ვახტანგ ხმალაძე სამგზის საქართველოს პარლამენტის დეპუტატია. ის სამ ათეულ წელზე მეტია  ქართულ პოლიტიკაშია და საკონსტიტუციო და საარჩევნო სამართალში მუშაობის დიდი  გამოცდილება აქვს.    

იმის მიუხედავად, რომ ბატონი ვახტანგი პროფესიით ფიზიკოსია და მრავალი წელი ფიზიკოსის  მეცნიერულ კარიერას მიუძღვნა, ის ერთ-ერთი პირველია მათ შორის, ვინც საქართველოში საარჩევნო სამართალის შექმნას ჩაუყარა საფუძველი. მან კარგად იცის ქართული არჩევნების ანატომია ჯერ კიდევ იმ პერიოდიდან, როდესაც ჩვენთან პირველი მრავალპარტიული არჩევნები ჩატარდა. როგორ მოხვდა მეცნიერებიდან პოლიტიკაში  და რატომ ვერ ვახერხებთ 30 წლის განმავლობაში მეტი წარმატებით და მაღალი სტანდარტით  არჩევნების ჩატარებას? - ვახტანგ ხმალაძესთან ინტერვიუ მისი „შრომის წიგნაკის“ პირველი სამსახურის  შესახებ საუბრით დავიწყეთ.   

ვახტანგ ხმალაძე: პროფესიული არჩევანი ფიზიკაზე მარტივად გავაკეთე. 39 - საშუალო სკოლაში ვსწავლობდი, მომწონდა სხვადასხვა ამოცანების ამოხსნის პროცესი, რაც ძალიან საინტერესო იყო ჩემთვის. მაშინ ფიზიკაში ოფიციალური სახელმძღვანელოების გარდა ძალიან ცოტა წიგნები იყო. კლასში  გვყავდა რამდენიმე ბიჭი, ისინიც ჩემნაირად ამოცანების ამოხსნის ინტერესებით იყვნენ შეპყრობილი. ჩვენ ერთად დავდიოდით საჯარო ბიბლიოთეკაში, სადაც ცალკე იყო სამკითხველო მოსწავლეებისთვის და შეგვეძლო მიგვეღო დამხმარე სახელმძღვანელოები, ვისხედით და ვხსნიდით ამოცანებს. როცა სკოლა დავამთავრე, სხვა პროფესიაზე არც მიფიქრია, ფიზიკის ფაკულტეტზე ჩავაბარე. უნივერსიტეტის დამთავრების შემდეგ გავაგრძელე სწავლა ასპირანტურაში, იმ პერიოდშივე დავიწყე მუშაობა უნივერსიტეტში, ფიზიკის ფაკულტეტზე მაღალი ენერგიების ფიზიკის ლაბორატორიაში, რომელიც მოგვიანებით გარდაიქმნა ფიზიკის ინსტიტუტად, სადაც დავიცავი საკანდიდატო დისერტაცია და წლები ვიმუშავე მეცნიერ-თანამშრომლად.  

- მოგვიანებით პოლიტიკაში ჩართულს გამოგადგათ მეცნიერებაში მიღებული გამოცდილება? 

- რასაკვირველია გამომადგა. ვინც საბუნებისმეტყველო მეცნიერებას ეზიარა, მისთვის შეუძლებელი ხდება სხვაგვარად მოქმედება იმ ლოგიკის  ფარგლებში, რომელსაც მოითხოვს ამ მეცნიერებებში რაიმეს კეთება. ეს არის მკაცრი ლოგიკა, მიზეზ-შედეგობრივი კავშირი, მათ შორის თითქმის ყველაფერში, რაც ხდება, ეჭვის შეტანა და არა უტყუარ მტკიცებულებად მიღება, სანამ არ დამტკიცდება საწინააღმდეგო. ვინც საბუნებისმეტყველო მეცნიერებებში მუშაობს, ეს მხოლოდ ფიზიკას არ ეხება და ეწეოდა კვლევებს, მისთვის სრულიად ბუნებრივია, რომ ყველა საკითხს უდგებოდეს გარკვეული ეჭვით, სვამდეს კითხვას, ხომ არ არის სხვაგვარად, ვიდრე აქამდე იყო მიჩნეული. ეს გამომადგა მომავალ საქმიანობაში და კიდევ ერთი - ნებისმიერ დასკვნამდე უნდა მიხვიდე ლოგიკური მსჯელობის და კვლევის შედეგად, და არა რაიმე სპეკულაციებით.  

