვაჭართა გასაიდუმლოებული ურთიერთობანი (პეტერბურგი-მოსკოვი-მოზდოკი-თბილისი).

მაინც რით შეეძლოთ სომხებს დაეინტერესებინათ რუსები? ცხადია, პირველ რიგში დიდი ფულით და საჩუქრებით, რაზედაც მიდრეკილებას ყოველთვის ამჟღავნებდნენ და ახლაც ამჟღავნებენ რუსი მოხელეები; მეორეც, სომხები ეხმარებოდნენ რუსებს საქართველოს დასუსტებასა და დაპყრობაში. აბა სხვა სომხებს რა აქვთ ისეთი, რომ რუსებს ისინი მოწონებოდათ? (ამას “სომხური რადიოს” ანეგდოტიც ადასტურებს: ვინაა მსოფლიოში ყველაზე აუტანელი და ცუდი ხალხი? –ეკითხებიან სომეხს. სამაგიეროდ ჩვენ კონიაკი გვაქვს საუკეთესო – პასუხობს იგი). 

სომხების დაინტერესებას სამეფო ტახტიდან ბაგრატიონთა ჩამოცილების საქმეში ადასტურებს ისტორიკოსი ალექსანდრე ჯამბაკურ-ორბელიანიც. იგი მიანიშნებს, რომ საქართველოს წინააღმდეგ შეთქმულ სომხობას ორქივატერიის კაცები მოსდიოდათ და მოსდიოდათ საქართველოს დამხობისათვის. მათ ორქივატერისაგან მოსდიოდათ დიდძალი ფული, ყოველ ქალაქსა და დიდ სოფელში თავიანთი აგენტები ჰყავდათ, გულწრფელ ქართველებს ურჩევდნენ მას, რაც მათ სურდათ (ალ. ჯამბაკურ-ორბელიანი. მეფე ერეკლეს ცოტაცოტა ამბები, გვ. 52). 

ჯამბაკურ-ორბელიანმა გააკეთა ასეთი დასკვნა: “როგორც ბოლო დროს შევიტყვე და წვრილად მიამბეს, რაც საქართველოს მოუვიდა, სულ სომხებისაგან; სხვას ნურავის დავაბრალებთ, ისინი ჩვენი ხელით ნარს გლეჯდნენ, ჩვენ იმათი იარაღი ვიყავით” (იქვე).

თამარ და აკაკი პაპავებიც აღნიშნავენ, რომ პეტერბურგისა და საქართველოს დიდვაჭარ-კომერსანტ სომეხთა ამ წრემ კიდევ უფრო წააქეზა ქართლ-კახეთის სამეფოს გაუქმებაში რუსეთის გენერლები და სომეხ ლაზარევს ამ გადაწყვეტილებათა სისრულეში მოყვანა დააჩქარებინა. კათალიკოსმა იოსებ არღუთინსკიმ, მას შემდეგ, რაც პეტრე I და ეკატერინე II-ის “დიდი სომხეთის” შექმნის პროექტები დასამარდა, ახალი გზის ძიება დაიწყო. ეს ახალი გზა იყო საქართველოს სამეფოს გაუქმების და მის ნანგრევებზე რუსული ღუბერნიების აღმოცენების, რის წიაღშიც სომხობას ახალი შესაძლებლობანი უნდა გახსნოდა. აქ მთავარი იყო სპარსეთ-ოსმალეთსა და ადერბეიჯანის სახანოებში გაბნეულ სომხობას საქართველოში ახალი თავშესაფარი მოეპოვებინა” (თ. პაპავა, აკ. პაპავა, დასახ. წიგნი, გვ. 87-88). 

ქართლ-კახეთის სამეფოს გაუქმებაში განსაკუთრებით საძრახისი როლი შეასრულა სომეხთა კათალიკოსმა იოსებ არღუთინსკიმ. სწორედ მისი თაოსნობით და მეთაურობით თბილისელმა სომხებმა სიონის ტაძარში ქართველთა იძულებით დაფიცებამდე ადრე თავისი ნებით, დიდი ზეიმით (74 მღვდლის, 8 არქიმანდრატის, მრავალი სომეხის თანდასწრებით) ვანქის საკრებულოში დიდი პარაკლისი გადაიხადეს ქართლ-კახეთის სამეფოს მოსპობის აღსანიშნავად. (1)

