USD 2.7152
EUR 2.9446
RUB 3.1313
თბილისი
გიორგი ცანავა – ანესთეზიოლოგიისა და რეანიმატოლოგიის სათავეებთან
თარიღი:  

დღეს ქირურგიული ოპერაციები ანესთეზიის გარეშე წარმოუდგენელია, ისევე როგორც მწვავე ფიზიოლოგიური დარღვევების მართვა რეანიმაციული ღონისძიებების გარეშე. გვინდა, რუბრიკით "დაუვიწყარი სახელები" ამჯერად კლინიკური მედიცინის შედარებით ახალგაზრდა, თუმცა განუყოფელი დარგის – ანესთეზიისა და რეანიმატოლოგიის – ბერმუხაზე გიამბოთ.

გიორგი (ჟორჟი) ცანავა კომერსანტ ალექსი ცანავასა და მშვენიერი თამარ უბერის ოჯახში დაიბადა. ჰყავდა ოთხი ძმა: ბუხუტი, ნიკოლოზი, ალექსანდრე, გივი, – და ერთი და – ნორა.

დედა განათლების დიდი დამფასებელი ყოფილა. სწორედ მისი მონდომებით შეუყვანიათ ჟორჟი ჯერ ზუგდიდის პირველ საშუალო სკოლაში, მერე – ოჩამჩირის სასწავლებელში, ბოლოს კი თბილისის ჰიდროგეოლოგიურ ტექნიკუმში, რომელიც მომავალმა აკადემიკოსმა 1935 წელს წარჩინებით დაამთავრა. გიორგი ცანავას მთელი გულით უყვარდა გეოლოგია და პედაგოგებიც დიდ მომავალს უწინასწარმეტყველებდნენ, მაგრამ 1934 წელს ფილტვების ანთებით მამის მოულოდნელმა გარდაცვალებამ ექიმობა გადააწყვეტინა.

ომამდე

განკულაკებული ოჯახის შვილი უმაღლეს სასწავლებელში ჩაბარების დროს დიდ წინააღმდეგობას წააწყდა. მოგვარე მელიტონი რომ არა (რომელიც საბუთებში მის მამად მიუთითეს), გიორგი თბილისის სამედიცინო ინსტიტუტში ალბათ ვერ მოხვდებოდა.

სწავლის პერიოდში აკადემიკოს პავლოვის სახელობის სტუდენტთა სამეცნიერო გამგეობის თავმჯდომარედ აირჩიეს. სწორედ მაშინ დაინტერესდა ქირურგიით და აკადემიკოს გრიგოლ მუხაძის ყურადღება მიიპყრო. მისი და პროფესორ თამარ ჟვანიას ხელმძღვანელობით გიორგიმ სტუდენტობის წლებში არაერთი ნაშრომი დაწერა.

გიორგი ცანავა მუდამ პატივისცემით იგონებდა თავის მასწავლებლებს: პროფესორებს დავით იოსელიანს, ნიკოლოზ ანთელავას და გიორგი ხუნდაძეს. განსაკუთრებით ემადლიერებოდა აკადემიკოსებს ნინო ჯავახიშვილს და ეგნატე ფიფიას. სწორედ ეგნატე ფიფიამ, ქართული ქირურგიის მეფედ წოდებულმა, შეასრულა გადამწყვეტი როლი მის პროფესიულ არჩევანში.

– სტუდენტობის წლებზე საუბრისას სიამაყით აღნიშნავდა, რომ მისი კურსი გამოირჩეოდა დისციპლინით და ეთიკით, – იგონებს გიორგი ცანავას უფროსი ქალიშვილი, ქალბატონი რუსუდანი, – მიუხედავად იმისა, რომ სტუდენტების უმრავლესობა ხელმოკლე ოჯახიდან იყო და ბევრს ფეხით უწევდა კლინიკიდან კლინიკაში სიარული, არ ყოფილა შემთხვევა, რომელიმეს ლექციაზე დაეგვიანოს ან მეცადინეობა გაეცდინოს. სახელმძღვანელოები ჭირდა, მაგრამ კარგი ლექციებისა და პრაქტიკული მეცადინეობების წყალობით მამა და მისი თანაკურსელები სიღრმისეულად შეისწავლიდნენ მედიცინას და სამეცნიერო საქმიანობაშიც აქტიურად იყვნენ ჩართულნი.

საბედისწერო შეხვედრა

1940 წელს გიორგი ცანავამ წარმატებით დაამთავრა სამედიცინო ინსტიტუტი და ტოპოგრაფიული ანატომიისა და ოპერაციული ქირურგიის კათედრის ასპირანტი გახდა. მალე ომი დაიწყო და, ექიმთა უმრავლესობის მსგავსად, მასაც შეეხო მობილიზაცია. მეორე მსოფლიო ომის დაწყებიდან დასრულებამდე გიორგი ცანავა მესაზღვრეთა ჯარის ათასეულის სამედიცინო-სანიტარული სამსახურის უფროსი იყო.

რუსუდან ცანავა:

– 1944 წელს მამა დაიჭრა და რეაბილიტაციისთვის საბჭოთა კავშირის თავდაცვის სამინისტროს სანატორიუმში გაგზავნეს. სწორედ იქ, კისლოვოდსკში, შემთხვევით გაიცნო დედა.