- ქართულ პოლიტიკაში ლოგიკის და მიზეზ-შედეგობრივი კავშირის ძებნა იოლი არ უნდა იყოს. როგორ აღმოჩნდით მეცნიერებიდან პოლიტიკაში?

- არ იყო იოლი გადაწყვეტილების მიღება მიმეტოვებინა საყვარელი საქმე, როდესაც პოლიტიკურ საქმიანობას მოვკიდე ხელი. მაშინ 42 წლის ვიყავი, ფაქტობრივად დამთავრებული მქონდა სადოქტორო დისერტაციაზე მუშაობა. 1989  წლის დასაწყისში ჩავერთე პოლიტიკურ პროცესში, 9 აპრილის  შემდეგ იმდენად ღრმად მომიწია პროცესებში მონაწილეობა,  რომ სხვა რამისთვის, მათ შორის სადოქტორო დისერტაციისთვის  ფაქტობრივად აღარ მეცალა. დავაფუძნეთ ორგანიზაცია „დასი“, ეს არ იყო პოლიტიკური ორგანიზაცია. იმ პერიოდში საბჭოთა კავშირში  მხოლოდ ერთი კომუნისტური პარტიის არსებობა იყო დაშვებული, ნებისმიერი სხვა პარტიის შექმნა ისჯებოდა კანონით. „დასი“ შეიქმნა, როგორც საზოგადოებრივი გაერთიანება, რაც აკრძალული არ იყო, მაგრამ არც  არსებობდა რაიმე წესი, რომ საზოგადოებრივი გაერთიანება გადაქცეულიყო ლეგალურ ორგანიზაციად.  იმ დროს უკვე არსებობდა „რუსთაველის საზოგადოება“, რომლის არსებობა დაშვებული იყო ხელისუფლების მიერ.  ასევე  იყო სხვადასხვა პროფესიული კავშირები, დღევანდელი ტერმინოლოგიით, არასამთავრობო ორგანიზაციები, თუმცა ყველა ეს კავშირი მთავრობის მიერ იყო შექმნილი და ცხადია, მათი ხელმძღვანელებიც ინიშნებოდნენ  კომუნისტური პარტიის ცენტრალური ორგანოების მიერ.   9 აპრილის შემდეგ, როდესაც ხელისუფლება იძულებული გახდა შეესრულებინა საპროტესტო  საზოგადოების მოთხოვნები, მივაღწიეთ იმას, რომ  საქართველოს მინისტრთა საბჭომ გამოსცა დადგენილება, რომლის თანახმადაც შესაძლებელი გახდა საზოგადოებრივი გაერთიანებების ოფიციალურად რეგისტრირება. ასე მოხდა „სახალხო ფრონტის“, „დასის“ და სხვა გაერთიანებების დარეგისტრირება. ჩვენმა ორგანიზაციამ ამოცანად დაისახა არჩევნების დემოკრატიული წესით ჩატარების ხელშეწყობა.

1989 წლის მარტში უნდა გამართულიყო საბჭოთა კავშირის სახალხო დეპუტატთა არჩევნები. გორბაჩოვისეული „პერესტროიკის“ პერიოდი იყო. მაშინ მიიღეს კანონი, რომელიც იძლეოდა შესაძლებლობას გაჩენილიყო ალტერნატიული კანდიდატები. მანამდე ყველა არჩევნებზე კანდიდატი იყო ერთი, რომელიც უნდა აგვერჩია და რასაც წყვეტდა კომუნისტური პარტია.

