USD 3.4186
EUR 4.1392
RUB 4.6170
თბილისი
ია იაშვილი- ამერიკაში მოღვაწე მაღალი ენერგიების ფიზიკოსი
თარიღი : 04.28.2021 09:57  126

ევროპაში, სამეცნიერო მოღვაწეობის მიზნით, პირველად 1992 წელს გავემგზავრე. 1995 წლიდან კი იქ გადავსახლდი. 90-იან წლებში მძიმე პირობები იყო საქართველოში, განსაკუთრებით ჩვენი პროფესიის ფიზიკოსებისთვის. თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი ახალი დამთავრებული მქონდა წითელ დიპლომზე, რუსთაველის სახელობის სტიპენდიანტი ვიყავი და ელეფთერ ანდრონიკაშვილის სახელობის ფიზიკის ინსტიტუტში ვმუშაობდი.

ჩვენმა ჯგუფმა ფიზიკის ინსტიტუტიდან თანამშრომლობა დაამყარა CERN-თან. CERN-ის საერთაშორისო ლაბორატორია შვეიცარიისა და საფრანგეთის საზღვარზე მდებარეობს, ჟენევასთან ახლოს. 90-იან წლებში CERN-ში დაიწყო ინტენსიური მუშაობა  LHC (Large Hadron Collider - დიდი ადრონული კოლაიდერი) პროექტის დაგეგმარებაზე.  სწორედ ამ პროექტში ჩავერთეთ ჩვენი ორიგინალური კვლევებით ფიზიკის ინსტიტუტიდან.  1995-2000 წლამდე სხვადასხვა პერიოდში   ვცხოვრობდი და ვმუშაობდი ბერლინში, სტრასბურგში და ჟენევაში. ეს ის წლები იყო,  როდესაც ჩვენი სამეცნიერო მუშაობის  ფოკუსი იყო  R&D (Research and Development -- კვლევა და განვითარება) LHC პროექტისთვის. 2000 წელს მე დისერტაცია დავიცავი ბერლინის ჰუმბოლდტის უნივერსიტეტში (Humboldt University, Berlin). ამერიკაში 2000 წელს ჩამოვედი.  ამ წელს Fermilab-ში (Fermi National Accelerator Laboratory)  ამუშავდა Tevatron ამაჩქარებელი. Femilab საერთაშორისო ლაბორატორიაა, რომელიც ჩიკაგოსთან ახლოს მდებარეობს.

Tevatron 2000 წელს ყველზე მაღალი ენერგიების ამაჩქარებელი იყო, ამიტომ მაღალი ენერგიების ფიზიკოსისათვის, 2000-იან წლებში Fermilab-ი ყველაზე საინტერესო ლაბორატორიას წარმოადგენდა - ეს მანამდე, სანამ CERN-ის LHC არ ამუშავდა 2009 წელს, რომელიც ახლა ყველაზე მძლავრი ამაჩქარებელია 13 TeV დაჯახების ენერგიით პროტონებს შორის.  ამჟამად პროფესორი ვარ  ფიზიკის ფაკულტეტზე,  ნიუ-იორკის შტატის სახელმწიფო უნივერსიტეტში ბუფალო-ში (State University of New York, SUNY, University at Buffalo). ეს ნიუ-იორკის შტატის ყველაზე დიდი სახელმწიფო უნივერსიტეტია, სადაც 30000 სტუდენტი სწავლობს. ჩემი საქმიანობა მოიცავს სამეცნიერო კვლევებს და პედაგოგიურ მოღვაწეობას. ვკითხულობ ლექციებს, ვხელმძღვანელობ დოქტორანტებს  და მკვლევარ-მეცნიერებს.  ჩემი ჯგუფი მუშაობს CMS კოლაბორაციაში. CMS არის დეტექტორი LHC ამაჩქარებელზე. LHC ყველაზე მძლავრი ამაჩქარებელია, სადაც მაღალი ენერგიების პროტონების დაჯახება ხდება. ამ დაჯახებებში მიმდინარეობს მრავალფეროვანი სახეობის რეაქციები და წარმოიშვება სხვადასხვა ტიპის ნაწილაკები, რომელთა შესწავლაც ხდება CMS დეტექტორით. LHC ამაჩქარებელი და CMS დეტექტორი ყველაზე კომპლექსურ ექსპერიმენტალურ  დანადგარებს შორის ირიცხება, რაც აქამდე კაცობრიობას შეუქმნია.  ვმუშაობთ ახალი ნაწილაკების ძიებაზე CMS-ის მეშვეობით. ჩვენ ასვე გვევალება ადრონული ჯეტების კალიბრაცია CMS-ში. 