რუსი სამხედრო ისტორიკოსი პოტტო პირდაპირ მიუთითებს, რომ “სომხების პატრიარქი იოსები ხალხს ვანქის გალავანში შემოსილი მიეგება. მან საცეცხლური უკმია იმპერატორის (პავლე I - ვ.შ.) სურათს, შემდეგ დაემხო მის წინაშე მიწაზე და ემთხვია, მერე სურათი თავზე დაიდო და ხმამაღლა წარმოთქვა: “იდღეგრძელოს უდიდესი და უავღუსტესი ჩვენი მეფე და მთელი მისი ხალხი”. რუსი ისტორიკოსი ნ. დუბროვინი წერს, რომ საზეიმო პარაკლისის გადახდის შემდეგ იოსებ არღუთინსკიმ ვანქის ტაძარში წარმოთქვა სიტყვა. იგი აცხადებდა: “რა სიხარულია აღბეჭდილი თქვენს სახეზე, კეთილშობილო ხალხო საქრისტიანოსაო, დღეო ჩვენი ხსნისაო, დღეო განცხრომისაო, დღეო, რომელსაც მივყავართ ჩვენ ნამდვილ ნეტარებისა ჩვენის კეთილდღეობის ბედისა, დღეო, რომელი ვერ შეეგნოთ წინაპართა ჩვენთა” (თამარ და აკაკი პაპავები, დასახ. ნაშრ. გვ. 81-83).

ეს ღვთის გარეგანი და ქრისტეს მიერ გლახაკი სომეხთა კათალიკოსი იოსება ამ საზეიმო პარაკლისის გადახდის შემდეგ, 1801 წლის 20 თებერვალს სასწრაფოდ ატყობინებდა კავკასიის მთავარმართებელ კნორინგს ქართლ-კახეთის სამეფოს გაუქმებაში თავისი პირადი დამსახურების შესახებ.  

ქართლ-კახეთის სამეფოს დამხობის და ქართველ ბაგრატიონთა გასახლება - განადგურების საქმეში არანაკლები “დამსახურება” მიუძღვის რუსთა ჯარების სარდალს, სომეხ გენერალს ლაზარევს (ლაზარიანს). მან აიძულა ქართველი ბაგრატიონები, დასწრებოდნენ სომეხთა ამ ზეიმს საქართველოს სამეფოს გაუქმების შესახებ. იგი იყენებდა ყველაზე ბინძურ და ვერაგულ ხერხებს ამ პროცესის დასამთავრებლად, სამეფო ოჯახის წევრთა დასაპირისპირებლად. ზაქარია ჭიჭინაძე წერს, რომ “გენერალმა ლაზარევმა ნახა რა მეფე გიორგის შეწუხება და სიკვდილის მოახლოება, ამან მაშინ იხმარა დიდი გველობა და ქართველთ სამეფო ოაჯახის წევრთა ერთმანეთზე გადაკიდება, მტრობა, შური და ყოველისფერი საძაგლობის თესვა... ყოველივე ამ ბოროტების მიზეზნი იყვნენ რუსები და მათი ხელმძღვანელი ლაზარევი, გულიკოვი და ამათგან გაბრიყვებული ბატონიშვილები (ზ. ჭიჭინაძე, „პავლე იმპერატორმა როგორ ჩამოართვა გიორგი მეფეს საქართველო“. გვ. 20)

რუსეთის ხელისუფლების მითითებით და ადგილობრივ სომეხთ წარჩინებულთა წაქეზებით ლაზარევმა ბატონიშვილებს, დედოფლებს და საერთოდ სამეფო საგვარეულოს ყველა წარმომადგენელს ადგილ-მამულები ჩამოართვა. განსაკუთრებით უპატივცემულოდ მოექცა იგი საქართველოს უკანასკნელ დედოფალს, გიორგი XII-ის ქვრივს მარიამს, რომელსაც უკანასკნელი წისქვილიც კი არ დაუტოვეს. მას ჩამოართვეს თავისი სასახლე, რომელიც ხაზინამ კერძო პირს მიჰყიდა. ეს ძაღლთაპირი ლაზარევი ამასაც არ დასჯერდა და 1803 წელს მარიამ დედოფლის საწოლ ოთახში შეიჭრა და რუსეთში გადასახლების მიზნით მისი ძალით გამოყვანას შეეცადა. ამაყმა პატრიოტმა ქართველმა ქალმა ვაჟკაცური გადაწყვეტილება მიიღო – ეს ბითური მოძალადე ხანჯლით განგმირა და იმქვეყნად გაისტუმრა. ასე უსახელოდ დაასრულა სიცოცხლე ამ არაკაცმა.

