USD 2.7152
EUR 2.9446
RUB 3.1313
Tbilisi
ბექა კობახიძე - როგორ გაუცხოვდა დანარჩენი საქართველოსგან აფხაზეთი, როგორ ჩამოყალიბდა აფხაზი ერი და როგორ მივედით სეპარატიზმამდე
Date:  1107
ეს არის ძალიან ვრცელი და ინდივიდუალური აზრის გამომხატველი ბლოგი თაობაზედ იმისა თუ როგორ გაუცხოვდა დანარჩენი საქართველოსგან აფხაზეთი, როგორ ჩამოყალიბდა აფხაზი ერი და როგორ მივედით სეპარატიზმამდე.
ეს ბლოგი არ ისახავს მიზნად ჭეშმარიტების ბოლო წერტილის დასმას. ორი მიზანი მაქვს: ერთი რომ საკუთარი აზრი გამოვხატო და მეორე რომ აფხაზეთის ისტორიის დისკურსში იმპულსი მივცე იმ საკითხებს, რომლებსაც არ განიხილავენ ან იშვიათად განიხილავენ საქართველოში.
მეათე საუკუნეში გაერთიანებული საქართველო არ ყოფილა თანამედროვე ტიპის ერი-სახელმწიფო. ის იყო საფეოდალო სამფლობელოების ერთობა, რომელსაც იდეოლოგიური საფუძვლები ლეონტი მროველმა, სუმბატ დავითის ძემ და სხვებმა შეუქმნეს.
ამ საქართველომდე არსებობდა აფხაზეთის სამეფო. ყველაზე ცნობილი მეფე იყო ლეონ მეორე. აფხაზებს სამი საკრალური კაცი ყავთ ისტორიაში: ლეონი, ლაკობა და არძინბა.
ლეონი რომ აფხაზი იყო და დიდზე დიდი კაცი, ასე ვთქვათ, მათი დავით აღმაშენებელი, ამაზე კამათი არ შეიძლება სოხუმში.
მეორე მხრივ, განსვენებული მარიკა ლორთქიფანიძე სიამაყით ამბობდა ერთ-ერთ ინტერვიუში, რომ თქვენ არ იცით მოსკოვში რა ომის გადატანა დამჭირდა იმისთვის, რომ ლეონი საქართველოს ისტორიის ნარკვევებში ქართველ მეფედ შეგვეტანაო.
ესე იგი, ეს საკითხი, თუ რა უნდა დაგვლექოდა ჩვენ გონებაში, წყდებოდა მოსკოვში, თბილისის და სოხუმის ცენტრალურ კომიტეტებში და არა სამეცნიერო დისკუსიებში.
სინამდვილეში, ლეონი თანამედროვე გაგებით ვერც ქართველი იქნებოდა და ვერც აფხაზი. უფრო მეტიც, მისი წერილობითი წყაროები შემორჩენილი არ გვაქვს, მაგრამ თითქმის დარწმუნებული ვარ ის ბერძნულენოვანი იყო.
ამის შემდეგ აფხაზეთი დანარჩენ საქართველოსთან გაერთიანდა და ქართული კულტურულ-პოლიტიკური დომინაცია, მეათე საუკუნის ბოლოდან, ეჭვს არ იწვევს.
მეთხუთმეტე საუკუნეში ერთიანი საქართველო დაიშალა და აფხაზეთი დარჩა უკიდურეს დასავლეთში, მოწყვეტილი რელიგიური და პოლიტიკური ცენტრებისგან.
სამაგიეროდ, ის ახლოს იყო ოსმალეთთან. გავრცელდა ისლამი, ოსმალური გარნიზონები დადგა აფხაზეთში და დაიწყო გაუცხოება.
მე თუ მკითხავთ, გვიან შუა საუკუნეების აფხაზეთზე უამრავი და მდიდარი წყაროები იქნება ოსმალურ არქივებში, მაგრამ რად გინდა, ოსმალურის მცოდნე აღარ დაგვრჩა ქვეყანაში. ეს ენა ჩვენს საუნივერსიტეტო სივრცეებში საერთოდ არ ისწავლება. არადა, სტამბულის არქივებიდან ბევრად მეტი სიახლის თქმა შეიძლება საქართველოს ისტორიაზე, ვიდრე თბილისიდან.
მეთვრამეტე საუკუნის ევროპულ რუკებზე ჩნდება წარწერები „თავისუფალი აბაზები“. 1790 წელს გაფორმდა ივერიელ მეფე-მთავართა ტრაქტატი, რომელიც ფეოდალური კულტურულ-პოლიტიკური იდენტობის მანიფესტაცია იყო. ერეკლე, სოლომონი, დადიანი და გურიელი აცხადებდნენ, რომ მათ საერთო წარსული ჰქონდათ და ერთი ხალხი იყვნენ. ამ ტრაქტატს აკლია აფხაზეთის მთავრის ხელმოწერა. რატომ? ამაზე ქართული ისტორიოგრაფია თვალს ხუჭავს.
კიდევ ბევრი მინიშნებაა იმისა, რომ გვიან შუა საუკუნეებში აფხაზეთი გასულია ქართული კულტურულ-პოლიტიკური სივრციდან.
რუსები რომ აფხაზეთში შევიდნენ მეცხრამეტე საუკუნის დასაწყისში, იქ მთავრები იყვნენ ქელეშბეი, საფარბეი, ასლანბეი. მერე მოხდა ამ ხალხის გადანათვლა და სახელების გადარქმევა რუსულ, მართლმადიდებლურ ყაიდაზე, გიორგებად და სხვა ქრისტიანულ სახელებად.
1864 წელს აფხაზეთის სამთავრო გაუქმდა. ბოლო მთავარი იყო ხამუთბეი (მიხეილ) შერვაშიძე. მისი ეპისტოლარული მემკვიდრეობა შემორჩენილია და არსად ჩანს რომ მან ქართული იცოდა ან რამე ქართველობის მაიდენტიფიცირებელი გააჩნდა.
ცალკე განხილვის საგანია რუსული კოლონიალიზმი, აფხაზეთი და საქართველო. ჩვენში მიღებულია რწმენა, რომ თითქოს მთელი მეცხრამეტე საუკუნე განუწყვეტელი ეროვნულ-განმათავისუფლებელი ბრძოლაა. კი, საუკუნის პირველ მესამედში იყო კლასობრივი და ძირითადად ლოკალური აჯანყებები, მაგრამ შემდეგ ვორონცოვმა სოციალური კონტრაქტები დაალაგა. რუსული კოლონიალიზმისთვის ქართული თავადაზნაურობა იქცა მთავარ დასაყრდენ ძალად, რომელმაც ყველაზე მეტი იბრძოლა შამილთა, ოსმალებთან და ვინც მოსკოვ-პეტერბურგებს მისწვდა, ქართული ენაც სიამოვნებით დაივიწყა.
მეცხრამეტე საუკუნის მეორე ნახევარში რუსეთი ქმნის კავკასიაში ქრისტიანობის აღმდგენ საზოგადოებას, რომლის მუშაობაში აქტიურად არიან ჩართულები ქართველები, ზაქათალაში, ოსეთში, აფხაზეთში და სხვაგან.
ამასობაში, ყირიმის ომის შემდეგ, იმპერიამ საფრთხედ დაინახა მუსლიმი აფხაზები და ჩერქეზები. ომის დროს, ოსმალო ომერ ფაშა და ფრანგი თუ ბრიტანელი აგენტები კომფორტულად დასეირნობდნენ აფხაზეთსა და ჩერქეზეთში. იმპერიამ აფხაზეთის სამთავრო გააუქმა და ხალხი მასობრივად გადაასახლა ან დახოცა. ეს იყო გენოციდი, რომელზეც საკმაოდ ყრუდ საუბრობენ დღევანდელ აფხაზეთში.
ჩვენ კი ვამბობთ რომ რუსეთი აფხაზეთში ანტიქართულ პოლიტიკას ატარებდაო, მაგრამ არავის უცდია ახსნა, რატომ ნიშნავდა რუსეთი აფხაზეთში მღვდელმთავრებად ქართველ ნაციონალისტებს - ამბროსის, კირიონს და სხვებს? ამას ემატებოდა მართლმადიდებლური ქრისტიანობის აღმდგენი საზოგადოების მუშაობა, ქართველების ჩართულობით.