ჩვენმა ჯგუფმა კრიტიკული როლი ითამაშა  CMS-ის ცენტრალური ნაწილის,  ტრეკერის გაკეთებაში. ტრეკერის საშუალებით დამუხტული ნაწილაკების ტრაექტორიები იზომება.დღეისათვის კაცობრიობის მიერ დაგროვილი ცოდნა მიკროსკოპიულ, საბატომურ სამყაროზე  თავმოყრილია ე.წ. ელემენტარული ნაწილაკების სტანდარტულ მოდელში (Standard Model of particle physics). სტანდარტული მოდელი კვანტური ველის თეორიას ეყრდნობა, რათა აღწეროს ელემენტარული ნაწილაკების თვისებები.   მაღალი ენერგიების ფიზიკის (რომელიც ხშირად ნაწილაკების ფიზიკის სახელითაც მოიხსენიება) მიზანია, რომ პასუხი გასცეს  კითხვას: რისგან არის სამყარო შექმნილი? ეს არა მხოლოდ ფუნდამენტალური, არამედ კაცობრიობის ისტორიაში ძალიან ძველი შეკითხვაც არის, რომელზედაც ჯერ კიდევ ბერძენი ფილოსოფოსები ცდილობდნენ ეპასუხათ. დღეისათვის ჩვენ ვიცით,  რომ ყველაფერი ჩვენს გარშემო შედგება ელემენტარული (ანუ განუყოფელი) ნაწილაკებისაგან, რომლებიც ერთმანეთთან ურთიერთქმედებენ ძალებით.

სულ 4 ფუნდამენტალური ძალაა ცნობილი: გრავიტაციული, ელექტრომაგნიტური, სუსტი და ძლიერი. ისიც დადასტურებულია, რომ ელექტრომაგნიტური, სუსტი და ძლიერი ძალების გადამცემი არიან ასევე ელემენტარული ნაწილაკები.  ყველამ ვიცით, რომ ატომი შედგება ბირთვისა და ელექტრონებისგან. ბირთვი, თავის მხრის პროტონებს და ნეიტრონებს შეიცავს. ესენი კი კვარკებისგან შედგებიან. დღეისათვის ვფიქრობთ, რომ კვარკები და ელექტრონები ელემენტარული, ანუ განუყოფელი ნაწილაკები არიან. არსებობს სხვა ელემენტარული ნაწილაკებიც, როგორიცაა  მუონი, ტაუ ლეპტონი, გლუონი და ა.შ.  ადრონული ჯეტები კვარკების და გლუონების ექსპერიმენტული გამოხატულებაა, რომელთა დეტექტირებასაც ჩვენ ვახდენთ CMS ექსპერიმენტში. კვარკების და გლუონები ძალიან ხშირად იბადებიან პროტონების დაჯახებაში LHC-ზე და მათი თვისებების ზუსტად დადგენა კრიტიკულად მნიშვნელოვანია. ეს სწორედ ერთ-ერთი ამოცანაა, რაზეც ჩემი ჯგუფი  მუშაობს.  პარალელურად ჩვენ   ვეძებთ ახალ მძიმე ჰიპოტეტურ ნაწილაკს, რომელსაც  Z’ ბოზონი ჰქვია.