პირველად 1989 წლის არჩევნებში გახდა შესაძლებელი  სხვა კანდიდატების დაშვებაც, რომელთა წარდგენის უფლებაც ჰქონდათ ე.წ. შრომით კოლექტივებს: ქარხნებს, კოლმეურნეობებს, უნივერსიტეტებს, სამეცნიერო ინსტიტუტებს და ა.შ. ჩვენ გადავწყვიტეთ გამოგვეყენებინა ეს შესაძლებლობა. უნივერსიტეტმა, ფილოსოფიის ინსტიტუტმა და გეოფიზიკის ინსტიტუტმა ალტერნატიული კანდიდატების წარდგენისთვის  შექმნეს  სამი ჯგუფი. ფილოსოფიის ინსტიტუმა  ვერ მოახერხა თავისი კანდიდატის ნოდარ ნათაძის რეგისტრაციამდე მიყვანა, ხელისუფლებამ არჩევნებამდე მოახერხა მისი „ჩაჭრა“. რაც შეეხება დანარჩენ ორ ჯგუფს, გეოფიზიკის ინსტიტუტიდან, რომლის  ჯგუფის ხელმძღვანელი იყო რევაზ შავიშვილი კანდიდატად დაასახელა აკაკი ბაქრაძე. უნივერსიტეტის ჯგუფის ერთ-ერთი ხელმძღვანელი მე ვიყავი, ჩვენ  კანდიდატად დავასახელეთ  პარმენ მარგველაშვილი. ორივე კანდიდატმა გამანადგურებელი უპირატესობით მოუგო არჩევნები  მოწინააღმდეგეებს, აკაკი ბაქრაძის მოწინააღმდეგე  იყო პანტიკო თოდრია, რომელსაც წარადგენდა კომუნისტური პარტია, პარმენ მარგველაშვილის მოწინააღმდეგე კი  - ცნობილი რეჟისორი გიგა ლორთქიფანიძე. ეს იყო ჩემი პირველი შეხება პოლიტიკასთან. მაშინ კარგად დავინახეთ, რა ნაღმები იყო ჩადებული საბჭოთა კავშირის კანონში, რომელთა მეშვეობითაც კომუნისტურ პარტიას ეძლეოდა შესაძლებლობა მოეხდინა თავისთვის არასასურველი კანდიდატების ბლოკირება. 9 აპრილის შემდგომ განვითარებულმა პროცესებმა გააჩინა შესაძლებლობა, რომ მოგვეხდინა ზეგავლენა საქართველოს ხელისუფლებაზე და მიგვეღო ისეთი საარჩევნო კანონი, რომელიც ამ ნაღმებს მოაშორებდა საარჩევნო კანონმდებლობას. ამ მიდგომას მხარს უჭერდნენ საქართველოში მოქმედი არაფორმალური ორგანიზაციები, ეროვნულ-განმანთავისუფლებელი მოძრაობის წარმომადგენლები. ვითარება ისე იყო შეცვლილი, ხელისუფლება იძულებული გახდა დაჰყოლოდა  მოთხოვნებს და  შესაბამისად,  მიიღო  პროექტი, რომელიც მოამზადა „დასმა“. იმ დროს, როდესაც ქვეყანაში ლეგალურად მხოლოდ ერთი პარტია იყო, ჩვენ პროექტს საფუძვლად დავუდეთ იდეა, დაწერილიყო ისეთი კანონი, რომელიც კომუნისტურ პარტიას, კომკავშირს, პროფკავშირს და სხვებს  არ  მისცემდა რაიმე უპირატესობას. ჩვენ დავიყოლიეთ ხელისუფლება მიეღოთ ასეთი კანონი და 1989 წლის შემოდგომაზე ეს კანონი იქნა მიღებული,1990 წლის მარტში დაინიშნა  საქართველოს უზენაესი საბჭოს არჩევნები.  

-რა სპეციფიკით ხასიათდებოდა იმ პერიოდში ქართული პოლიტიკა?   