მე არაფერს ვამტკიცებ, რადგან სათანადო კვლევები არ არის ჩატარებული, მაგრამ გასაცემია პასუხი კითხვაზე: ხომ არ იყენებდა რუსეთი ქართველებს აფხაზების დასამორჩილებელ და გამაქრისტიანებელ ძალად?
ამასთან ერთად, გაუქმდა ბატონ-ყმობა, გავიდა რკინიგზა, დაიწყო ურბანიზაცია. გლეხს მიეცა გადაადგილების თავისუფლება, მაგრამ არ მიეცა მიწა, თუმცა მიეცა მიწის გამოსყიდვის უფლება. გამოსყიდვისთვის მას სჭირდებოდა ქეში ფული, რომელსაც სოფლად ვერ იშოვიდა. უნდა წასულიყო ქალაქში სამუშაოდ. დაჯდა იმ გაყვანილ რკინიგზაზე და მიაშურა თბილისს, ბათუმს, ქუთაისს. პარალელურად, დაარსდა ქართველთა შორის წერა-კითხვის გამავრცელებელი საზოგადოება (ქშწკგს), რომელმაც პირველად ასწავლა მეგრელ გლეხს ქართული. დაახლოებით 650 სკოლა გაიხსნა და ყველაზე მეტი სამეგრელოში. მერე ეს ქართულნასწავლი გლეხი დაჯდა მატარებელში და ჩამოვიდა თბილისში, წაიკითხა ივერია. ასე შეიქმნა მისი იდენტობა, ასე გახდა ის თანამედროვე გაგებით ქართველი.
ზუსტად იგივე მოხდა აჭარაშიც, სადაც რკინიგზამ, ქშწკგს-მ და პრესამ გადატეხეს სარწმუნოებრივი განსხვავება.
რა ხდებოდა ამ დროს აფხაზეთში: ქშწკგს-მ სულ ერთი სკოლა გახსნა სოხუმში. რატომ არა თუ ვერა მეტი? ეს საკვლევი საკითხია. სოხუმში ქართულენოვანი გაზეთების გამომწერთა რიცხვი 1-2 ათეულს არ აღემატებოდა.
აფხაზეთში რკინიგზა შევიდა არა საქართველოდან, არამედ რუსეთიდან, ნოვოროსიისკიდან.
1930-იან წლებამდე, თბილისიდან სოხუმში რომ ჩასულიყავი, ბათუმამდე უნდა გემგზავრა რკინიგზით და ბათუმიდან გემით სოხუმამდე. 1860-იან წლებში განთავისუფლებულ აფხაზ გლეხს, შრომითი მიგრაციისა და ურბანიზაციისთვის ჰქონდა ეს რთული და ძვირი გზა, ან ბევრად იოლი - ნოვოროსიისკისკენ მატარებლით.
ასე მოხდა აფხაზეთის მოსახლეობის კულტურულ-პოლიტიკური ინტეგრაცია რუსულ და არა ქართულ სივრცეში. თუ რამ გამეგება ამ საქმის, მე აბსოლუტურად დარწმუნებული ვარ, რომ აფხაზეთისკენ რკინიგზა ქუთაისიდან რომ წასულიყო და ქშწკგს-ს სკოლებით დახუნძლულიყო აფხაზეთი, დღეს აფხაზეთის პრობლემა საერთოდ არ იდგებოდა, ინტეგრაცია კარგა ხნის მომხდარი ამბავი იქნებოდა.
რატომ შეიყვანა აფხაზეთის რკინიგზა რუსეთმა ნოვოროსიისკიდან და რატომ შექმნა შავი ზღვისპირეთის გუბერნია? ჩვენი ისტორიოგრაფია ყველაფერს მარტივად, ნაციონალიზმის და რუსეთის ანტიქართული პოლიტიკით ხსნის, მაგრამ ხშირად იმპერია ხელმძღვანელობდა ეკონომიკური ლოგიკით. ეს საკითხი ფუნდამენტურია და ის საკვლევია.
1918-21 წლებში თანამედროვე აფხაზი ერი ჩამოყალიბებული არ არის, ის ჩანასახოვან მდგომარეობაშია და ვერ ვისაუბრებთ აფხაზებზე, როგორც დიდ ერთობაზე. მაგალითად, მეფის ხელისუფლების დაცემის შემდეგ, აფხაზი მთავრები - შარვაშიძე და მარშანია - მხარს უჭერდნენ ოსმალებს. რატომ? იმიტომ რომ მათ ეშინოდათ რუსეთში ბოლშევიკების და საქართველოში სოციალ დემოკრატების - ისინი ორივე მიწის კონფისკაციით ემუქრებოდნენ მათ. ოსმალეთში კი მათი მიწათმფლობელობა გარანტირებული იყო. 1918 წლის ზაფხულში აფხაზმა ბოლშევიკებმა საბჭოთა რესპუბლიკა გამოაცხადეს. ტატაშ მარშანია სამასი კაცით მივიდა ვალიკო ჯუღელთან და უთხრა, რომ თქვენს გვერდით დავდგებით, გაგაყრევინებთ ბოლშევიკებს, ოღონდ ჩემს მიწებს ხელი არ ახლოთო. ჯუღელმა არ მისცა ეს პირობა. შემდეგ მარშანია და შარვაშიძე მიემხრნენ გენერალ დენიკინს, რომელიც ძველი წყობის აღდგენას აპირებდა და მიწათმფლობელთა მფარველი იყო. მეორე მხრივ, აფხაზ ბოლშევიკებს მხარს უჭერდა გლეხობა, რადგან ისინი მემამულეთათვის მიწის ჩამორთმევის და გლეხებისთვის გადაცემის პირობას იძლეოდნენ. ქართველმა სოციალ დემოკრატებმა მოიმხრეს განათლებული აფხაზობა, აფხაზი ინტელიგენცია, არზაყან ემუხვარის თაოსნობით. ამ უკანასკნელთ საქართველოს დემოკრატიულ რესპუბლიკაში იზიდავდა დემოკრატია, თავისუფლება, აფხაზეთის ავტონომიური სტატუსი.
აქ საინტერესო ის არის, რომ ბოლშევიკების მხარეს აფხაზეთში, საქართველოს წინააღმდეგ, უამრავი ქართველი ბოლშევიკი მუშაობდა, ხოლო საქართველოს მხარეს ბოლშევიკების წინააღმდეგ ბევრი აფხაზი იყო. ერთი სიტყვით, ყველაფერი ნაციონალიზმით არ იხსნება და ამ დროს ნაციონალიზმი არ იყო მთავარი. საზოგადოებრივი და ნაციონალიზმის განვითარების მხრივ აფხაზები საკმაოდ ჩამორჩებოდნენ ქართველებს. ერთი თვლადი ინდიკატორი: პირველი აფხაზურენოვანი გაზეთი (აფსნი) გამოვიდა 1919 წელს. პირველი ქართული გაზეთი გამოვიდა ზუსტად ერთი საუკუნით ადრე.
არ იყო ერთმნიშვნელოვანი მდგომარეობა არც სამურზაყანოში. გვარები და ოჯახები რომ გაიყვნენ, ქეცბაიები და ქეცბები, ინალიშვილები და ინალიპები, საბჭოთა პასპორტებში რომ მოუწიათ ეროვნების ჩაწერა და არჩევანის გაკეთება თუ ვინ იყვნენ, ეს მოგვიანებითი ამბავია. საბჭოთამდელ სამურზაყანოში ადგილობრივი იდენტობები იყო. დემოკრატიული რესპუბლიკის მესვეურები რომ ჩადიოდნენ თბილისიდან სამურზაყანოში, თარჯიმნები მიყავდათ, ზოგთან მეგრულიდან უთარგმნიდნენ საუბარს და ზოგთან აფხაზურიდან.
1921 წლის ოკუპაციის შემდეგ, აფხაზეთს მიენიჭა საბჭოთა რესპუბლიკის სტატუსი. არა სამოკავშირეო რესპუბლიკის, არამედ რაღაც შუალედური. აფხაზეთი ამიერკავკასიის საბჭოთა სოციალისტურ ფედერაციასა და საბჭოთა კავშირში საქართველოს შემადგენლობიდან შევიდა.
აფხაზი ბოლშევიკების ლიდერს, ნესტორ აპოლონოვიჩ ლაკობას სურდა, რომ აფხაზეთი ამიერკავკასიის ფედერაციის მეოთხე სრულუფლებიანი სუბიექტი ყოფილიყო, სომხეთთან, აზერბაიჯანთან და საქართველოსთან ერთად, მაგრამ ამაზე ორჯონიკიძემ უთხრა, რომ ჩვენ სსრკ-ს ასეთ პატარა ნაწილებად ვერ დავყოფთ და იკმარე რასაც გაძლევთო.