მამას მოსანახულებლად ჩასული ბებია და მამიდა იქაური ქართველების – მინა გავაშელისა და ოლღა ლობჟანიძის ოჯახში დაბინავებულან. ვინაიდან სტუმრები ქალაქს არ იცნობდნენ, მასპინძლების ქალიშვილს, თამარს, გაუწევია მათთვის მეგზურობა, სანატორიუმში წაჰყოლია და ჟორჟის პოვნაში დახმარებია. ასე შეხვდა მამა მომავალ მეუღლეს. მათ შორის მიმოწერა დაიწყო... ჯარის გადაადგილების კვალდაკვალ მამა დედას ლამაზ ბარათებს უგზავნიდა პოლონეთიდან, ჩეხოსლოვაკიიდან, გერმანიიდან. ვარდისფერი ლენტით შეკრული ეს წერილები ახლაც სათუთად ინახება ჩვენს ოჯახში.

ოჯახი და კარიერა

– ბავშვობაში კრილოვის ქუჩაზე, პატარა ბინაში ვცხოვრობდით. მამას პირადი კაბინეტი კარადით გადატიხრულ დიდ ოთახში ჰქონდა მოწყობილი. ეს ოთახი ერთდროულად კაბინეტის, სასტუმრო ოთახის და მშობლების საძინებლის ფუნქციას ასრულებდა, რადგან მეორე, უფრო პატარა, ბავშვებისთვის იყო განკუთვნილი. თავის საწერ მაგიდასთან მამას ყოველგვარ პირობებში შეეძლო მუშაობა: ჩართული ტელევიზორის ფონზე, სტუმრების და უბრალოდ სასაუბროდ შემოსული მეზობლის თანდასწრებითაც კი. მერეც, როცა ყველაფერი ჩაწყნარდებოდა, ღამის 3-4 საათამდე იჯდა და თავჩაღუნული მუშაობდა. ეს საწერი მაგიდა ახლაც დგას მის კაბინეტში, როგორც ერთგვარი რელიკვია.

წიგნები და ჟურნალები მისი სულიერი საზრდო იყო. მედიცინის სიახლეებს არასდროს ჩამორჩებოდა. სიღრმისეულად იცნობდა არა მხოლოდ საკუთარ, არამედ სხვა დარგებსაც. რაც მთავარია, მთელი არსებით ცდილობდა, თავისი ცოდნა სტუდენტებამდე და კოლეგებამდე მიეტანა. საზღვარგარეთიდან სამედიცინო ლიტერატურით დატვირთული ბრუნდებოდა. იმხანად უცხოური ჟურნალების გამოწერა შეზღუდული იყო და მამა, თანამშრომლების – პროფესორების ვ. ქურდოვანიძის, ს. კახიანის, გ. აბაშიძის – ნებართვით, მათი სახელით იწერდა რუსულ, ინგლისურ და გერმანულ სამედიცინო გამოცემებს.

შრომისმოყვარეობა, სწავლისადმი მუდმივი ლტოლვა, ადამიანების თანაგრძნობა და სიყვარული წითელ ხაზად გასდევდა მის ცხოვრებას. პროფესიის ასეთი უსაზღვრო ერთგულების შემყურეებმა, მე და ჩემმა დამაც მედიცინა ავირჩიეთ. მით უმეტეს, დედაც ექიმი, ოფთალმოლოგი იყო. ჩემი და, ნანა, კარდიოლოგია, მე კი ანესთეზიოლოგ-რეანიმატოლოგი გახლავართ.

საოცრად თბილი და ყურადღებიანი ადამიანი იყო, გამარჯობას ვერ დაასწრებდი. ხალხს რანგით და თანამდებობით არ არჩევდა ერთმანეთისგან, პროფესორის, ახალგაზრდა ორდინატორის, სანიტრისა თუ კლინიკის მებაღის მიმართ თანაბრად კეთილგანწყობილი გახდათ. ქუჩაში მის გვერდით მიმავალს, შეუძლებელი იყო, არ გაგღიმებოდა, იმდენჯერ იწეოდა მისალმების ნიშნად ჰაერში მისი ქუდი. ნებისმიერ მაღაზიაში შესვლისას ისე ესალმებოდა გამყიდველს, როგორც კარგ ნაცნობს. იქნებ ამის დამსახურებაც იყო, რომ 60-იანებში, როცა თეთრი პურის შოვნა ჭირდა და მხოლოდ ნოტიო, ნახევრად გამომცხვარი შავი პური იყიდებოდა, მამას, თითქოს ჯადოსნური ჯოხის აქნევით, თბილ-თბილი ფრანგული პური მოჰქონდა ჩვენთვის.

მეტისმეტად კეთილი იყო. ცდილობდა, ადამიანებში მხოლოდ კარგი დაენახა, ამიტომ ზოგჯერ ცდებოდა. ხშირად მინახავს იმედგაცრუებული, თუმცა გულღვარძლიანი არასოდეს ყოფილა – ოპტიმიზმი და კაცთმოყვარეობა ამის უფლებას არ აძლევდა. მთელი მისი ცხოვრება მაგალითი გახლდათ იმისა, რომ წყენის საუკეთესო წამალი პატიებაა. მისი საყვარელი გამონათქვამები იყო: "ყველა თეორია რუხია, ჩემო მეგობარო, მაგრამ არსებობს რაღაც, რაც მუდამ მწვანეა და მას სიცოცხლის ხე ჰქვია" (გოეთე) და “რასაცა გასცემ, შენია, რას არა – დაკარგულია". 