ჩემი პროფესიული კარიერის განმავლობაში ბევრ სხვადასხვა საინტერესო, აქტუალურ და კომპლექსურ პროექტზე მიმუშავია.  ამორჩევა ძნელია,  თუმცა დავასახელებ ჰიგგს ნაწილაკის აღმოჩენაზე მუშაობის პროექტს. ჰიგგსი არის ელემენტარული ნაწილაკი, რომელიც ჰიგგსის ველთან ასოცირდება. ჰიგგსის ველის გარეშე, ელემენტარული ნაწილაკები უმასო იქნებოდნენ და სამყარო ჩვენს გარშემო ძალიან სხვანაირი. ჰიგგსის ველის არსებობა ჯერ კიდევ 1960-იან წლებში იწინასწარმეტყველეს, მაგრამ ექსპერიმენტალურად იგი მხოლოდ 2012 წელს აღმოვაჩინეთ LHC-ზე. ჰიგგსის აღმოჩენას დიდ დრო დასჭირდა, რადგან მას დიდი მასა აქვს მიკროსკოპული სამყაროს მასშტაბებისთვის. ეს  მაღალი ენერგიების დაჯახებას მოითხოვს (გავიხსენოთ აინშტაინის ცნობილი ფორმულა E=mc2). გარდა ამისა, ჰიგგსი ძალიან იშვიათად იბადება პროტონების დაჯახებაში და ამიტომ, ბევრ ექსპერიმენტალურ მონაცემებს და კომპლექსური მეთოდების გამოყენებას მოითხოვს მისი დაკვირვება. ჩვენ სფეროში, ისევე როგორც ბევრ მეცნიერულ განხრაში, ბოლო ათწლეულში ძალიან აქტუალური და პოპულარული გახდა ხელოვნური ინტელექტი და მანქანური სწავლა (Artificial Intelligence and Machine Learning). ამ პარადიგმიდან ჩვენ კონკრეტულად სხვადასხვა ტიპის DNN-ს (Deep Neural Network) ვიყენებთ. DNN-ის გამოყენება საშუალებას გვაძლევს, მნიშვნელოვნად გავაუმჯობესოთ კვლევების სიზუსტე და უფრო ეფექტურად ვეძებოთ ახალი ნაწილაკები. იმისთვის,  რომ იყო მეცნიერი, რა თქმა უნდა, მყარი საფუძველია აუცილებელი, რომელსაც განათლება გაძლევს, მაგრამ ეს მხოლოდ აუცილებელი და არასაკმარისი პირობაა. იყო მეცნიერი, ნიშნავს  ყოველდღიურად ახალს სწავლობდე მთელი კარიერის განმავლობაში. თუ წინ არ მიდიხარ, ნიშნავს, რომ უკან რჩები. უცხოეთში ჩამოსულ ქართველ დოქტორანტ სტუდენტებს (Ph.D. student) ვურჩევდი, რომ მაქსიმალურად გამოიყენონ აქაური რესურსები, როგორც აკადემიურად, ასევე მეცნიერული კვლევებისთვის. როგორც წესი, აქ დოქტორანტურის პირველ 2 წელს სტუდენტებს უწევთ აუცილებელი კურსების აღება, ამასთანავე ასისტენტად (Teaching Assistant) მუშაობა. ეს მოითხოვს ორგანიზებულობას და დროის სწორედ განაწილებას. ამასთანავე, სასურველია სამეცნიერო კვლევებში მალევე ჩართვა. ზოგი სტუდენტი ამას დოქტორანტურის პირველივე წელს ახერხებს, ზოგი კი საჭირო კურსების დამთავრებას ელოდება.  სწორი მიმართულების და სწორი დროის არჩევა სამეცნიერო კვლევებში ჩასართავად ძალიან მნიშვნელოვანია.

იმ ახალგაზრდებს, რომლებიც აპირებენ, რომ მეცნიერები გამოვიდნენ, ვეტყოდი, შრომა და მონდომება ყოველთვის ნაყოფს გამოიღებს  ზოგჯერ ისე სწრაფად არა, როგორც ჩვენ გვინდა, მაგრამ ბოლოს მაინც. საქართველოში, ისევე როგორც ყველგან,  მნიშვნელოვნად მიმაჩნია სწორი განათლების სისტემა, რათა ახალგაზრდა თაობამ შეიძინოს არა მხოლოდ წიგნიერი ცოდნა, არამედ პრაქტიკული უნარები არჩეულ სფეროში.

Speech • სფიჩი

საზოგადოება
ანტისანიტარიის გამო, მყინვარწვერი ევროპის ზოგმა ტურისტულმა კომპანიამ ტურებიდან ამოიღო

“მყინვარწვერზე დანაგვიანების პრობლემის მთავარი მიზეზი ტურისტები არიან ანუ ძირითადად ჩრდილოელი მეზობლები, ნაკლებ-გადამხდელუნარიანები, რომლებიც ღამეს ათევენ კარავში და არ ზრუნავენ გარემოზე,” - ამის შესახებ გადაცემა “საქმიან დილაში” ნიკა ერქომაიშვილმა, სამთო-გამყოლთა ასოციაციის დირექტორმა ისაუბრა და აღნიშნა, რომ სტუმრები, რომლებიც საქართველოში ჩამოდიან მყინვარწვერის დალაშქვრის მიზნით, ხელმეორედ ჩამოსვლაზე უარს ამბობენ სწორედ იმ ნარჩენების გამო, რომლებიც ადგილზე ხვდებათ.