ახლა, აფხაზთა კოლექტიურ მეხსიერებაში, რეტროსპექტიულად, ლაკობა პატრიოტი, აფხაზი ნაციონალისტი და გმირია. ისტორიული რეალობა კი სხვა არის - ლაკობა „წითელი ფეოდალი“ იყო, რომლის ქმედებასაც იმპულსს ნაციონალიზმი ნაკლებად აძლევდა.
1920-იანი წლებიდან სსრკ-ში იწყება ლენინის მიერ ინიცირებული „კორენიზაციის“ ანუ ფესვებთან დაბრუნების პოლიტიკა. ყველა პატარა ერს, საშინაო ენიდან, უქმნიან ლიტერატურულ ენას, იდეოლოგიის არომატებით, მაგრამ ვითარდება ეროვნული სკოლა, პოეზია, მწერლობა, თეატრი, კინო და ა.შ. ლენინს ეს ერთი მხრივ სჭირდებოდა მეფის ხელისუფლების შოვინისტურ პოლიტიკასთან კონტრასტის საჩვენებლად, მეორე მხრივ ბოლშევიკებმა შემოიტანეს ახალი „რელიგია“ - მარქსიზმ-ლენინიზმი; მის საქადაგებლად წერა-კითხვის გავრცელება და ხალხისთვის ყველაზე მისაწვდომ ენაზე ქადაგება იყო საჭირო.
და აი, დაავალეს ლაკობას, რომ გაეხსნა აფხაზური სკოლები და აფხაზეთში ადმინისტრაცია აფხაზურ ენაზე გადაეყვანა. მას ამისკენ მოუწოდებდნენ თბილისიდანაც, ქართველი კომუნისტები.
ლაკობა წინააღმდეგობას სწევდა, უარს ამბობდა, რუსულზე დარჩენა ერჩივნა. აფხაზური ენა ამისთვის მზად არ არისო. ჰოდა რა ნაციონალიზმი?
აფხაზეთში შეიქმნა ოთხკლასიანი აფხაზური სკოლები, ხოლო არასრული საშუალო და საშუალო სკოლები იყო ქართულები და რუსულები.
ლაკობა დიდი გავლენების კაცი იყო: თანამედროვეთა გადმოცემით, ის ერთ-ერთი იშვიათი გახლდათ, ვინც სტალინს „შენობით“ მიმართავდა. ბელადი ხშირად იყო მისი სტუმარი ბიჭვინთაში, გაგრაში. იმდენად გათავხედდა, რომ აფხაზეთში კოლექტივიზაცია არ განახორციელა.
1931 წელს ამიერკავკასიის საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკის და საქართველოს კომპარტიის ხელმძღვანელად დაინიშნა ლავრენტი პავლოვიჩ ბერია. ის აფხაზეთში, სოფელ მერხეულში იყო დაბადებულ-გაზრდილი. დიდად ამბიციური პავლოვიჩი, მის სამეფისნაცვლოში ვერ აიტანდა პატარა მეფეს და დაიწყო ლაკობას ალაგმვა. 1931 წელსვე აფხაზეთის სტატუსი ავტონომიურ რესპუბლიკამდე დაამცრო, ხოლო 1936 წელს ლაკობა თბილისში მოიწვია და მოწამლა (ასეთია გავრცელებული ვერსია). ცხადია, ეს სტალინთან შეუთანხმებლად ვერ გაკეთდებოდა. ბელადისთვისაც მეტისმეტი იყო კოლექტივიზაციაზე უარის თქმის პრეცედენტი. სიკვდილის შემდეგ, ლაკობა ხალხის მტრად გამოაცხადეს, მთელი მისი გარემოცვა დაიჭირეს, გადაასახლეს ან დახვრიტეს.
1930-იან წლებში, მთელი სსრკ-ის მასშტაბით, სტალინმა შეაჩერა „კორენიზაციის“ ლენინისეული პოლიტიკა. რუსეთში დაბრუნდა ველიკორუსული შოვინიზმი, დაიწყო უკრაინელების და ბელარუსების რუსიფიკაცია; ჩრდილო კავკასიელებს, ცენტრალურ აზიელებს და ციმბირის ხალხებს განათლება რუსულ ენაზე მიეწოდებოდათ, რადგან ისინი ითვლებოდნენ „ჩამორჩენილებად“, მათი ენები მზად არ იყვნენ განათლების და ადმინისტრირების ენებად. სამაგიეროდ, დაწინაურებულებად ითვლებოდნენ სამხრეთ კავკასიელები და მოგვიანებით ბალტიელები. მათ შეინარჩუნეს კორენიზაციის პრივილეგიები. ეს ხალხები გახდნენ „ტიტულარული ერები“, რომლებსაც უფლებრივი უპირატესობები ჰქონდათ თავიანთ რესპუბლიკებში.
ამ პოლიტიკის ფარგლებში, მაგალითად, ლიტველი პოლონელების უფლებები იბღალებოდა ვილნიუსში, ლიტველების სასარგებლოდ.
საქართველოში ეს მწვავედ გამოიხატა აფხაზებზე. ლაკობას მკვლელობისა და მისი გარემოცვის განადგურების შემდეგ, აფხაზეთის კომპარტიაში, ფაქტობრივად, შეწყდა ეთნიკური აფხაზების მიღება; იმატა ქართველების ხვედრითმა წილმა პარტიაშიც და მოსახლეობაშიც; აფხაზეთის კომპარტიის (ობკომის) ხელმძღვანელად დაინიშნა სტალინის კადრი, ქართველი - აკაკი მგელაძე; დაიხურა ის ოთხკლასიანი აფხაზური სკოლები; კირილიცით შექმნილი აფხაზური ანბანი აიკრძალა და ის ჩანაცვლდა ქართული ანბანით; პერ კაპიტა რეპრესირებულთა რაოდენობა აფხაზეთში უფრო მაღალი იყო, ვიდრე დანარჩენ საქართველოში.
ამის პარალელურად იწერებოდა პავლე ინგოროყვას „გიორგი მერჩულე“, სქელტანიანი წიგნი, რომელიც, ინერციით, სტალინის სიკვდილის შემდეგ გამოვიდა, 1954 თუ 55 წელში. ამ დროს დესტალინიზაცია არ არის დაწყებული, ბელადიც არავის დაუგმია და არც ხრუშჩოვის ძალაუფლებაა კონსოლიდირებული.
ამ წიგნმა შექმნა აფხაზეთის შესახებ ქართველთა კოლექტიური მეხსიერება, მის დასკვნებზე აპელირებდა ეროვნული მოძრაობის დიდი ნაწილი 1980-იან წლებში. ქუჩაში გამვლელი რომ გააჩეროთ, წარმოდგენა არ ექნება ვინ არის პავლე ინგოროყვა, მაგრამ სხვაპა-სხუპით გეტყვით იმას, რაც ინგოროყვამ დაწერა.
დაწერა ის, რომ აფხაზები გვიან შუა საუკუნეებში არიან ჩრდილოეთ კავკასიიდან ჩამოსული, ხოლო აფხაზეთში ისტორიულად მხოლოდ ქართველები ცხოვრობდნენო.
ეს დასკვნა ვერანაირ სამეცნიერო კრიტიკას ვერ უძლებს. ცხადია, აფხაზებს თავიანთი დამწერლობა არ ჰქონიათ, ისიც ცხადია რომ მეთხუთმეტე საუკუნემდე ქართული პოლიტიკა და კულტურა დომინირებდა აფხაზეთში, მაგრამ იმის თქმა რომ აფხაზები იქ არ ცხოვრობდნენ - მეტისმეტია!
რასაც ვერ გვინახავენ წყაროები, გვეუბნება ხოლმე ტოპონიმიკა და ტოპონიმიკა არ ტყუის! აფხაზეთში ტოპონიმიკა, დიდწილად, აფხაზურია. კაი მიუკერძოებელი მკვლევარი რომ გამოჩნდეს, ამას გამოარკვევდა და პროცენტულადაც დაითვლიდან.
მაგალითად, ლევან მეორე დადიანის 30-ზე მეტი წარწერაა შემორჩენილი. ყველა მათგანი ქართულად. მაგრამ ეს იმას ხომ არ ნიშნავს, რომ სამეგრელოში მეგრელები არ ცხოვრობდნენ?! წარწერები ქართულია, მაგრამ ტოპონიმიკა მეგრულია სამეგრელოში. ასეა აფხაზეთშიც.
