,
სიტუაცია ირანის გარშემო კრიტიკულ ზღვარს მიუახლოვდა და მრავალშრიან ეგზისტენციალურ კრიზისში გადაიზარდა, რაც მოქმედი რეჟიმის გადარჩენას კითხვის ნიშნის ქვეშ აყენებს. პირდაპირი დაპირისპირება აშშ-სთან ჰიპოთეზური საფრთხიდან საბოლოოდ ოპერატიული მზადყოფნის ფაზაში გადავიდა, რასაც ჩიხში შესული ბირთვული მოლაპარაკებები და შიდა პროტესტის მზარდი ზემოქმედება ერთვის. თეირანის პოზიციას საფუძვლად უდევს აშშ-ის მიმართ არსებული ტრადიციული და ღრმა უნდობლობა, რაც ათწლეულების განმავლობაში ყალიბდებოდა და რამაც პიკს 2018 წელს მიაღწია. ირანული მხარისთვის ვაშინგტონის არასაიმედოობის უმთავრესი მტკიცებულება სწორედ 2018 წელს დონალდ ტრამპის ადმინისტრაციის მიერ ბირთვული შეთანხმებიდან (JCPOA) ცალმხრივად გამოსვლა გახდა. მიუხედავად იმისა, რომ თეირანი შეთანხმების პირობებს ასრულებდა, აშშ-ის ამ ნაბიჯმა და მასთან ერთად „მაქსიმალური ზეწოლის“ სტრატეგიის ამოქმედებამ ირანის ეკონომიკა კოლაფსამდე მიიყვანა. ეს ისტორიული პრეცედენტი დღეს თეირანის ხელმძღვანელობისთვის მთავარი არგუმენტია, რის გამოც ნებისმიერი ახალი ამერიკული ინიციატივა მათთვის მხოლოდ მორიგ ხაფანგად აღიქმება. ამ უკიდურესად დაძაბულ გეოპოლიტიკურ სივრცეში თეირანი აგრძელებს მანევრირებას მოსკოვის, პეკინის და სპარსეთის ყურის მონარქიების ინტერესებს შორის, თუმცა დიპლომატიური უკან დახევის რესურსი პრაქტიკულად ამოწურულია.
ყველა საკვანძო მიმართულება – ბირთვული დოსიე, რეგიონული დომინირება და სანქციური რეჟიმი – ერთ კვანძად შეიკრა, რამაც ვაშინგტონის მკაცრი ვადების გამო კრიზისი კრიტიკულ ფაზაში შეიყვანა. ტრამპის ადმინისტრაცია „მაქსიმალური ზეწოლის“ სტრატეგიიდან „ულტიმატუმის არჩევანზე“ გადავიდა და, ფაქტობრივად, თებერვლის ბოლო დეკადა „შესაძლებლობების საბოლოო ფანჯრად“ გამოაცხადა.
ამ ფონზე ისლამურ რესპუბლიკაში შიდა ვითარება კვლავ ფეთქებადი რჩება. თეირანსა და ისპაჰანში შეტაკებები, რომლებიც იანვრის მოვლენების წლისთავზე დაიწყო, აიძულებს „ისლამური რევოლუციის გუშაგთა კორპუს“-ს (IRGC), საუნივერსიტეტო კვარტალების გრძელვადიან ბლოკირებაზე გადავიდეს, რადგან რეჟიმი გარე ზემოქმედებასა და მოსახლეობის პროტესტების შორსაა მოქცეული.
ვაშინგტონი ბირთვული პროგრამის სამხედრო ნაწილის სრულ დემონტაჟს კატეგორიულად მოითხოვს. ის ასევე ითხოვს მაღალგამდიდრებული ურანის მარაგების დაუყოვნებლივ განადგურებას და პროქსი-სტრუქტურების მხარდაჭერის შეწყვეტას, რის სანაცვლოდაც მხოლოდ ნაწილობრივ ნორმალიზაციას სთავაზობს. ჟენევაში განხილული პაკეტები გულისხმობს თეირანის იძულებით დაბრუნებას 2019 წლის პარამეტრებამდე: ურანის გამდიდრების დონის 3,67%-მდე დაწევას, ატომური ენერგიის საერთაშორისო სააგენტოს (IAEA) სრული მონიტორინგის აღდგენასა და მოულოდნელ ინსპექციებს ყველაზე მგრძნობიარე ობიექტებზე.