სომხებმა არა მარტო ქართლ-კახეთის სამეფოს დამხობას შეუწყო ხელი, არამედ ყველანაირად ეხმარებოდნენ რუსებს საქართველოში დამკვიდრებასა და ფეხის მოკიდებაში – ამისთვის ისინი არ ზოგავდნენ არა მარტო ქონებას, სიცოცხლესაც კი.

როდესაც ქართველებმა აჯანყებები დაიწყეს რუსული კოლონიალური და სასტიკი მმართველობის წინააღმდეგ, სომხური ეკლესია და ზედაფენები რუსებს ამოუდგნენ მხარში. მაგ: 1812 წლის კახეთის აჯანყების დროს ერეკლეს ვაჟს ალექსანდრე ბატონიშვილს შეპყრობის მიზნით დაედევნენ სიღნაღელი სომხები. რუსებისათვის მძიმე დღეებში თბილისელმა სომეხმა ვაჭრებმა დიდი რაოდენობით ხორბალი ჩააბარეს რუსებს მუქთად ჯარის გამოსაკვებად. ასეთი ფაქტები მრავლად იყო და ამანაც განაპირობა ის, რომ კავკასიის მთავარმართებელმა რტიშჩევმა 1813 წლის 13 მაისს რუსეთის იმპერატორ ალექსანდრე I-ს წერილი გაუგზავნა და მოითხოვა საქართველოში მცხოვრები სომხების დაჯილდოება კახეთის ამბოხების დროს რუსეთისადმი გაწეული სამსახურისა და ფაქტიურად ქართველთა ღალატისათვის: “ბედნიერად ვსთვლი ჩემს თავს, - წერდა იგი იმპერატორს, - გაცნობით, რომ სომხის ერი, რომელიც საქართველოს მკვიდრთა შესანიშნავ ნაწილს შეადგენს, ყელამდე სავსეა ერთგულ უქვეშევრდომილეს მადლობით იმ უმაღლეს მფარველობისა და ენით გამოუთქმელი სიუხვე-წყალობისათვის, რომელიც ევლინება თქვენს უდიდებულესობისაგან სომხობას... მთელ საქართველოში კაცი აღარ დარჩა ჩვენი ერთგული, მარტო სომხებმა არა თუ არ მიიღეს მონაწილეობა ამბოხებაში, არამედ სიცოცხლესაც და ქონებასაც არ ზოგავდნენ.... ჩვენ ჯარებთან ერთად იბრძოდნენ მაშფოთართა გასაწყვეტად... მთავრობა სომხებს უნდა უმადლოდეს, რომ დროზე და წინასწარ იტყობდა, რას აპირებდნენ მეამბოხენი და სად ჰქონდათ ბინა. კახეთის სხვადასხვა კუთხეს გაბნეული, ერთმანეთს მოწყვეტილი ჯარი თუ რამეს იგებდა ერთმანეთისას, ეს სულ სომხების წყალობით, რომელნიც სიამოვნებით და ხალისით ასრულებდნენ ასეთ სახიფათო მინდობილებას და ხშირად სიცოცხლეს ესალმებოდნენ სამსახურის ერთგულების გამო” (ა. ფრონელი, ამბოხება კახეთისა, ტფ. 1907, გვ. 229)

ქართველთა დახოცვის, დაბეზღების ამაზრზენი საქციელისთვის და რუსებისადმი ერთგულებისათვის რტიშჩევი ითხოვდა “წყალობის გრამოტით” მათ დაჯილდოებას და იქვე მიანიშნებდა: “ასეთი წახალისება გააორკეცებს სომხების ერთგულებას და თავდადებას და თვით ქართველთა ტომის ხალხში დაჰბადებს ჯიბრსა და გამოიწვევს წაბაძვასო” (AKAK, მ.ვ.ც 222). 