ინგოროყვას თეორიამ, რომელიც სტალინ-ბერიას პოლიტიკის გაგრძელება იყო, ძალიან ცუდი საქმე გაუკეთა ქართველთა კოლექტიურ მეხსიერებას. დესტალინიზაციისა და ხრუშჩოვის მიერ აფხაზებისთვის ყველანაირი წნეხის მოხსნისა თუ პრივილეგირების შემდეგ, მეორე მხარეს გაჩდნენ „ანტიინგოროყვები“, რომლებიც ამ საერთო განსახლების არეალში ამტკიცებდნენ, რომ ქართველები იყვნენ დამპყრობლები ან სტუმრები აფხაზეთში. წავიდა ეს „კალმით მტრობა“ და ისტორიკოსებმა თუ ინტელიგენციამ გადარია ორივე მხარე.
შეზღუდული დოზით გატარებულმა „კორენიზაციის“ პოლიტიკამ აფხაზეთში თანამედროვე ერისა და ნაციონალიზმის ჩამოყალიბების წინაპირობები შექმნა. ბერიასა და სტალინის რეპრესიებმა ჩასახული ნაციონალიზმის მყარ კონსოლიდაციას, მტრის გამოკვეთას და აფხაზთა იდეოლოგიურ გაერთიანებას შეუწყო ხელი. როგორც პუტინია თანამედროვე უკრაინელი ერის საბოლოო სახის მჭედელი, გამაერთიანებელი, ასევე იყვნენ ბერია და სტალინი. აფხაზებისთვის ბერია და სტალინი ქართველები არიან. რეპრესიაც საქართველოს ბრალდება, რადგან ის გაქართველებაში გამოიხატებოდა. რა დოზა იყო ბერიას ქმედებაში ქართული ნაციონალიზმი და რა დოზა ლაკობასთან პირადი „ფეოდალური“ მტრობა, ეს კვლევის საგანია და ამის გამორკვევას სერიოზული და პირუთვნელი მუშაობა სჭირდება.
თუმცა მე, როგორც ქართველი, საერთოდ არ ვგრძნობ ბერიასა და სტალინის პოლიტიკაზე, მიუხედავად მათი ნაციონალური კუთვნილებისა. ისინი წარმოადგენდნენ ოკუპანტ სახელმწიფოს და საქართველოს მიაყენეს უდიდესი ზიანი. ისინი არ ყოფილან ქართველი ხალხის მიერ არჩეული და არ გამოხატავდნენ მის სუვერენულ ნებას.
ჩვენ არ ვართ მათ ქმედებაზე პასუხისმგებელნი მანამ, სანამ მათ არ გავამართლებთ.
ისტორიულად, მორალურად, პოლიტიკურად სწორი ქმედება აქ ის არის, რომ ვაღიაროთ რაც მოხდა, აფხაზებთან ერთად დავგმოთ ის და ვთქვათ, რომ ეს იყო არასწორი. მხოლოდ ასეთ შემთხვევაში არ ვიქნებით პასუხისმგებელნი მათ ქმედებაზე.
მგონი 2015 წელს, აფხაზებისადმი სიმპათიით განწყობილმა გერმანელმა მეცნიერებმა (მარკ იუნგემ და სხვ.) გამოსცეს წიგნი „ეთნოსი და ტერორი საქართველოში“, სადაც აფხაზეთში ბერია-სტალინის რეპრესიები განიხილეს. წიგნში მოყვანილია ქართველ ისტორიკოსებთან დისკუსიის სტენოგრაფიული ანგარიში. ისტორიკოსები იყვნენ სოხუმის უნივერსიტეტიდან, ისტორიის ინსტიტუტიდან და შსს-ს არქივიდან. ქართველი ისტორიკოსები ამტკიცებდნენ, რომ რეპრესიები და ქართველიზაციის პოლიტიკა არ ყოფილა. არადა რომ იყო ეს არ არის ძნელი დასამტკიცებელი, ძალიან მკაფიო ფაქტია. როცა ამას უარყოფ, ამით შენ იცავ ბერიას და სტალინს, ესე იგი პასუხისმგებლობას იღებ მათ ქმედებაზე და თუ ეს ისე „გაიყიდება“, რომ ასეთია ქართველთა პოზიცია, გამოდის რომ ჩვენ ყველა დანაშაულის თანამონაწილენი ვართ.
ეს საბჭოთა პატრიოტიზმი უნდა გადაშენდეს! ვინც ბერიას და სტალინის რეპრესიებს უარყოფს, ის არის მავნებელი. აფხაზებს კოლექტიურ მეხსიერებაში ორი უმთავრესი ტრავმა და იდენტობის მარკერი აქვთ: ბერია-სტალინის რეპრესიები და „სამამულო ომი“, როგორც ისინი 1992-93 წლების ომს უწოდებენ. ეს საქართველოში ფართოდ არ იციან, ხოლო ისტორიკოსები ამაზე არ ლაპარაკობენ.
პროინგოროყვა და ანტიინგოროყვა ხალხის გაგიჟებულია ორივე მხარე. იმ დღეს ორი პროფესორის საჯარო დისკუსიას მოვკარი თვალი ფეისბუქის კედელზე. ერთი ამბობდა, რომ სიტყვა ელარჯი მიურატებმა შემოიტანეს საქართველოში. ღომში გაწელილი სულგუნი რომ ნახა მიურატმა, შესძახა c’est large-ო! (რა გრძელიაო) და ამის შემდეგ შერჩა ეგ სიტყვაო (რავარი სადღეგრძელოა?!). მას კოლეგა პროფესორი შეეკამათა, რომელმაც იცის აფხაზური - „იმ ენაზეო“ ელარჯი ნიშნავს ერთად შემწვარს, მაგრამ „აფსუებმა“ რომ არ წაგვართვან, იყოს ფრანგული ვერსიაო.
ამ ხალხს ათწლეულებია ფულს ვუხდით რომ ეს შეიტანონ აუდიტორიებში. პირადად არც ერთს არ ვიცნობ და გასაყოფი არაფერი მაქვს, მაგრამ რაღაცას ხომ აქვს საზღვარი?!
აფხაზეთზე სპეციალიზებული პროფესორი ამბობდა, რომ აფხაზებს სკოლები არ ჰქონიათ და რა დაუხურესო? მე ვუთხარი, ის ოთხკლასიანებითქო. ეგ რა სკოლააო?
წარმოიდგინეთ, მეცხრამეტე საუკუნეში ქშწგს-ს ოთხკლასიანი და ორკლასიანი სკოლები რომ დაეხურათ რუსებს, რა ამბავში იქნებოდა ქართული ისტორიოგრაფია!
ამ პათოსით იწერება წიგნები, სტატიები, თან ბლომად. ერთმანეთს ვუმტკიცებთ რა კარგები, როგორი მართლები ვართ, მაგრამ საქართველოს გარეთ ამ კვლევებს არ კითხულობენ, რადგან მიაჩნიათ ნაციონალისტურ სიგიჟედ. უბრალოდ ერთმანეთს ვაგიჟებთ ინგოროყვას თეორიის რეპროდუქციითა და ტირაჟირებით.
ისტორიული განვითარების ტრაექტორიას რომ დავუბრუნდეთ: დესტალინიზაციის და 1956 წლის 9 მარტის აქციების შემდეგ ნაციონალიზმი ძლიერდება საქართველოში. რასაც ჩვენ ვთხოვთ რუსებს, აფხაზები იმას სთხოვენ ქართველებს. მაგალითად, 1978 წელს ჩვენ რომ ენის დასაცავად გამოვედით, აფხაზებიც გამოვიდნენ. თუ სწორად მახსოვს, მათ მოითხოვეს და მიიღეს ტელევიზია, თეატრი, უნივერსიტეტში აფხაზური სექტორი.
1989 წლამდე ჩვენ რომ გავუშინაურდით ქუჩებს, აფხაზებმა იმავე წლის 30 მარტს ლიხნში გამართეს 30 ათასიანი შეკრება, რომლითაც მოითხოვეს ლაკობასდროინდელი „სუვერენიტეტის აღდგენა“ და სსრკ-ში ცალკე მოკავშირე რესპუბლიკად შესვლა.