მიუხედავად იმისა, რომ თებერვლის პირველ ნახევარში ომანის შუამავლობით გარიგების მხოლოდ ზოგადი ჩარჩო გამოიკვეთა, მთავარ დაბრკოლებად კვლავ აშშ-ის მკაცრი პოზიცია რჩება ბალისტიკური არსენალის შეზღუდვის თაობაზე. ევროპის დიპლომატიურ წრეებში უკვე აამოქმედეს საგანგებო ოქმები იმ შემთხვევისთვის, თუ 26 თებერვალს ჟენევაში დაგეგმილი გადამწყვეტი მოლაპარაკებები ჩაიშლება. ეს რაუნდი ოფიციალურად არის აღიარებული „ჭეშმარიტების მომენტად“, რის შემდეგაც, წარუმატებლობის შემთხვევაში, გარდაუვალია ძალისმიერი სცენარების ამოქმედება ან ტოტალური ბლოკადის რეჟიმის შემოღება.
ვითარება უკიდურესად დაიძაბა მას შემდეგ, რაც დონალდ ტრამპმა გარიგების დასადებად გარდაუვალი ათდღიანი ვადა განსაზღვრა. ამით მან გააძლიერა დიპლომატიური ზემოქმედება ავიაციის ფართომასშტაბიანი გადასროლით კატარისა და არაბთა გაერთიანებული საამიროების ბაზებზე. ამ კრიტიკულ სიტუაციაში თეირანი მოსკოვთან სამხედრო თანამშრომლობის გაღრმავებას აჩქარებს. 19 თებერვალს ომანის ყურეში დასრულდა ერთობლივი საზღვაო მანევრები სახელწოდებით „საზღვაო უსაფრთხოების სარტყელი 2026“, რომელშიც ირანულ ძალებთან ერთად რუსეთისა და ჩინეთის ფლოტები მონაწილეობდნენ. წვრთნების მთავარი ამოცანა რეგიონულ საფრთხეებზე კოორდინირებული რეაგირება და საჰაერო თუ საზღვაო სამიზნეების განადგურება იყო. სწორედ ამ სწავლებების დასრულების შემდეგ დადასტურდა ინფორმაცია 500 მილიონი ევროს ღირებულების რუსული ПЗРК-ების შეძენის შესახებ. ეს პორტატული საზენიტო-სარაკეტო კომპლექსები (9K333 „ვერბა“), ირანმა სტრატეგიული ობიექტების, მათ შორის ბირთვული ინფრასტრუქტურის, მცირე სიმაღლიდან მოსალოდნელი სარაკეტო ან სადრონე თავდასხმებისგან დასაცავად შეიძინა.
პარალელურად, ირანის დიპლომატია ურთულეს მოლაპარაკებებს აწარმოებს – ცდილობს მიაღწიოს აქტივების გაყინვის მოხსნას და დაბლოკოს Snapback მექანიზმის ამოქმედება, რაც გაეროს ყველა სანქციის ავტომატურ დაბრუნებას გულისხმობს. საგარეო საქმეთა მინისტრი აბას არაყჩი კვლავ ადასტურებს მზადყოფნას დიალოგისთვის, თუმცა პრინციპულ პირობად მშვიდობიანი ატომის გამოყენების უფლების შენარჩუნებას აყენებს. თუმცა, რეჟიმის ეკონომიკური საფუძვლები კრიტიკულად სუსტდება: ირანულმა რიალმა ისტორიული მინიმუმი განაახლა, ხოლო 60%-ს გადაცილებულმა ინფლაციამ სავალუტო ბაზარზე პანიკა გამოიწვია. ქვეყანა ამერიკული ულტიმატუმის ამოწურვის მოლოდინშია, რაც ძალისმიერი სცენარის რისკს კიდევ უფრო ზრდის.
ირანის უზენაესმა ლიდერმა ალი ხამენეიმ და სამხედრო ხელმძღვანელობამ ვაშინგტონი მკაცრად გააფრთხილეს, რომ ნებისმიერ თავდასხმას ამერიკულ ბაზებზე დაუყოვნებლივი საპასუხო დარტყმები და რეგიონში მოქმედი ყველა პროქსი-ძალის სრული მობილიზაცია მოჰყვება.
მიუხედავად იმისა, რომ კატარი კულისებში ცდილობს დაარწმუნოს თეთრი სახლი „დიდი ომის“ კატასტროფულ შედეგებში, ორივე მხარის სამხედრო მანქანა უკვე ამოქმედდა: ომანის ნაპირებთან USS Gerald R. Ford-ის ავიამზიდის დამრტყმელი ჯგუფი ჩავიდა. ირანმა, თავის მხრივ, დაასრულა ფარჩინსა და ნატანზში არსებული მიწისქვეშა სტრატეგიული ობიექტების ფორტიფიკაცია.