ნებისმიერ თავმოყვარე ერისთვის ასეთი საქციელი იმ ქვეყანაში , რომელმაც ისინი სამადლოდ შეიფარა, სამარცხვინო და თავმოსაჭრელი რამ უნდა ყოფილიყო, მაგრამ არა სომხებისათვის, რომლებმაც ეს “წყალობის გრამოტა” არათუ მიიღეს, არამედ შეიფერეს და ამით ამაყობდნენ კიდეც. ასეთ ხალხს ამის მერე რაღა უნდა ელაპარაკო! თუმცა, სომხებისაგან ეს გასაკვირი არც არის. აი, რას წერს სომეხი თოვმა მეწოფეცი თავის თანამემამულეებზე: “1431 წელს სასტიკი შიმშილი დაიწყო ჩვენს ქვეყანაში, როგორც მორწმუნეთა ისე ურწმუნოთა შორის, ისე, რომ შეჭამეს ძაღლები და კატები, გვამები, ცხენები, ვირები, ჯორები და აქლემები. აღარაფერი რომ არ დარჩათ, მაშინ თავიანთ ვაჟებს და ასულებს მიმართეს. საქმე იქამდეც კი მივიდა , რომ ფარულად და აშკარად ათასი კაცი შეჭამეს... მორწმუნენი ზამთრის ჟამს არარატის გავარიდან აიყარნენ და საქართველოსკენ გასწიეს” (თოვმა მეწოფეცი, ისტორია თემურ-ლენგისა და მისი შთამომავლებისა, თბ. 1987, გვ. 62).

ეს ხალხი საკუთარ შვილებს არ ინდობდა და ჩვენ დაგვინდობდნენ!
შეიძლება დავასკვნათ, რომ სომხებმა უღირსი და ვერაგული როლი შეასრულეს ქართული სახელმწიფოებრიობის დაცემის საქმეში. რუსულმა ხელისუფლებამ, რომელმაც კარგად იცოდა სომეხთა ზნეობრივი მრწამსი და მოღალატური ბუნება, ისინი კარგად გამოიყენა ქართლ-კახეთის სამეფოს გაუქმების საქმეში.
რუსეთსა და საქართველოში მცხოვრები დიდვაჭრების და საეკლესიო პირების – კომერსანტ ივანე ლაზარევის, გენერალი ლაზარევის, კათალიკოსების ლუკას, იოსებ არღუთინსკის, დარჩია ბებუთაშვილის დახმარებით მათ შეძლეს რუსული ბატონობის დამყარება და განმტკიცება საქართველოში, ასევე ბაგრატიონთა ჩამოშორება ხელისუფლებიდან და მათი გასახლება რუსეთში. რუსებმა სათანადოდ დაუფასეს სომხებს ერთგულება და ქართველთა ღალატი და XIX საუკუნეში ოსმალეთიდან აყრილი ასი ათასობით სომეხი საქართველოს მიწა-წყალზე დაასახლეს და საქართველოს დემოგრაფიული ანექსიაც მოუწყეს, განსაკუთრებით სამცხე-ჯავახეთში, სადაც მანამდე ფაქტიურად თითებზე ჩამოსათვლელი სომხები ცხოვრობდნენ.

მაშინ, როცა რუსებმა 1811 წელს გააუქმეს საქართველოს ეკლესიის ავტოკეფალია, სომხურ ეკლესიას ავტოკეფალია შეუნარჩუნეს, ისევე როგორც სომხური ენის სწავლება – სომხურ სკოლებში.

ვაჟა შუბითიძე -  ისტორიკოსი, პოლიტოლოგი.

სრულად
გამოკითხვა
ვინ გაიმარჯვებს რუსეთ - უკრაინის ომში?
ხმის მიცემა
სხვათა შორის

მსოფლიოს ისტორიაში, უდიდესი იმპერიები ტერიტორიით(მლნ კვ. კმ): ბრიტანეთი - 35.5 მონღოლეთი - 24.0 რუსეთი - 22.8 ქინგის დინასტია (ჩინეთი) - 14.7 ესპანეთი - 13.7 ხანის დინასტია (ჩინეთი) - 12.5 საფრანგეთი - 11.5 არაბეთი - 11.1 იუანების დინასტია (ჩინეთი) - 11.0 ხიონგნუ - 9.0 ბრაზილია - 8.337 იაპონია - ~8.0 იბერიული კავშირი - 7.1 მინგის დინასტია (ჩინეთი) - 6.5 რაშიდუნების ხალიფატი (არაბეთი) - 6.4 პირველი თურქული სახანო - 6.0 ოქროს ურდო - 6.0 აქემენიანთა ირანი - 5.5 პორტუგალია - 5.5 ტანგის დინასტია (ჩინეთი) - 5.4 მაკედონია - 5.2 ოსმალეთი - 5.2 ჩრდილო იუანის დინასტია (მონღოლეთი) - 5.0 რომის იმპერია - 5.0

Ford, საავტომობილო ბაზრის დომინანტი მაშინ, როდესაც საავტომობილო ბაზარი ჯერ კიდევ ჩამოყალიბების პროცესში იყო, Ford Model T იყო დომინანტი მანქანა. 1916 წლის მონაცემებით, ის მსოფლიოში ყველა ავტომობილის 55%-ს შეადგენდა.