“მდგომარეობა მართლა სავალალოა, აქ ტურისტებთან ერთად პრობლემაა ადგილობრივების თვითშეგნებაც და პარალელურად არც სახელმწიფო ერევა ნარჩენების მართვის პროცესში, ამიტომაც კონტროლის მექანიზმი არ არსებობს. ცხადია ტურისტებში არ ვგულისხმობ შეგნებულ სტუმრებს ევროპიდან, ამერიკიდან, რომლებიც პირიქით ზრუნავენ და გვეხმარებიან დასუფთავებაში, აქ იგულისხმება ჩრდილოელი მეზობლები რომლებიც გარდა იმისა, რომ ნაგავს ყრიან, ბიზნესს აწარმოებენ მყივნარწვერზე და დაყავთ კლიენტები ტურზე, ისე რომ გიდობის გამოცდილებაც არ აქვთ,” - აღნიშნა ერქომაიშვილმა.

მისი თქმით, სწორედ ამ ნარჩენებისა და ანტისანიტარიის გამო, ზოგიერთმა ტურისტულმა კომპანიამ ევროპაში მყინვარწვერი ტურებიდან და პროგრამიდან საერთოდ ამოიღო.

“პრობლემის გადასაჭრელად არ გვჭირდება ველოსიპედის გამოგონება, ბევრი საერთაშორისო პრაქტიკა არსებობს, იგივე ალპებში, ასევე ევერესტზე, სადაც ექსპედიციაზე მიმავალი გუნდი, მთაზე ასვლამდე ტოვებს დაახლოებით 4 ათასი დოლარის დეპოზიტს. მას ნარჩენების დეპოზიტი ჰქვია და ყველა ადამიანს ევალება უკანა გზაზე 8-დან 10 კილომდე ნაგვის ჩამოტანა, წინააღმდეგ შემთხვევაში, თანხა უკან არ უბრუნდებათ და ხმარდება ადგილის დასუფთავებას, იგივე მექანიზმი შეგვიძლია შევიმუშაოთ და გარკვეული ქმედითი ნაბიჯების გადადგმა დავიწყოთ ქვეყნის ერთ-ერთ ყველაზე მოთხოვნად და ნახვად ტურისტულ მიმართულებაზე,” - განაცხადა ნიკო ერქომაიშვილმა.

ინფორმაციისთვის, პანდემიამდე, ყოველწლიურად, მყინვარწვერზე არსებულ ერთადერთ დასარჩენ ადგილს, “ბეთლემის ქოხს” ათასობით ვიზიტორისგან საკმაოდ დიდი შემოსავალი ჰქონდა. ივნისიდან სექტემბრის ჩათვლით, თავშესაფრის 80 ადგილი მუდმივად დაკავებულია. ამას ემატება საკემპინგეც.

იყო დასუფთავების შემთხვევებიც, პირველად, 2004 წელს, გერმანელ და შვეიცარიელ მთამსვლელებთან ერთად მოხევეებმა 2 ტონა ნაგავი გადაზიდეს. მეორედ, 2014 წელს, ტურიზმის ეროვნული ადმინისტრაციის ხარჯით, ტერიტორია 9 ტონა ნაგვისგან გაასუფთავეს. მესამედ, გასული წლის ოქტომბერში, დაცული ტერიტორიების სააგენტომ 20 ტონა ნარჩენი ვერტმფრენებით გაიტანა.

"ბეთლემის ქოხის“ ადმინისტრაციაში ნაგვის სისტემატურად გატანას შეუძლებლად მიიჩნევენ. მიზეზად ვერტმფრენის ქირის დიდ თანხას ასახელებენ - წუთი 45 ევრო. ამიტომ, ნარჩენების მართვის საქმეში ადმინისტრაცია სახელმწიფოსგან ითხოვს დახმარებას.