პროფესორი ნოდარ ლებანიძე:

– როცა ავტორთა გუნდი ანესთეზიოლოგიისა და რეანიმატოლოგიის სახელძღვანელოზე მუშაობდა, ყველამ ერთხმად გადაწყვიტა, ეს წიგნი გიორგი ცანავას ხსოვნისთვის მიეძღვნათ. არა მხოლოდ იმიტომ, რომ მან შექმნა და განავითარა საქართველოში ანესთეზიოლოგიისა და რეანიმატოლოგიის სამსახური, არამედ იმიტომაც, რომ ის იყო ღირსეული პიროვნება, რომელსაც ადამიანების მიმართ უდიდესი პატივისცემა, უაღრესი ინტელექტი, კაცთმოყვარეობა და შეუპოვრობა გამოარჩევდა.

ჩვენი მრავალწლიანი ურთიერთობიდან მახსენდება პირველი შეხვედრა, როცა ბატონი გიორგი საქართველოში ანესთეზიოლოგებისა და რეანიმატოლოგების საზოგადოების სხდომას უძღვებოდა. დარბაზში შემოსულს, ყველა ფეხზე წამოდგომით შეეგება, – არა მხოლოდ თანამდებობის, არამედ განსაკუთრებული ავტორიტეტის გამოც.

საოცარი უნარი ჰქონდა, კოლეგებისთვის პირადი და პროფესიული ღირსების შელახვის გარეშე მიეთითებინა შეცდომებზე. ერთხელ ვკითხე, რატომ აქებთ ამ ადამიანს, ის ხომ ასეთი არ არის-მეთქი. უბრალოდ მიპასუხა: მინდა, რომ ასეთი იყოსო.

ყოველი მისი შემოვლა, შემთხვევის კლინიკური განხილვა, ლექცია თუ სემინარი ისტორიული ცნობების გახსენებით იწყებოდა. მაშინ ჩვენ, ჯერ კიდევ ახალგაზრდა კლინიცისტები, ვერ ვხვდებოდით, რა საჭირო იყო ამაზე საუბარი. მერე და მერე მივხვდით, რომ ბატონ გიორგის სურდა, ჩვენში პატივისცემა გაეღვივებინა მედიცინის ისტორიისა და იმ ადამიანების მიმართ, ვინც თავი პროფესიას მიუძღვნა.

ნებისმიერთან შეეძლო საერთო ენის გამონახვა, მაგრამ, სულით ახალგაზრდა, უმეტეს დროს ახალგაზრდებს უთმობდა. როცა ბატონ გიორგისთან ერთად კუბაში ვიყავით, მან თავისი დრო ორ ნაწილად გაყო: დღის პირველ ნახევარს მხცოვან პროფესორებთან ერთად ატარებდა, ხოლო მეორეს – ახალგაზრდა ანესთეზიოლოგებთან ერთად.

ერთხელ, ჰავანიდან წამოსვლამდე ცოტა ხნით ადრე, გაახსენდა, რომ ზოოპარკის მონახულება ვერ მოასწრო და მარტო გაეშურა მის დასათვალიერებლად. მისმა არყოფნამ საშინელი ალიაქოთი გამოიწვია და შედეგად თვითმფრინავის გაფრენა ერთი საათით დაგვიანდა, მაგრამ შენიშვნა ვერავინ შებედა -ყველამ ვიცოდით, რაოდენ ცნობისმოყვარე და უშრეტი ენერგიის პატრონი იყო.

ერთ დღეს სასტუმროში, ჩვენს ნომერში, კიბორჩხალა შემოძვრა. ბატონმა გიორგიმ დაუპატიჟებელი სტუმარი მშვიდად აიყვანა ხელში და ჩვენი დელეგაციის ხელძღვანელს მალულად ჩაუსვა ჩემოდანში. რა თქმა უნდა, ატყდა აურზაური, მაგრამ ჯგუფის ახალგაზრდა წევრებმა მაშინვე "ჩვენიანად" ვაღიარეთ და მას შემდეგ უკვე არცერთი ახალგაზრდული შეხვედრა არ გამართულა მისი აქტიური მონაწილეობის გარეშე.

ოპტიმიზმი – ეს იყო გიორგი ცანავას ცხოვრების არსი. მისთვის არ არსებობდა არც უიმედო პაციენტი და არც გამოუვალი მდგომარეობა. კოლეგებს ყოველთვის მოუწოდებდა, ბოლომდე ებრძოლათ ავადმყოფის სიცოცხლის გადასარჩენად, რადგან უზომოდ უყვარდა პაციენტებიც და სიცოცხლეც.

მუშაობის გარეშე ცხოვრება არ შეეძლო, მის გენებში ჩადებული იყო პროგრამა "პერპეტუუმ მობილე". როგორც კი მუშაობა ვეღარ შეძლო, ამ ქვეყნიდან ღირსეულად წავიდა.

ბაბუა და კოლეგა

თამარ მელია, გიორგი ცანავას უფროსი შვილიშვილი:

– ბაბუას დაბადების დღეს ყოველთვის კისლოვოდსკში, მეგრულ სუფრასთან, რაჭველი ნათესავების გარემოცვაში აღვნიშნავდით.

მეზობლის ბავშვი ოთახში რომ შემოვიდოდა, ფეხზე ადგებოდა და ხელს ისე ჩამოართმევდა. თუ ვინმე ცუდად იყო, მისვლას და დახმარებას არასდროს დაიზარებდა. მახსოვს, ნაოპერაციევი პაციენტებისთვის თაფლს და ბებიას გაკეთებულ კომპოტებს ეზიდებოდა. ტყვიასავით მძიმე პორტფელით დადიოდა, რომელშიც, თოვლის ბაბუასავით, მუდამ კანფეტები ეწყო ბავშვებისთვის, კარისკაცებისა და სხვებისთვის. როცა ფეხი მოიტეხა და წარუმატებელი ოპერაციის გამო ლოგინად ჩაწვა, როლები შეიცვალა და ტკბილეულით შვილიშვილები ვამარაგებდით. მაშინ ვკითხე, ბაბუ, პორტფელი შოკოლადებით რომ გქონდა სავსე, ამდენს მართლა პაციენტები გჩუქნიდნენ-მეთქი? ღიმილით მიპასუხა, არა, ბაბუ, ვყიდულობდიო.