ილია ჭავჭავაძე: "როცა პრუსიამ წაართვა საფრანგეთს ელზასი და ლოტარინგია და პარლამენტში ჩამოვარდა საუბარი მასზედ, თუ რაგვარი მმართველობა მივცეთო ამ ახლად დაჭერილს ქვეყნებს, ბისმარკმა აი, რა სთქვა: ,,ჩვენი საქმე ელზასსა და ლოტარინგიაში თვითმმართველობის განძლიერება უნდა იყოსო. ადგილობრივნი საზოგადოების კრებანი უნდა დავაწყოთო ადგილობრივის მმართველობისთვისაო. ამ კრებათაგან უფრო უკეთ გვეცოდინება იმ ქვეყნების საჭიროება, ვიდრე პრუსიის მოხელეთაგანა. ადგილობრივთა მცხოვრებთაგან ამორჩეულნი და დაყენებულნი მოხელენი ჩვენთვის არავითარს შიშს არ მოასწავებენ. ჩვენგან დანიშნული მოხელე კი მათთვის უცხო კაცი იქნება და ერთი ურიგო რამ ქცევა უცხო კაცისა უკმაყოფილებას ჩამოაგდებს და ეგ მთავრობის განზრახვასა და სურვილს არ ეთანხმება. მე უფრო ისა მგონია, რომ მათგან ამორჩეულნი მოხელენი უფრო ცოტას გვავნებენ, ვიდრე ჩვენივე პრუსიის მოხელენი”. თუ იმისთანა კაცი, როგორც ბისმარკი, რომელიც თავისუფლების დიდი მომხრე მაინდამაინც არ არის, ისე იღვწოდა თვითმმართველობისათვის, მერე იმ ქვეყნების შესახებ, რომელთაც გერმანიის მორჩილება არამც თუ უნდოდათ, არამედ ეთაკილებოდათ, თუ ამისთანა რკინის გულისა და მარჯვენის კაცი, როგორც ბისმარკი, სხვა გზით ვერ ახერხებდა ურჩის ხალხის გულის მოგებას, თუ არ თვითმმართველობის მინიჭებითა, სხვას რაღა ეთქმის."

დედამიწაზე არსებული ცოცხალი არსებებიდან მხოლოდ ადამიანს და კოალას აქვთ თითის ანაბეჭდი

ინდოელი დიასახლისები მსოფლიო ოქროს მარაგის 11% ფლობენ. ეს უფრო მეტია, ვიდრე აშშ-ს, სავალუტო ფონდის, შვეიცარიის და გერმანიის მფლობელობაში არსებული ოქრო, ერთად აღებული.

დადგენილია, რომ სასოფლო-სამეურნეო კულტურათა მოსავლიანობის განმსაზღვრელ კომპლექსურ პირობათა შორის, ერთ-ერთი თესლის ხარისხია. მაღალხარისხოვანი ჯიშიანი თესლი ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი ფაქტორია მოსავლიანობის გასადიდებლად, რაც აგრეთვე დასაბუთებულია ხალხური სიბრძნით "რასაც დასთეს, იმას მოიმკი". - ქართული გენეტიკისა და სელექცია–მეთესლეობის სკოლის ერთ-ერთი ფუძემდებელი, მეცნიერებათა დოქტორი, აკადემიკოსი პეტრე ნასყიდაშვილი

ებოლა, SARS-ი, ცოფი, MERS-ი, დიდი ალბათობით ახალი კორონავირუსი COVID-19-იც, ყველა ამ ვირუსული დაავადების გავრცელება ღამურას უკავშირდება.

ყველაზე დიდი ეპიდემია კაცობრიობის ისტორიაში იყო ე.წ. "ესპანკა" (H1N1), რომელსაც 1918-1919 წლებში მიახლოებით 100 მილიონი ადამიანის სიცოცხლე შეეწირა, ანუ დედამიწის მოსახლეობის 5,3 %.

იცით თუ არა, რომ მონაკოს ნაციონალური ორკესტრი უფრო დიდია, ვიდრე ქვეყნის არმია.