მიმდინარე კვირის დასაწყისში „ფორდოს“ ობიექტის ირგვლივ საჰაერო თავდაცვის სისტემების სრული საბრძოლო მზადყოფნა დაფიქსირდა. დასავლური დაზვერვის სატელიტური მონიტორინგის მონაცემები ფასდება, როგორც ცალსახა სიგნალი: ჟენევის კონსულტაციების ჩავარდნის შემთხვევაში, თეირანი მზად არის ურანის 90%-მდე დაუყოვნებლივ გამდიდრებისთვის.
ლიბანში, სირიაში, ერაყსა და იემენში მოქმედი „წინააღმდეგობის ღერძი“ ამ კრიზისს რესურსგამოლეული ხვდება. ლოგისტიკურ კვანძებსა და ჰაბებზე მიყენებულმა ზუსტმა დარტყმებმა მომარაგების ჯაჭვები გაწყვიტა, რამაც ირანული იარაღის ტრანზიტი ფაქტობრივად პარალიზებული დატოვა. ანალიტიკოსები თეირანის მიერ სტრატეგიული სიღრმის დაკარგვაზე საუბრობენ: იზოლირებული პროქსი-ძალები გამოფიტულია, რაც საომარი მოქმედებების უშუალოდ ირანის ტერიტორიაზე გადატანის რისკს ბოლო ათწლეულების განმავლობაში მაქსიმუმამდე ზრდის. ვაშინგტონი სწორედ ამ ოპერატიულ პაუზას იყენებს ულტიმატუმის გასამყარებლად, რადგან თეირანს რეალური რეგიონული მხარდაჭერის იმედი აღარ აქვს.
ისრაელი, ამ შესაძლებლობების ფანჯრის გამოყენებით, აძლიერებს ზეწოლას ტრამპის ადმინისტრაციაზე და მოითხოვს „დიპლომატიის ფანჯრის“ დაუყოვნებლივ დახურვას. იერუსალიმიდან მიღებული სიგნალები მიუთითებს იმაზე, რომ ნეთანიაჰუს კაბინეტი მზად არის ავტონომიური მოქმედებისთვის, ამერიკული ვადის ფორმალურ ამოწურვამდეც კი. ეს ვითარება წინასწარ განსაზღვრულ ვადებს ახლო აღმოსავლეთის უახლეს ისტორიაში ყველაზე საშიშ და არაპროგნოზირებად პერიოდად აქცევს.
ამ ტოტალური იზოლაციის პირისპირ, თეირანი გადარჩენის მთავარ გარანტად მოსკოვსა და პეკინთან სტრატეგიულ პარტნიორობას განიხილავს. მოსკოვი და პეკინი ირანს პოლიტიკურად ეხმარებიან, სანაცვლოდ კი ირანულ ნავთობს, გაზს და სამხედრო ტექნოლოგიებს იღებენ. ინდოეთის ოკეანეში გასულ კვირას ჩატარებული ერთობლივი მანევრები ამ სამმხრივი ალიანსის დემონსტრირება იყო. წვრთნების ლაიტმოტივს – საზღვაო კომუნიკაციების საჰაერო თავდაცვა – ვაშინგტონისთვის მკაფიო სტრატეგიული გზავნილი ჰქონდა: ირანული ტანკერების შესაძლო ბლოკადის შემთხვევაში, თეირანი მოკავშირეების მხარდაჭერით მათ უსაფრთხო გაცილებას უზრუნველყოფს.
მიუხედავად იმისა, რომ რუსეთი და ჩინეთი ღია სამხედრო კონფლიქტში აშშ-ის წინააღმდეგ არ ჩაებმებიან, ისინი უკვე გადავიდნენ ფარული დახმარების ჰიბრიდულ სქემებზე. მოსკოვი თეირანს აწვდის კრიტიკულ სადაზვერვო მონაცემებსა და რადიოელექტრონული ბრძოლის (REB) საშუალებებს, რაც ირანს საშუალებას აძლევს უკეთ დაიცვას თავისი ცა ამერიკული და ისრაელის დრონებისგან. პეკინი კი, თავის მხრივ, ფარულად უზრუნველყოფს ირანს ორმაგი დანიშნულების ტექნოლოგიებით – ჩიპებითა და სანავიგაციო სისტემებით, რაც კრიტიკულია ირანული სარაკეტო პროგრამისთვის.