სადაც უნდა წასულიყო დასასვენებლად, შვილიშვილებს წერილებს ყოველთვის გვწერდა. ყველა შენახული მაქვს. ტელეფონით მიკითხავდა იმ საგნის ლექციებს, რომელსაც სამედიცინო უნივერსიტეტში სწავლის დროს გავდიოდი. მეამაყებოდა, მისი დაწერილი სახელმძღვანელოთი რომ ვსწავლობდით რეანიმატოლოგიასა და ანესთეზიოლოგიას.

ერთხელ მეგობრის მეუღლემ მკითხა, იცი, ბაბუაშენი ენციკლოპედიაში რომ არის შეყვანილიო? არ ვიცოდი. მივედი ბაბუასთან და ვკითხე. მორიდებულად დამიდასტურა. ისიც შემთხვევით გავიგე, რომ აკადემიკოსის წოდება მიანიჭეს.

რამდენიმე წლის წინ, გამოკვლევამდე, სედაცია დამჭირდა. ახალგაზრდა გოგონა შემოვიდა, გამეცნო, ანეთეზიოლოგი ვარო და დამამშვიდა. ვუთხარი, რომ მის პროფესიას განსაკუთრებით ვაფასებდი, რადგან დეიდა ანესთეზიოლოგი მყავდა. ბაბუა არ მიხსენებია, ვიფიქრე, ახალგაზრდაა, არ ეცოდინება-მეთქი. დეიდის გვარი მკითხა. როცა ვუთხარი, გაოცებულმა შემომხედა: ჟორჟი ცანავას შვილიშვილი ბრძანდებითო? ოცი წუთის შემდეგ გავიღვიძე, უფროსი ანესთეზიოლოგიც თავზე მედგა. ბაბუას მოსწავლე ყოფილა. მაშინ კიდევ ერთხელ ვიგრძენი მისი მფარველობა.

 

******

დაიბადა 1915 წლის 16 აგვისტოს ქალაქ ზუგდიდში.

1940 წელს დაამთავრა თბილისის სამედიცინო ინსტიტუტი.

1940-1950 წლებში იყო ტოპოგრაფიული ანატომიისა და ოპერაციული ქირურგიის კათედრის ასპირანტი, შემდეგ – ასისტენტი.

1949-1957 წლებში – ექიმთა დახელოვნების ინსტიტუტის პირველი ქირურგიული კათედრის ასისტენტი და შემდგომ – დოცენტი.

1957-1970 წლებში – თბილისის ანესთეზიოლოგიისა და ქირურგიის კათედრის დოცენტი, პროფესორი.

1970 წელს სათავეში ჩაუდგა ახალდაარსებულ ანესთეზიოლოგიისა და რეანიმატოლოგიის კათედრას, რომელსაც 1988 წლამდე ხელმძღვანელობდა.

1951 წელს დაიცვა საკანდიდატო დისერტაცია თემაზე "პლევრის ანატომიური თავისებურებები";

1967 წელს – სადოქტორო დისერტაცია თემაზე “ბრონქოსკოპია პნევმოლოგიასა და პნევმოქირურგიაში".

1966-1980 წლებში იყო საქართველოს ჯანდაცვის სამინისტროს მთავარი ანესთეზიოლოგ-რეანიმატოლოგი.

1980-1990 წლებში – რესპუბლიკის მთავარი რეანიმატოლოგი.

წლების განმავლობაში იყო საქართველოს ანესთეზიოლოგთა და რეანიმატოლოგთა სამეცნიერო საზოგადოების თავმჯდომარე.

მნიშვნელოვანი წვლილი შეიტანა ტრაქეობრონქიალური ხის არქიტექტონიკის გამოკვლევაში, ფილტვის კიბოსა და ფილტვის ქრონიკული არასპეციფიკური ჩირქოვანი დაავადებების შესწავლაში.

პროფესორ გიორგი ხუნდაძესთან ერთად საფუძველი ჩაუყარა საქართველოში ანესთეზიოლოგიასა და რეანიმატოლოგიას.

დაამუშავა ბრონქოლოგიაში საერთო გაუტკივარებისა და ოპერაციის შემდგომ პერიოდში ანალგეზიისა და ანესთეზიის მეთოდები. მისი ხელმძღვანელობით დაინერგა რეანიმაციისა და ინტენსიური თერაპიის არაერთი მეთოდი.

დაწერილი აქვს 200-მდე სამეცნიერო ნაშრომი, მათგან ორი სახელმძღვანელო და სამი მონოგრაფია.

იყო სახელმწიფო პრემიის ლაურეატი, მეცნიერების დამსახურებული მოღვაწე, მედიკო-ბიოლოგიური აკადემიის აკადემიკოსი, ეკოლოგიურ მეცნიერებათა აკადემიის წევრი, ომის, შრომისა და შეიარაღებული ძალების ვეტერანი, "წითელი ვარსკვლავისა" და სამამულო ომის II ხარისხის ორდენის კავალერი, მრავალი საბრძოლო მედლის მფლობელი.