ლაკობას ეპიზოდი ძალიან საინტერესოა ისტორიოგრაფიული პერსპექტივიდან: როგორ ატრანსფორმირებს კოლექტიური მეხსიერება და გარემოებები ადამიანის ისტორიას. ლაკობას მკვლელობის შემდეგ გაიხსენეს აფხაზებმა რომ მათ ჰქონდათ „კორენიზაცია“, არ ჰქონდათ კოლექტივიზაცია, ქართველები არ ასხდნენ თავზე, ჰქონდათ „საბჭოთა რესპუბლიკის“ სტატუსი და ამ ყველაფერმა ლაკობა გახადა მსხვერპლი, წამებული, გმირი და ნაციონალისტი, იმისგან დამოუკიდებლად თუ ვინ იყო რეალურად ლაკობა.
ახლა ჩვენს მითებსაც რომ შევეხოთ: ჩვენი ნებისმიერი სისულელის თუ უსაქციელობისგან იოლი გამოსავალია ყველაფერი დავაბრალოთ რუსულ იმპერიალიზმს და უმწეო სახით ვთქვათ „აბა რა უნდა გვექნა“.
1989-90 წლების მდგომარეობით გორბაჩოვი სეპარატიზმს არც აფხაზეთში უჭერდა მხარს, არც ყარაბაღში და არც სხვაგან. მას ეშინოდა რომ სსრკ დაემხობოდა თავზე და ამის მაპროვოცირებელი შიდა კონფლიქტები იქნებოდა.
იმავე პერიოდში, სოხუმის უნივერსიტეტის ქართული სექცია ატყდა და გამოეყო სოხუმის უნივერსიტეტს, დაარსა თსუ-ის სოხუმის ფილიალი. გამოყოფაში აფხაზებს დავასწარით!
თუ არ იცით მე გეტყვით, რომ თანამედროვე ქართული ნაციონალიზმი თბილისში არ დაბადებულა, ის პეტერბურგიდან, მოსკოვიდან და სხვა საუნივერსიტეტო ქალაქებიდან ჩამოიტანეს თერგდალეულებმა. განათლებას პლიუს ეთნიკური დისკრიმინაცია, უდრის პროტესტს და ნაციონალიზმს. 1980-იან წლებში სოხუმიდან თბილისში ჩამოსულ სტუდენტებს რომ უმტკიცებდნენ, შენ ქართველი ხარ და უბრალოდ არ იცი რომ ქართველი ხარო, ან შენ ადიღედან ხარ ჩამოსულიო, ის ხალხი რა ჭკუაზე დაბრუნდა სოხუმში, ვიცით? ეს შამბები და არძინბები სულ თბილისგამოვლილი ხალხია.
ეროვნულ მოძრაობაში საჯაროდ საუბრობდნენ, რომ ეს ჩამოსახლებული ხალხია და ისიც ითქმებოდა, რომ უნდა წავიდნენ.
მერე იყო და აფხაზეთის უზენაესი საბჭოს თავმჯდომარე ქართველებს უნდა აერჩიათ და ვერ აირჩიეს.
აქ სამოქალაქო ომით და პუტჩით ჩამოვშალეთ ქვეყანა. კიტოვანმა მეტი რომ არაფერი იცოდა, მოეწონა ხელში ავტომატის ტრიალი და შევიდა აფხაზეთში.
ყველა ეს შეცდომა ძალიან კარგად გამოიყენა აფხაზურმა ნაციონალიზმმა, რომელსაც 1991 წლიდან უკვე რუსეთიც აქტიურად ეხმარება.
მაგრამ რაც ამის შემდეგ ხდება, ეს სტალინ-ბერიასაც არასდროს უქნიათ აფხაზებისთვის. სრული ეთნიკური წმენდა, ქონების დატაცება და აპარტეიდის რეჟიმის ჩამოყალიბება გალის რაიონში. ეს მეოცე საუკუნის პირველი ნახევრის სტანდარტითაც კაცობრიობის წინაშე ჩადენილი დიდი დანაშაულია, რომელსაც არანაირი გამართლება და შეწყნარება არ აქვს. დღეს აფხაზეთი ჩამოყალიბებულია ფაშისტურ წარმონაქმნად. იქ არის ეთნიკური წმენდის ჩატარებით გამოწვეული სიამაყე და ნოლი ემპათია გალელებისადმი. ეს ცალკე საკითხია და არ მინდა ისტორიულ დისკურსს გავცდე, მაგრამ შევეცდები ავხსნა რას გვეუბნება ისტორია ამ ურთიერთობათა მომავალზე.
ნაციონალიზმი, მეტადრე კავკასიაში, ძალიან ირაციონალური ფენომენია. პირადად მე ან თუნდაც თქვენ, რა უნდა შემოგვთავაზოს რუსეთმა რომ მის შემადგენლობაში მშვიდობიან შესვლას დავთანხმდეთ? სუვერენიტეტს ფასი არ აქვს.
აფხაზი ბევრად უფრო დარწმუნებულია ამ შეხედულებებში. მისი ნაციონალიზმი შოვინიზმამდე არის მისული და ეს კანონმდებლობაშიც აქვთ ასახული. ისტორიაში ვერ ვიხსენებ ასეთ გარემოებებში მშვიდობიანად გაერთიანებულ ხალხებს და მშვიდ თანაცხოვრებას.
ევროპაში ნაციონალიზმი ეკონომიკური გახდა. მაგალითად, კატალონიას დამოუკიდებლობა იმიტომ უნდოდა, რომ დანარჩენ ესპანეთზე მდიდარია და არ უნდა მისი კვება; გრენლანდიაში არიან ნაციონალისტები, მაგრამ დანიის დოტაციაზე არიან და არაფრით არ უნდათ დამოუკიდებლობა; პირიქით, დანიას ძალიან გაუხარდებოდა მათი დამოუკიდებლად გაშვება და ამით ხარჯების შემცირება. ის რომ ირლანდიის რესპუბლიკის ეკონომიკამ ბრიტანეთისას აჯობა, პოპულარობას უხვეჭს რესპუბლიკასთან გაერთიანების მომხრე ჩრდილო ირლანდიურ „შინ ფეინს“ და სულ უფრო ცოტას ახსოვს კათოლიკეებსა და პროტესტანტებს შორის ომი.
ჩვენ ძალიან შორს ვართ აქედან. ჩვენზე ბევრად უკან არიან აფხაზები. რასაც ვისმენ და ვკითხულობ მათ საზოგადოებაში მიმდინარე დისკურსებს, ხშირად მეოცე საუკუნესთანაც ვერ ვაკავშირებ. ამას გულწრფელ შთაბეჭდილებას ვამბობ, ყოველგვარი შეურაცხყოფის გარეშე. ჩვენს სიცოცხლეში ვერც ჩვენ და ვერც ისინი ეკონომიკურ ნაციონალიზმზე ვერ გადავალთ.
პირველ ეტაპზე მაინც, საქართველოს სუვერენიტეტი უნდა დაბრუნდეს იქ, სადაც აფხაზები არ ცხოვრობენ და უდავოდ ქართველთა განსახლების არეალია - სამურზაყანო და კოდორის ხეობა. შემდეგ უნდა გაიხსნას თავისუფალი მიმოსვლა და დავაკვირდეთ, ვნახოთ, ვიყოფით, ვერთიანდებით, ვჩხუბობთ თუ რას ვშვებით.
ეს რუსეთის ჩამოქცევაზე უწინ არ მოხდება. ამიტომ, დიდება უკრაინას!
პ.ს. ვიცი, თემა სენსიტიური და საკამათოა, მაგრამ წივილ-კივილის თავი არ მაქვს. ნერვებგადალეწილი ან უტაქტო გამოხდომებით ხალხის დაბლოკვა მომიწევს. მეც აღარ მაქვს ნერვები.
მიყევით ბმულს - ბექა კობახიძე
ბლოგი
მოჰამედ რეზა ფეხლევი. რეფორმები ირანში და ისლამური რევოლუცია!
1941 წლის შემოდგომაზე დიდმა ბრიტანეთმა და საბჭოთა კავშირმა მოახდინეს ირანის ოკუპაცია. მათ ტახტიდან ჩამოაგდეს პროგერმანული ხედვით ცნობილი რეზა ფეხლევი და ტახტზე მოკავშირეთა აქტიური მხარდამჭერი, მისი შვილი მოჰამედ რეზა ფეხლევი აიყვანეს.
ახალგაზრდა შაჰი რეფორმებზე ოცნებობდა და ძლიერი ირანის აღორძინებაზე. მაგრამ ეს არც ისე მარტივი იყო, ქვეყანას კი სუვერენიტეტი ჰქონდა დაკარგული. ასეთი რეალობა და ირანის ოკუპაცია 1946 წლამდე გაგრძელდა.
 