თუმცა, კონფლიქტის ესკალაციის ფონზე, ანალიტიკოსები მოსკოვისა და პეკინის მხარდაჭერის ლიმიტებზე მიუთითებენ. კრემლი აშკარად ფრთხილობს და ცდილობს აჩვენოს, რომ სტრატეგიული პარტნიორობა ირანის გამო ვაშინგტონთან პირდაპირ სამხედრო დაპირისპირებაში ჩაბმას არ გულისხმობს. რუსეთისთვის თეირანი მნიშვნელოვანი მოკავშირეა, თუმცა არა იმ ფასად, რომ მოსკოვმა საკუთარი უსაფრთხოება რეგიონულ ომს შესწიროს.
ირანი-რუსეთი-ჩინეთის გეოპოლიტიკურ სამკუთხედში მხარეთა ინტერესების აცდენა სულ უფრო თვალსაჩინო ხდება. მოსკოვი და პეკინი თეირანის მხარდაჭერას მხოლოდ დიპლომატიური განცხადებებითა და ეკონომიკური თანამშრომლობით შემოიფარგლებიან, რაც ალიანსის შიგნით არსებულ ტაქტიკურ ბზარებზე მიუთითებს. თეირანი ორაზროვან მდგომარეობაშია: ის კვლავ რჩება პარტნიორების იმედად, რომლებიც შეიარაღების მიწოდების პარალელურად, მის შეკავებას ცდილობენ, რათა თავიდან აიცილონ საკუთარი ჩართვა ფართომასშტაბიან კონფლიქტში.
თეირანისთვის ყველაზე საგანგაშო სიგნალი თებერვლის ბოლოს პეკინის მიერ გადადგმული ნაბიჯები გახდა. თუ აქამდე ჩინეთი ირანული ნავთობის ექსპორტის თითქმის 90%-ს ითვისებდა (რაც დღეში საშუალოდ 1.2-დან 1.5 მილიონ ბარელამდე მერყეობდა), ბოლო მონაცემებით, პეკინმა მკვეთრად გაზარდა იმპორტი არაბული ქვეყნებიდან. ჩინეთი აშკარად იზღვევს თავს: ირანზე შესაძლო სამხედრო დარტყმისა და მიწოდების შეფერხების შემთხვევაში, მას ალტერნატიული არხები უკვე მომზადებული აქვს. ეს ნიშნავს, რომ შესაძლო ესკალაციის პირობებში ირანის „აღმოსავლური ვექტორი“ შესაძლოა ბევრად უფრო სუსტი აღმოჩნდეს, რადგან პეკინისთვის საკუთარი ენერგოუსაფრთხოება თეირანის პოლიტიკურ გადარჩენაზე მაღლა დგას.
ქვეყნის შიგნით ვითარება კვლავ დაძაბულია. რეპრესიული ზომების მიუხედავად, საპროტესტო ტალღა არ ცხრება და თებერვლის ბოლოსთვის ახალ ფაზაში გადავიდა. იანვრის მოვლენების შემდეგ, დემონსტრაციების ეპიცენტრმა კვლავ ეთნიკური უმცირესობებით დასახლებულ რეგიონებში – სისტან-ბელუჯისტანსა და ქურთისტანში გადაინაცვლა, თუმცა ამჯერად პროტესტმა თეირანის, ისპაჰანისა და თავრიზის საუნივერსიტეტო და სამრეწველო უბნებიც მოიცვა.
თებერვალში საგანმანათლებლო სექტორისა და ნავთობის ინდუსტრიის მუშაკთა კოორდინირებულმა გაფიცვებმა პროცესს სისტემური ხასიათი შესძინა. ხალხის მოთხოვნები გასცდა სოციალურ ჩარჩოებს: მოქალაქეები ახლა ღიად უპირისპირდებიან რეჟიმის მილიტარისტულ კურსს და ითხოვენ უარის თქმას იმ სამხედრო ავანტიურებზე, რომლებიც ქვეყანას სრულ იზოლაციასა და ეკონომიკურ კოლაფსში აგდებს.