გარდაიცვალა 2002 წლის 10 იანვარს. დაკრძალულია მუხათგვერდის პანთეონში.

მარი მარღანია

წყარო: ჟურნალი ავერსი

ბლოგი
მოჰამედ რეზა ფეხლევი. რეფორმები ირანში და ისლამური რევოლუცია!
1941 წლის შემოდგომაზე დიდმა ბრიტანეთმა და საბჭოთა კავშირმა მოახდინეს ირანის ოკუპაცია. მათ ტახტიდან ჩამოაგდეს პროგერმანული ხედვით ცნობილი რეზა ფეხლევი და ტახტზე მოკავშირეთა აქტიური მხარდამჭერი, მისი შვილი მოჰამედ რეზა ფეხლევი აიყვანეს.
ახალგაზრდა შაჰი რეფორმებზე ოცნებობდა და ძლიერი ირანის აღორძინებაზე. მაგრამ ეს არც ისე მარტივი იყო, ქვეყანას კი სუვერენიტეტი ჰქონდა დაკარგული. ასეთი რეალობა და ირანის ოკუპაცია 1946 წლამდე გაგრძელდა.
 
მეორე მსოფლიო ომის დამთავრების შემდეგ ირანში ძალაუფლება ხელში ჩაიგდო ცნობილმა პოლიტიკურმა და საზოგადო მოღვაწე — მოჰამედ მოსადეყმა, რომელსაც საბჭოთა კავშირი უმაგრებდა ზურგს. მან აიძულა ახალგაზრდა შაჰი იგი მთავრობის მეთაურად დაენიშნათ. ხელისუფლებაში მოსვლის შემდეგ მისი პირველი და უმთავრესი ღონისძიება ეკონომიკურ სფეროში გამოიხატა. მან მოახდინა ინგლის-ირანის ერთობლივი სანავთობო კომპანიის ნაციონალიზაცია 1951 წელს. ამას შემდგომ ბრიტანელი სპეციალისტების ქვეყნიდან გაძევება და სანავთობო მრეწველობაზე სრული კონტროლის დამყარება მოჰყვა.
 
კომპანიის ნაციონალიზაცია დიდ ბრიტანეთმა აღიქვა როგორც საშიში პრეცედენტი მთელი შუა და ახლო აღმოსავლეთისათვის და ირანის ნავთობს მოუწყო საერთაშორისო ბოიკოტი. ამან ირანის ეკონომიკა კოლაფსის წინაშე დააყენა. მაგრამ ირანმა საბჭოთა კავშირის დახმარება მიიღო რამაც საოცრად გააძლიერა კომუნისტური პარტია “თუდე".
 
შაჰს არაფრით არ უნდოდა გამოკვეთილი მხარე აღმოჩენილიყო ცივ ომში, ანდა ძალაუფლება კომუნისტებს ჩაეგდოთ ხელში. მან მთავრობას
რადიკალური ანტიდასავლური ქმედებების შეწყვეტა მოსთხოვა.
Shah-of-Iran
 
ამის გამო 1953 წ. აგვისტოში შაჰსა და მოსადეყს შორის დაძაბულობამ კრიტიკულ ზღვარს მიაღწია – შაჰი და დედოფალი სორაია იძულებული გახდნენ დაეტოვებინათ სამშობლო.
 
19 აგვისტოს კი ირანის არმიამ, რომელიც ერთგული დარჩა მონარქისადმი, მოაწყო სამხედრო გადატრიალება, დაამხო მოსადეყის მთავრობა, თვით მოსადეყი შეიპყრეს და გაასამართლეს. შაჰინშაჰი მოჰამედ რეზა ფეჰლევი ტრიუმფით დაბრუნდა თეირანში.
 
ამის შემდეგ მან გადაწყვიტა რომ ახალი სტრატეგიული მოკავშირე მოეძებნა. მან ამაზე უარი უთხრა როგორც დიდ ბრიტანეთს ისე საბჭოთა კავშირს. ის შეხვდა ამერიკის პრეზიდენტ დუაიტ ენზეჰაუერს და მას სთხოვა დახმარება. აშშ-ც ეგრევე დათანხმდა, რადგან ვაშინგტონში სწორად ჩათვალეს რომ, ეს მათთვის ბრწყინვალე შანსი იყო სპარსეთის ყურის რეგიონში შემოსასვლელად.
 
ირანმა აშშ-გან მიიღო დიდი სამხედრო და ეკონომიკური დახმარება. ამის შემდეგ მოჰამედ რეზა ფეჰლევი შეუდგა თავისი ოცნების ასრულებას და დაიწყო მზადება დიდი რეფორმებისათვის.
 
1963 წლის იანვარში შაჰმა გამოაქვეყნა ფართომასშტაბიანი რეფორმების 6-პუნქტიანი გეგმა, რომლის თანახმადაც შაჰის მთავრობა იწყებდა რადიკალური რეფორმების გატარებას შემდეგი მიმართულებით:
1. აგრარული რეფორმა და ფეოდალიზმის ლიკვიდაცია (30 წლის ვადაში);
2. ბუნებრივი რესურსების ნაციონალიზაცია (ტყე, წყალი და სხვა);
3. ქალების ემანსიპაცია. შაჰმა გამოაცხადა: "ქალები მონები არ არიან როგორც ეს ბევრ ფუნდამენტალისტს წარმოუდგენია ირანში. ისინი ჩვენი დედები, შვილები და დები არიან და მათ ექნებათ ისეთივე უფლებები როგორც ჩვენ. მათ ოფიციალურად ენიჭებათ ხმის უფლება, განათლების მიღების უფლება, სახელმწიფო თანამდებობების დაკავების უფლება, საოჯახო დავებში მამაკაცებთან გათანაბრება და ა.შ.
4. განათლების სისტემის რეფორმირება. საერო განათლების შემოღება. სკოლები თავისუფლდებოდა რადიკალური ისლამური იდეოლოოგისგან. სკოლაში, უმაღლეს სასწავლებლებში და საერთოდ ქვეყანაში აიკრძალა ჰიჯაბი და ნიქაბის ტარება.
 