მეორე მსოფლიო ომის დამთავრების შემდეგ ირანში ძალაუფლება ხელში ჩაიგდო ცნობილმა პოლიტიკურმა და საზოგადო მოღვაწე — მოჰამედ მოსადეყმა, რომელსაც საბჭოთა კავშირი უმაგრებდა ზურგს. მან აიძულა ახალგაზრდა შაჰი იგი მთავრობის მეთაურად დაენიშნათ. ხელისუფლებაში მოსვლის შემდეგ მისი პირველი და უმთავრესი ღონისძიება ეკონომიკურ სფეროში გამოიხატა. მან მოახდინა ინგლის-ირანის ერთობლივი სანავთობო კომპანიის ნაციონალიზაცია 1951 წელს. ამას შემდგომ ბრიტანელი სპეციალისტების ქვეყნიდან გაძევება და სანავთობო მრეწველობაზე სრული კონტროლის დამყარება მოჰყვა.
 
კომპანიის ნაციონალიზაცია დიდ ბრიტანეთმა აღიქვა როგორც საშიში პრეცედენტი მთელი შუა და ახლო აღმოსავლეთისათვის და ირანის ნავთობს მოუწყო საერთაშორისო ბოიკოტი. ამან ირანის ეკონომიკა კოლაფსის წინაშე დააყენა. მაგრამ ირანმა საბჭოთა კავშირის დახმარება მიიღო რამაც საოცრად გააძლიერა კომუნისტური პარტია “თუდე".
 