ხელისუფლება ვითარების კონტროლს კომუნიკაციების შეზღუდვითა და Starlink-ის ტერმინალების კონფისკაციით ცდილობს. თუმცა, საუნივერსიტეტო წრეებში მზარდი საპროტესტო ტალღა ადასტურებს, რომ მხოლოდ რეპრესიული მეთოდებით საზოგადოების გაჩუმება სულ უფრო რთულდება. ეკონომიკური რესურსების ამოწურვამ და ინფლაციის კატასტროფულმა ზრდამაც სისტემას საფუძველი შეურყია. შექმნილი მდგომარეობა ირანის ხელმძღვანელობას აიძულებს, „ორ ცეცხლს შუა“ მანევრირება მოახდინოს: საგარეო ასპარეზზე ისინი კვლავ რადიკალურ რიტორიკას ინარჩუნებენ, თუმცა პარალელურად ფარულად ეძებენ გზებს კომპრომისული შეთანხმებისთვის. ასეთ პირობებში ნებისმიერი გარე ფაქტორი – იქნება ეს ჟენევის მოლაპარაკებების საბოლოო ჩავარდნა თუ ისრაელთან სამხედრო დაპირისპირება – ქვეყნის შიგნით სოციალური აფეთქების მყისიერ კატალიზატორად იქცევა.
შექმნილი ვითარება რეჟიმს რთული არჩევანის წინაშე აყენებს: გააგრძელოს საზოგადოების დაშინება და მობილიზაცია, თუ წავიდეს დათმობებზე ძალაუფლების შესანარჩუნებლად. ეროვნული ვალუტის გაუფასურების ფონზე, ნებისმიერი ახალი სანქცია სოციალურ აფეთქებას გარდაუვალს ხდის.
2026 წლის თებერვლის მიწურულს ირანის ისლამური რესპუბლიკა არსებობის მანძილზე ყველაზე სახიფათო ისტორიულ ზღვარს მიუახლოვდა. დონალდ ტრამპის ადმინისტრაციის მიერ წამოყენებული ულტიმატუმის ვადის ამოწურვამდე სულ რამდენიმე დღე რჩება, რაც რეგიონში დაძაბულობას პიკამდე ზრდის. თეირანიდან მიღებული ოპერატიული მონაცემები ადასტურებს, რომ ქვეყნის შეიარაღებული ძალები, გუშაგთა კორპუსი (IRGC) და ყველა სპეცსამსახური სრულ საბრძოლო მზადყოფნაშია მოყვანილი – განლაგებულია ჰაერსაწინააღმდეგო სისტემები სტრატეგიული ობიექტების ირგვლივ და გააქტიურებულია სარაკეტო დანაყოფები.
ქვეყანა კრიტიკული არჩევანის წინაშე დგას, სადაც მანევრირების სივრცე ფაქტობრივად აღარ არსებობს. რეჟიმს უწევს ბალანსირება ორ თანაბრად დამანგრეველ სცენარს შორის: ერთი მხრივ, ეს არის გარდაუვალი შიდა ქაოსი, რომელიც ეკონომიკურმა კოლაფსმა და სოციალურმა პროტესტმა შეიძლება გამოიწვიოს, ხოლო მეორე მხრივ – ფართომასშტაბიანი საგარეო სამხედრო ინტერვენცია. ვაშინგტონისა და იერუსალიმის კოორდინირებული მოქმედებები მიუთითებს, რომ შესაძლო ოპერაციის მთავარი სამიზნე ირანის ბირთვული ინფრასტრუქტურისა და სამხედრო პოტენციალის (პირველ რიგში სარაკეტო) სრული და შეუქცევადი განადგურება იქნება, რაც ისლამურ რესპუბლიკას რეგიონული შეკავების ბერკეტს გამოაცლის და ქვეყანას წლების განმავლობაში ნაშენები ბირთვული პოტენციალის გარეშე დატოვებს.
თუმცა, გასათვალისწინებელია, რომ ირანის სახელმწიფოებრიობის სიმტკიცე ახლო აღმოსავლეთის უსაფრთხოების ქვაკუთხედია; მისი დაცემის პირას აღმოჩენამ შესაძლოა კატასტროფული ზიანი მიაყენოს მთელ რეგიონს. რადიკალური დაჯგუფებების უკონტროლო გააქტიურება, ლტოლვილთა უპრეცედენტო ტალღა და ენერგეტიკული ბაზრების დესტაბილიზაცია იმ გლობალური შოკის მხოლოდ ნაწილია, რასაც ირანის სახელმწიფოებრიობის კოლაფსი გამოიწვევს. ამ მზარდი წნეხის პირობებში კი მთავარი კითხვა კვლავ ღიად რჩება: შეძლებს თუ არა თეირანი მორიგი გეოპოლიტიკური სასწაულის მოხდენას და საკუთარი სუვერენიტეტის დაცვით რეგიონული ქაოსის თავიდან აცილებას, თუ 2026 წლის თებერვალი ისლამური რესპუბლიკის ისტორიაში შეუქცევადი რღვევის დასაწყისად იქცევა?