აგრარულმა რეფორმამ დიდი დარტყმა მიაყენა მემამულეებს და შიიტურ სამღვდელოებას, როგორც უმსხვილეს მიწისმფლობელებს. შაჰის რეფორმებში უმაღლესმა სამღვდელოებამ დაინახა საფრთხე, რომელიც მიმართული იყო ირანულ საზოგადოებაში მათი პოზიციების შესასუსტებლად. ხელისუფლებისადმი რადიკალურად განწყობილმა სამღვდელოებამ მოლა რუჰოლა ხომეინის მეთაურობით მოუწოდა ირანელებს ბოიკოტი გამოეცხადებინათ შაჰის რეფორმებისადმი.
 
დაძაბულობა ხელისუფლებასა და რადიკალურ სამღვდელოებას შორის პიკს მიაღწია 1963 წ. 5 ივნისს, როდესაც შაჰის განკარგულებით საჰაერო-სადესანტო სპეცრაზმელებმა დააპატიმრეს მოლა ხომეინი. ამას მოჰყვა მისი მომხრეების აჯანყება. არმიამ, შაჰის გვარიამ („უკვდავები“) და საიდუმლო პოლიციის „სავაქი“-ს აგენტებმა სისხლში ჩაახშვეს მონარქიის წინააღმდეგ მიმართული ოპოზიციის გამოსვლა. ხომეინი 1965 წ. ნოემბრამდე იმყოფებოდა ციხე “ყარს”-ში (რამოდენიმე თვით ის გაანთავისუფლეს, თუმცა კვლავ დააპატიმრეს ანტიმონარქისტული მოწოდებებისათვის). 1965 წ. 12 ნოემბერს ხომეინი გადაასახლეს თურქეთში (ქ. ბურსა).
 
ჯამში ამ რეფორმებმა ირანში საწყისა ეტაპზე გამოიწვია ეკონომიკური და განათლების ბუმი. ქვეყანა ძალიან დიდი მაშტაბებით განვითარდა და წინ მიდიოდა.
 
მონარქიული რეჟიმის გასამყარებლად შაჰმა 1957 წ. შექმნა საიდუმლო პოლიტიკური პოლიცია – „სავაქი“ (დაზვერვის ეროვნული სამსახური და უშიშროების ორგანიზაცია). სპეცსამსახურების ჩამოყალიბებაში ირანს აქტიურად ეხმარებოდნენ ამერიკის «CIA» (ცენტრალური სადაზვერვო სამმართველო) და ისრაელის «მოსადი» (დაზვერვისა და სპეციალური დანიშნულების ინსტიტუტი).
 
scale_1200 (2)
შიდაპოლიტიკური დანიშნულებასთან ერთად „სავაქ“-ს გააჩნდა საგარეო-პოლიტიკური მიმართულება. სტრუქტურულად „სავაქი“ შედგებოდა 9 დეპარტამენტისაგან. მე-2 დეპარტამენტის ფუნქციებში შედიოდა – საგარეო დაზვერვა, კომუნიზმის გავრცელების საფრთხე რეგიონში, ავღანეთი, ერაყი, იემენი; მე-3 დეპარტამენტი შიდა უსაფრთხოებაზე იყო პასუხისმგებელი; მე-8 დეპარტამენტი - კონტრდაზვერვა აკონტროლებდა უცხო ქვეყნების სპეცსამსახურების საქმიანობას ირანში.
 
60-70-იანი წწ. არის ის პერიოდი, როდესაც ახლო აღმოსავლეთში თავი იჩინა ისლამურმა ფუნდამენტალიზმა. 1963 წ. ივნისის აჯანყების ჩახშობის შემდეგ, ირანის პოლიტიკურ არენაზე გამოჩდნენ რადიკალური მემარცხენე ისლამისტური ორგანიზაციები «მოჯაჰედინ-ე ხალკი» (დაარსდა 1965 წ.) და «ფედაინ-ე ისლამი» (დაარსდა 1963 წ., ისლამური რევოლუციის პერიოდში განიცადა რამოდენიმე განხეთქილება). მიზნათ დასახული ჰქონდათ — შაჰის რეჟიმის დამხობა შეიარაღებული გადატრიალების მეშვეობით. თავიანთი მიზნის მისაღწევათ მიმართავდნენ ტერორისტულ მეთოდებს. გენერალ-ლეიტენანტი იონ მოჰაი პაჩეპა (ნიკოლაე ჩაუშესკუს პოლიტიკური პოლიციის «სეკურიტატე-ს» ყოფილი დირექტორი) თავის მემუარებში აღნიშნავს, რომ საბჭოთა კავშირი მფარველობდა შაჰის შეიარაღებულ ოპოზიციას, რათა დაეძაბა ირანში შიდაპოლიტიკური სიტუაცია.
 
1960-1970-იან წწ. „სავაქ“-მა ფაქტიურად გაანადგურა მემარცხენე ისლამისტური ორგანიზაციები. მათი აღორძინება დაიწყო ირანში რევოლუციური პროცესების დაწყებასთან ერთად (1978 წ. დასაწყისი).
 