შაჰს არაფრით არ უნდოდა გამოკვეთილი მხარე აღმოჩენილიყო ცივ ომში, ანდა ძალაუფლება კომუნისტებს ჩაეგდოთ ხელში. მან მთავრობას
რადიკალური ანტიდასავლური ქმედებების შეწყვეტა მოსთხოვა.
Shah-of-Iran
 
ამის გამო 1953 წ. აგვისტოში შაჰსა და მოსადეყს შორის დაძაბულობამ კრიტიკულ ზღვარს მიაღწია – შაჰი და დედოფალი სორაია იძულებული გახდნენ დაეტოვებინათ სამშობლო.
 
19 აგვისტოს კი ირანის არმიამ, რომელიც ერთგული დარჩა მონარქისადმი, მოაწყო სამხედრო გადატრიალება, დაამხო მოსადეყის მთავრობა, თვით მოსადეყი შეიპყრეს და გაასამართლეს. შაჰინშაჰი მოჰამედ რეზა ფეჰლევი ტრიუმფით დაბრუნდა თეირანში.
 
ამის შემდეგ მან გადაწყვიტა რომ ახალი სტრატეგიული მოკავშირე მოეძებნა. მან ამაზე უარი უთხრა როგორც დიდ ბრიტანეთს ისე საბჭოთა კავშირს. ის შეხვდა ამერიკის პრეზიდენტ დუაიტ ენზეჰაუერს და მას სთხოვა დახმარება. აშშ-ც ეგრევე დათანხმდა, რადგან ვაშინგტონში სწორად ჩათვალეს რომ, ეს მათთვის ბრწყინვალე შანსი იყო სპარსეთის ყურის რეგიონში შემოსასვლელად.
 
ირანმა აშშ-გან მიიღო დიდი სამხედრო და ეკონომიკური დახმარება. ამის შემდეგ მოჰამედ რეზა ფეჰლევი შეუდგა თავისი ოცნების ასრულებას და დაიწყო მზადება დიდი რეფორმებისათვის.
 
1963 წლის იანვარში შაჰმა გამოაქვეყნა ფართომასშტაბიანი რეფორმების 6-პუნქტიანი გეგმა, რომლის თანახმადაც შაჰის მთავრობა იწყებდა რადიკალური რეფორმების გატარებას შემდეგი მიმართულებით:
1. აგრარული რეფორმა და ფეოდალიზმის ლიკვიდაცია (30 წლის ვადაში);
2. ბუნებრივი რესურსების ნაციონალიზაცია (ტყე, წყალი და სხვა);
3. ქალების ემანსიპაცია. შაჰმა გამოაცხადა: "ქალები მონები არ არიან როგორც ეს ბევრ ფუნდამენტალისტს წარმოუდგენია ირანში. ისინი ჩვენი დედები, შვილები და დები არიან და მათ ექნებათ ისეთივე უფლებები როგორც ჩვენ. მათ ოფიციალურად ენიჭებათ ხმის უფლება, განათლების მიღების უფლება, სახელმწიფო თანამდებობების დაკავების უფლება, საოჯახო დავებში მამაკაცებთან გათანაბრება და ა.შ.
4. განათლების სისტემის რეფორმირება. საერო განათლების შემოღება. სკოლები თავისუფლდებოდა რადიკალური ისლამური იდეოლოოგისგან. სკოლაში, უმაღლეს სასწავლებლებში და საერთოდ ქვეყანაში აიკრძალა ჰიჯაბი და ნიქაბის ტარება.
 
აგრარულმა რეფორმამ დიდი დარტყმა მიაყენა მემამულეებს და შიიტურ სამღვდელოებას, როგორც უმსხვილეს მიწისმფლობელებს. შაჰის რეფორმებში უმაღლესმა სამღვდელოებამ დაინახა საფრთხე, რომელიც მიმართული იყო ირანულ საზოგადოებაში მათი პოზიციების შესასუსტებლად. ხელისუფლებისადმი რადიკალურად განწყობილმა სამღვდელოებამ მოლა რუჰოლა ხომეინის მეთაურობით მოუწოდა ირანელებს ბოიკოტი გამოეცხადებინათ შაჰის რეფორმებისადმი.
 
დაძაბულობა ხელისუფლებასა და რადიკალურ სამღვდელოებას შორის პიკს მიაღწია 1963 წ. 5 ივნისს, როდესაც შაჰის განკარგულებით საჰაერო-სადესანტო სპეცრაზმელებმა დააპატიმრეს მოლა ხომეინი. ამას მოჰყვა მისი მომხრეების აჯანყება. არმიამ, შაჰის გვარიამ („უკვდავები“) და საიდუმლო პოლიციის „სავაქი“-ს აგენტებმა სისხლში ჩაახშვეს მონარქიის წინააღმდეგ მიმართული ოპოზიციის გამოსვლა. ხომეინი 1965 წ. ნოემბრამდე იმყოფებოდა ციხე “ყარს”-ში (რამოდენიმე თვით ის გაანთავისუფლეს, თუმცა კვლავ დააპატიმრეს ანტიმონარქისტული მოწოდებებისათვის). 1965 წ. 12 ნოემბერს ხომეინი გადაასახლეს თურქეთში (ქ. ბურსა).
 
ჯამში ამ რეფორმებმა ირანში საწყისა ეტაპზე გამოიწვია ეკონომიკური და განათლების ბუმი. ქვეყანა ძალიან დიდი მაშტაბებით განვითარდა და წინ მიდიოდა.
 
მონარქიული რეჟიმის გასამყარებლად შაჰმა 1957 წ. შექმნა საიდუმლო პოლიტიკური პოლიცია – „სავაქი“ (დაზვერვის ეროვნული სამსახური და უშიშროების ორგანიზაცია). სპეცსამსახურების ჩამოყალიბებაში ირანს აქტიურად ეხმარებოდნენ ამერიკის «CIA» (ცენტრალური სადაზვერვო სამმართველო) და ისრაელის «მოსადი» (დაზვერვისა და სპეციალური დანიშნულების ინსტიტუტი).
 
scale_1200 (2)
შიდაპოლიტიკური დანიშნულებასთან ერთად „სავაქ“-ს გააჩნდა საგარეო-პოლიტიკური მიმართულება. სტრუქტურულად „სავაქი“ შედგებოდა 9 დეპარტამენტისაგან. მე-2 დეპარტამენტის ფუნქციებში შედიოდა – საგარეო დაზვერვა, კომუნიზმის გავრცელების საფრთხე რეგიონში, ავღანეთი, ერაყი, იემენი; მე-3 დეპარტამენტი შიდა უსაფრთხოებაზე იყო პასუხისმგებელი; მე-8 დეპარტამენტი - კონტრდაზვერვა აკონტროლებდა უცხო ქვეყნების სპეცსამსახურების საქმიანობას ირანში.
 