წყარო: bm.ge

სრულად
გამოკითხვა
თქვენი აზრით, არის თუ არა დღეს ქვეყანაში პოლიტიკური კრიზისი?
ხმის მიცემა
სხვათა შორის

ილია ჭავჭავაძე: "როცა პრუსიამ წაართვა საფრანგეთს ელზასი და ლოტარინგია და პარლამენტში ჩამოვარდა საუბარი მასზედ, თუ რაგვარი მმართველობა მივცეთო ამ ახლად დაჭერილს ქვეყნებს, ბისმარკმა აი, რა სთქვა: ,,ჩვენი საქმე ელზასსა და ლოტარინგიაში თვითმმართველობის განძლიერება უნდა იყოსო. ადგილობრივნი საზოგადოების კრებანი უნდა დავაწყოთო ადგილობრივის მმართველობისთვისაო. ამ კრებათაგან უფრო უკეთ გვეცოდინება იმ ქვეყნების საჭიროება, ვიდრე პრუსიის მოხელეთაგანა. ადგილობრივთა მცხოვრებთაგან ამორჩეულნი და დაყენებულნი მოხელენი ჩვენთვის არავითარს შიშს არ მოასწავებენ. ჩვენგან დანიშნული მოხელე კი მათთვის უცხო კაცი იქნება და ერთი ურიგო რამ ქცევა უცხო კაცისა უკმაყოფილებას ჩამოაგდებს და ეგ მთავრობის განზრახვასა და სურვილს არ ეთანხმება. მე უფრო ისა მგონია, რომ მათგან ამორჩეულნი მოხელენი უფრო ცოტას გვავნებენ, ვიდრე ჩვენივე პრუსიის მოხელენი”. თუ იმისთანა კაცი, როგორც ბისმარკი, რომელიც თავისუფლების დიდი მომხრე მაინდამაინც არ არის, ისე იღვწოდა თვითმმართველობისათვის, მერე იმ ქვეყნების შესახებ, რომელთაც გერმანიის მორჩილება არამც თუ უნდოდათ, არამედ ეთაკილებოდათ, თუ ამისთანა რკინის გულისა და მარჯვენის კაცი, როგორც ბისმარკი, სხვა გზით ვერ ახერხებდა ურჩის ხალხის გულის მოგებას, თუ არ თვითმმართველობის მინიჭებითა, სხვას რაღა ეთქმის."

დედამიწაზე არსებული ცოცხალი არსებებიდან მხოლოდ ადამიანს და კოალას აქვთ თითის ანაბეჭდი

ინდოელი დიასახლისები მსოფლიო ოქროს მარაგის 11% ფლობენ. ეს უფრო მეტია, ვიდრე აშშ-ს, სავალუტო ფონდის, შვეიცარიის და გერმანიის მფლობელობაში არსებული ოქრო, ერთად აღებული.

დადგენილია, რომ სასოფლო-სამეურნეო კულტურათა მოსავლიანობის განმსაზღვრელ კომპლექსურ პირობათა შორის, ერთ-ერთი თესლის ხარისხია. მაღალხარისხოვანი ჯიშიანი თესლი ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი ფაქტორია მოსავლიანობის გასადიდებლად, რაც აგრეთვე დასაბუთებულია ხალხური სიბრძნით "რასაც დასთეს, იმას მოიმკი". - ქართული გენეტიკისა და სელექცია–მეთესლეობის სკოლის ერთ-ერთი ფუძემდებელი, მეცნიერებათა დოქტორი, აკადემიკოსი პეტრე ნასყიდაშვილი

ებოლა, SARS-ი, ცოფი, MERS-ი, დიდი ალბათობით ახალი კორონავირუსი COVID-19-იც, ყველა ამ ვირუსული დაავადების გავრცელება ღამურას უკავშირდება.

ყველაზე დიდი ეპიდემია კაცობრიობის ისტორიაში იყო ე.წ. "ესპანკა" (H1N1), რომელსაც 1918-1919 წლებში მიახლოებით 100 მილიონი ადამიანის სიცოცხლე შეეწირა, ანუ დედამიწის მოსახლეობის 5,3 %.

იცით თუ არა, რომ მონაკოს ნაციონალური ორკესტრი უფრო დიდია, ვიდრე ქვეყნის არმია.