1970-იან წლების შუა ხანებიდან ირანში დიდი ინფლაცია დაიწყო, რასაც მოჰყვა ეკონომიკური ზრდის მკვეთრი შეჩერება და ფასების ზრდა. ამან შიდაპოლიტიკური ვითარება უკიდურესად დაიძაბა. ამას ისიც დაემატა რომ მოხდა ქვეყნის ეკონომიკის პარალიზება, სახელმწიფო აპარატის მიერ მიღებული არაეფექტური ზომებით, დაწყებული კრიზისის დასაძლევად. რამაც კიდევ უფრო გაამწვავა სოციალური პროტესტი. შიიტურმა სამღვდელოებამ სათავისოდ გამოიყენა შექმნილი ვითარება და მოუწოდა ირანელებს გამოსულიყვნენ შაჰის “ტირანიის” წინააღმდეგ.
 
პროტესტის ზრდასტან ერთად შაჰმა სცადა გამოესწორებინა ადრე დაშვებული შეცდომები და ამ მიმართულებით გაატარა მთელი რიგი ღონისძიებები — შეამცირა მილიარდიანი პროექტების განხორციელება, დაავალა «შაჰის ინსპექციას» აღეკვეთა ბაზრობებზე სპეკულაციის ყველა ფაქტი, შეამცირა პრესის და ტელევიზიის ცენზურა, ნება დართო ოპოზიციურ პოლიტიკურ პარტიებს გამოსულიყვნენ იატაკქვეშიდან და მიეღოთ მონაწილეობა საპარლამენტო არჩევნებში.
 
ზემოთაღნიშნული შაჰის ღონისძიებები რადიკალურმა ოპოზიციამ პირიქით აღიქვა, როგორც მონარქიის სისუსტე და კიდევ უფრო მეტი გაძლიერებული ენთუზიაზმით მოუწოდებდნენ რელიგიურ ეიფორიაში მყოფ მასებს გაეგრძელებინათ ბრძოლა ფეჰლევის დინასტიის დამხობამდე.
 
1979 წლის სიტუაცია საოცრად გამწვავდა. ძალაუფლების შესანარჩუნებლად რადიკალური ზომების მიღება იყო საჭირო, მაგრამ შაჰმა ეს ვერ განახორციელა. მან თქვა: "დიქტატორს შეუძლია შეინარჩუნოს ძალაუფლება თავისი ხალხის დახოცვით – მონარქს კი არა”. შაჰს უბრალოდ არ ეყო ნებისყოფა გამოეყენებინა ძალა თავისი ხალხის მიმართ.
 
1979 წლის 16 იანვარს შაჰმა და დედოფალმა დატოვეს ირანის ფარგლები და გაემგზავრნენ ეგვიპტეში. ჯერ კიდევ 6 იანვარს შაჰმა დანიშნა ახალი მთავრობა შაპურ ბახთიარის მეთაურობით და დაავალა ირანის გენერალიტეტს ეთანამშრომლათ მასთან. გენერლების კატეგორიულ მოთხოვნაზე სისხლში ჩაეხშოთ რევოლუცია მან როგორც ზემოთ ავღნიშნეთ კატეგორიული უარი განაცხადა.
 
1979 წლის 9 თებერვალს კი თეირანში დაიწყო შეიარაღებული ამბოხება, რომელსაც სათავეში ედგნენ მემარცხენე ისლამისტური ორგანიზაციები «ფედაინ-ე ისლამი» და «მოჯაჰედინ-ე ხალკი». ოპოზიციის მომხრეები სამი დღე ებრძოდნენ მონარქისადმი ერთგულ არმიის ქვედანაყოფებს, „უკვდავები“-ს შაჰის გვარდიას და „სავაქი“-ს აგენტებს.
 
1979 წ. 12 თებერვალს გენერალური შტაბის უფროსის აბას ყარაბაღის განკარგულებით ირანის შეიარარებული ძალების 27 უმაღლესი გენერალი შეიკრიბნენ არმიის შტაბში. სხდომას ესწრებოდა ასევე „სავაქი“-ს მე-4 დირექტორი გენერალ-ლეიტენანტი ნასერ მოყადამი. 2-საათიანი კამათის შემდეგ, სამხედროებმა მიიღეეს გადაწყვეტილება აღნიშნული ვითარებიდან გამომდინარე გამოეცხადებინათ არმიის ნეიტრალიტეტი, რათა თავიდან აეცილებინათ კატასტროფული სამოქალაქო დაპირისპირება. ფაქტიურად ეს ნიშნავდა მონარქიის და შაპურ ბახთიარის მთავრობის კაპიტულაციას.
 
სპარსული მონარქია, რომლის 2500-წლიანი სახელმწიფოებრიობა შაჰმა გრანდიოზულად აღნიშნა 1971 წ. პერსეპოლისში – დაემხო.
ირანის სათავეში მოვიდა აიათოლა რუჰოლა მუსავი ხომეინი. საერო მონარქიიდან ირანი იქცა თეოკრატიულ ისლამურ რესპუბლიკად. ირანი პროგრესის და განვითარების გზიდან აბსოლუტური სიბნელის და უკუსვლის გზას დაადგა.
 