60-70-იანი წწ. არის ის პერიოდი, როდესაც ახლო აღმოსავლეთში თავი იჩინა ისლამურმა ფუნდამენტალიზმა. 1963 წ. ივნისის აჯანყების ჩახშობის შემდეგ, ირანის პოლიტიკურ არენაზე გამოჩდნენ რადიკალური მემარცხენე ისლამისტური ორგანიზაციები «მოჯაჰედინ-ე ხალკი» (დაარსდა 1965 წ.) და «ფედაინ-ე ისლამი» (დაარსდა 1963 წ., ისლამური რევოლუციის პერიოდში განიცადა რამოდენიმე განხეთქილება). მიზნათ დასახული ჰქონდათ — შაჰის რეჟიმის დამხობა შეიარაღებული გადატრიალების მეშვეობით. თავიანთი მიზნის მისაღწევათ მიმართავდნენ ტერორისტულ მეთოდებს. გენერალ-ლეიტენანტი იონ მოჰაი პაჩეპა (ნიკოლაე ჩაუშესკუს პოლიტიკური პოლიციის «სეკურიტატე-ს» ყოფილი დირექტორი) თავის მემუარებში აღნიშნავს, რომ საბჭოთა კავშირი მფარველობდა შაჰის შეიარაღებულ ოპოზიციას, რათა დაეძაბა ირანში შიდაპოლიტიკური სიტუაცია.
 
1960-1970-იან წწ. „სავაქ“-მა ფაქტიურად გაანადგურა მემარცხენე ისლამისტური ორგანიზაციები. მათი აღორძინება დაიწყო ირანში რევოლუციური პროცესების დაწყებასთან ერთად (1978 წ. დასაწყისი).
 
1970-იან წლების შუა ხანებიდან ირანში დიდი ინფლაცია დაიწყო, რასაც მოჰყვა ეკონომიკური ზრდის მკვეთრი შეჩერება და ფასების ზრდა. ამან შიდაპოლიტიკური ვითარება უკიდურესად დაიძაბა. ამას ისიც დაემატა რომ მოხდა ქვეყნის ეკონომიკის პარალიზება, სახელმწიფო აპარატის მიერ მიღებული არაეფექტური ზომებით, დაწყებული კრიზისის დასაძლევად. რამაც კიდევ უფრო გაამწვავა სოციალური პროტესტი. შიიტურმა სამღვდელოებამ სათავისოდ გამოიყენა შექმნილი ვითარება და მოუწოდა ირანელებს გამოსულიყვნენ შაჰის “ტირანიის” წინააღმდეგ.
 
პროტესტის ზრდასტან ერთად შაჰმა სცადა გამოესწორებინა ადრე დაშვებული შეცდომები და ამ მიმართულებით გაატარა მთელი რიგი ღონისძიებები — შეამცირა მილიარდიანი პროექტების განხორციელება, დაავალა «შაჰის ინსპექციას» აღეკვეთა ბაზრობებზე სპეკულაციის ყველა ფაქტი, შეამცირა პრესის და ტელევიზიის ცენზურა, ნება დართო ოპოზიციურ პოლიტიკურ პარტიებს გამოსულიყვნენ იატაკქვეშიდან და მიეღოთ მონაწილეობა საპარლამენტო არჩევნებში.
 
ზემოთაღნიშნული შაჰის ღონისძიებები რადიკალურმა ოპოზიციამ პირიქით აღიქვა, როგორც მონარქიის სისუსტე და კიდევ უფრო მეტი გაძლიერებული ენთუზიაზმით მოუწოდებდნენ რელიგიურ ეიფორიაში მყოფ მასებს გაეგრძელებინათ ბრძოლა ფეჰლევის დინასტიის დამხობამდე.
 
1979 წლის სიტუაცია საოცრად გამწვავდა. ძალაუფლების შესანარჩუნებლად რადიკალური ზომების მიღება იყო საჭირო, მაგრამ შაჰმა ეს ვერ განახორციელა. მან თქვა: "დიქტატორს შეუძლია შეინარჩუნოს ძალაუფლება თავისი ხალხის დახოცვით – მონარქს კი არა”. შაჰს უბრალოდ არ ეყო ნებისყოფა გამოეყენებინა ძალა თავისი ხალხის მიმართ.
 
1979 წლის 16 იანვარს შაჰმა და დედოფალმა დატოვეს ირანის ფარგლები და გაემგზავრნენ ეგვიპტეში. ჯერ კიდევ 6 იანვარს შაჰმა დანიშნა ახალი მთავრობა შაპურ ბახთიარის მეთაურობით და დაავალა ირანის გენერალიტეტს ეთანამშრომლათ მასთან. გენერლების კატეგორიულ მოთხოვნაზე სისხლში ჩაეხშოთ რევოლუცია მან როგორც ზემოთ ავღნიშნეთ კატეგორიული უარი განაცხადა.
 
1979 წლის 9 თებერვალს კი თეირანში დაიწყო შეიარაღებული ამბოხება, რომელსაც სათავეში ედგნენ მემარცხენე ისლამისტური ორგანიზაციები «ფედაინ-ე ისლამი» და «მოჯაჰედინ-ე ხალკი». ოპოზიციის მომხრეები სამი დღე ებრძოდნენ მონარქისადმი ერთგულ არმიის ქვედანაყოფებს, „უკვდავები“-ს შაჰის გვარდიას და „სავაქი“-ს აგენტებს.
 
1979 წ. 12 თებერვალს გენერალური შტაბის უფროსის აბას ყარაბაღის განკარგულებით ირანის შეიარარებული ძალების 27 უმაღლესი გენერალი შეიკრიბნენ არმიის შტაბში. სხდომას ესწრებოდა ასევე „სავაქი“-ს მე-4 დირექტორი გენერალ-ლეიტენანტი ნასერ მოყადამი. 2-საათიანი კამათის შემდეგ, სამხედროებმა მიიღეეს გადაწყვეტილება აღნიშნული ვითარებიდან გამომდინარე გამოეცხადებინათ არმიის ნეიტრალიტეტი, რათა თავიდან აეცილებინათ კატასტროფული სამოქალაქო დაპირისპირება. ფაქტიურად ეს ნიშნავდა მონარქიის და შაპურ ბახთიარის მთავრობის კაპიტულაციას.
 
სპარსული მონარქია, რომლის 2500-წლიანი სახელმწიფოებრიობა შაჰმა გრანდიოზულად აღნიშნა 1971 წ. პერსეპოლისში – დაემხო.
ირანის სათავეში მოვიდა აიათოლა რუჰოლა მუსავი ხომეინი. საერო მონარქიიდან ირანი იქცა თეოკრატიულ ისლამურ რესპუბლიკად. ირანი პროგრესის და განვითარების გზიდან აბსოლუტური სიბნელის და უკუსვლის გზას დაადგა.
 
See all
Survey
ვინ გაიმარჯვებს რუსეთ - უკრაინის ომში?
Vote
By the way