სრულად
გამოკითხვა
ვინ გაიმარჯვებს რუსეთ - უკრაინის ომში?
ხმის მიცემა
სხვათა შორის

მსოფლიოს ისტორიაში, უდიდესი იმპერიები ტერიტორიით(მლნ კვ. კმ): ბრიტანეთი - 35.5 მონღოლეთი - 24.0 რუსეთი - 22.8 ქინგის დინასტია (ჩინეთი) - 14.7 ესპანეთი - 13.7 ხანის დინასტია (ჩინეთი) - 12.5 საფრანგეთი - 11.5 არაბეთი - 11.1 იუანების დინასტია (ჩინეთი) - 11.0 ხიონგნუ - 9.0 ბრაზილია - 8.337 იაპონია - ~8.0 იბერიული კავშირი - 7.1 მინგის დინასტია (ჩინეთი) - 6.5 რაშიდუნების ხალიფატი (არაბეთი) - 6.4 პირველი თურქული სახანო - 6.0 ოქროს ურდო - 6.0 აქემენიანთა ირანი - 5.5 პორტუგალია - 5.5 ტანგის დინასტია (ჩინეთი) - 5.4 მაკედონია - 5.2 ოსმალეთი - 5.2 ჩრდილო იუანის დინასტია (მონღოლეთი) - 5.0 რომის იმპერია - 5.0

Ford, საავტომობილო ბაზრის დომინანტი მაშინ, როდესაც საავტომობილო ბაზარი ჯერ კიდევ ჩამოყალიბების პროცესში იყო, Ford Model T იყო დომინანტი მანქანა. 1916 წლის მონაცემებით, ის მსოფლიოში ყველა ავტომობილის 55%-ს შეადგენდა.

ილია ჭავჭავაძე: "როცა პრუსიამ წაართვა საფრანგეთს ელზასი და ლოტარინგია და პარლამენტში ჩამოვარდა საუბარი მასზედ, თუ რაგვარი მმართველობა მივცეთო ამ ახლად დაჭერილს ქვეყნებს, ბისმარკმა აი, რა სთქვა: ,,ჩვენი საქმე ელზასსა და ლოტარინგიაში თვითმმართველობის განძლიერება უნდა იყოსო. ადგილობრივნი საზოგადოების კრებანი უნდა დავაწყოთო ადგილობრივის მმართველობისთვისაო. ამ კრებათაგან უფრო უკეთ გვეცოდინება იმ ქვეყნების საჭიროება, ვიდრე პრუსიის მოხელეთაგანა. ადგილობრივთა მცხოვრებთაგან ამორჩეულნი და დაყენებულნი მოხელენი ჩვენთვის არავითარს შიშს არ მოასწავებენ. ჩვენგან დანიშნული მოხელე კი მათთვის უცხო კაცი იქნება და ერთი ურიგო რამ ქცევა უცხო კაცისა უკმაყოფილებას ჩამოაგდებს და ეგ მთავრობის განზრახვასა და სურვილს არ ეთანხმება. მე უფრო ისა მგონია, რომ მათგან ამორჩეულნი მოხელენი უფრო ცოტას გვავნებენ, ვიდრე ჩვენივე პრუსიის მოხელენი”. თუ იმისთანა კაცი, როგორც ბისმარკი, რომელიც თავისუფლების დიდი მომხრე მაინდამაინც არ არის, ისე იღვწოდა თვითმმართველობისათვის, მერე იმ ქვეყნების შესახებ, რომელთაც გერმანიის მორჩილება არამც თუ უნდოდათ, არამედ ეთაკილებოდათ, თუ ამისთანა რკინის გულისა და მარჯვენის კაცი, როგორც ბისმარკი, სხვა გზით ვერ ახერხებდა ურჩის ხალხის გულის მოგებას, თუ არ თვითმმართველობის მინიჭებითა, სხვას რაღა ეთქმის."

დედამიწაზე არსებული ცოცხალი არსებებიდან მხოლოდ ადამიანს და კოალას აქვთ თითის ანაბეჭდი

ინდოელი დიასახლისები მსოფლიო ოქროს მარაგის 11% ფლობენ. ეს უფრო მეტია, ვიდრე აშშ-ს, სავალუტო ფონდის, შვეიცარიის და გერმანიის მფლობელობაში არსებული ოქრო, ერთად აღებული.

დადგენილია, რომ სასოფლო-სამეურნეო კულტურათა მოსავლიანობის განმსაზღვრელ კომპლექსურ პირობათა შორის, ერთ-ერთი თესლის ხარისხია. მაღალხარისხოვანი ჯიშიანი თესლი ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი ფაქტორია მოსავლიანობის გასადიდებლად, რაც აგრეთვე დასაბუთებულია ხალხური სიბრძნით "რასაც დასთეს, იმას მოიმკი". - ქართული გენეტიკისა და სელექცია–მეთესლეობის სკოლის ერთ-ერთი ფუძემდებელი, მეცნიერებათა დოქტორი, აკადემიკოსი პეტრე ნასყიდაშვილი

ებოლა, SARS-ი, ცოფი, MERS-ი, დიდი ალბათობით ახალი კორონავირუსი COVID-19-იც, ყველა ამ ვირუსული დაავადების გავრცელება ღამურას უკავშირდება.

ყველაზე დიდი ეპიდემია კაცობრიობის ისტორიაში იყო ე.წ. "ესპანკა" (H1N1), რომელსაც 1918-1919 წლებში მიახლოებით 100 მილიონი ადამიანის სიცოცხლე შეეწირა, ანუ დედამიწის მოსახლეობის 5,3 %.

იცით თუ არა, რომ მონაკოს ნაციონალური ორკესტრი უფრო დიდია, ვიდრე ქვეყნის არმია.