 - იმ დროს ქართული პოლიტიკა არ  იყო ისეთი ჩახლართული, როგორიც მერე და მერე გახდა. ეროვნულ -განმანთავისუფლებელ მოძრაობაში იყო სხვადასხვა მიმართულებები, მაგრამ ამაში გარკვევა არ იყო რთული. ის ამოცანა, რომელიც ჩვენ დავისახეთ მიზნად იყო არა უშუალო მონაწილეობა ამ პოლიტიკურ პროცესში, არამედ საფუძვლის შექმნა დემოკრატიული არჩევნებისთვის. ჩვენ მოვამზადეთ არა მარტო უზენაესი საბჭოს არჩევნების კანონი, აგრეთვე რამდენიმე მნიშვნელოვანი შესწორება საქართველოს საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკის კონსტიტუციაში, რომლის მიღებაც მოხდა 1989 წელს. ეს იყო ძალიან მნიშვნელოვანი ცვლილებები, მათი მომზადება და ამ კანონის მიღება  თავად იყო  საინტერესო კვლევითი პროცესი. როგორც აღმოჩნდა, საქართველოში საარჩევნო სამართალი უბრალოდ არ არსებობდა. ჩვენს ჯუფს, რომელიც რამდენიმე ფიზიკოსის და იურისტისგან შედგებოდა, მოგვიწია ამ საკითხის შესწავლა. იმის საფუძველზე, რაც ვნახეთ, რაც გავიგეთ, თუ როგორ აკეთებდნენ ამას ყოფილი აღმოსავლეთ ევროპის სოციალისტური ბანაკის ქვეყნები და ჩვენი ადგილობრივი ვითარების გათვალისწინებით მოვამზადეთ კანონპროექტი. მაშინდელი კომუნისტური ხელისუფლების თანხმობის გარეშე, ამისი მიღება წარმოუდგენელი. ცეკას მდივანი და უზენაესი საბჭოს თავმჯდომარე იყო გივი გუმბარიძე. მასთან იმართებოდა არაერთი შეხვედრა. დახურულ შეხვედრებს ესწრებოდნენ ეროვნულ-განმანთავისუფლებული მოძრაობის  წარმომადგენლებიც. მას შემდეგ რაც 1990 წლის მარტში გაუქმდა დაგეგმილი  არჩევნები, იმიტომ  რომ ეროვნულ განმანთავისუფლებელი მოძრაობის ყველაზე მძლავრმა ფრთამ, ჩამოყალიბებულმა „მრგვალი მაგიდის“ სახელით, და არა მარტო მან, სხვებმაც, ბოიკოტი გამოუცხადა არჩევნებს შეიქმნა ისეთი ვითარება - თუ არჩევნები ჩატარდებოდა, ბოიკოტის გამო ყველაფერს მოიგებდა კომუნისტური პარტია, მაგრამ შეიძლება არჩევნები ოფიციალურად ვერც ჩატარებულიყო, რადგან მაშინ იყო წესი, რომლის მიხედვითაც, თუ ამომრჩევლეთა ნახევარზე ნაკლები მივიდოდა, არჩევნები ჩატარებულად არ ითვლებოდა. ბოიკოტის გამო ამისი ალბათობა ძალიან დიდი იყო. მაშინდელი საქართველოს ხელისუფლება დათანხმდა იმას, რომ გაუქმებულიყო არჩევნები, დათანხმდა იმასაც, რომ კონსტიტუციიდან ამოღებულიყო ნორმა, კომუნისტური პარტიის ერთპიროვნული არსებობის შესახებ, რითაც ფაქტობრივად კონსტიტუციით დაშვებული გახდა სხვა პარტიების შექმნა. 1990 წლის გაზაფხულიდან მოყოლებული მთელი ზაფხული მიმდინარეობდა დავა, თუ როგორი უნდა  ყოფილიყო უზენაესი საბჭოს მრავალპარტიული არჩევნები.

- მრავალპარტიული არჩევნები იყო ქვეყნის დიდი მონაპოვარი იმ პერიოდში. მას შემდეგ სამ ათეულ წელზე მეტი გავიდა, რატომ ვერ ვახერხებთ არჩევნების მეტი წარმატებით და  მაღალი სტანდარტით ჩატარებას?

- ძალიან მნიშვნელოვანი ფაქტორია დემოკრატიული ტრადიციების არარსებობა. 1990 წლის პირველი მრავალპარტიული არჩევნების დროს, კანონის შეუსაბამოდ მოქმედების შემთხვევები იყო, მაგრამ - ძალიან ცოტა. რეალური შედეგი იყო ერთი, საუბნო კომისიებმა დაწერეს განსხვავებული ოქმები ან  ჩაყარეს ბიულეტენები. ჩანასახშივე იგივე ხდებოდა რაც მერე, ოღონდ ეს იყო ცალკეული შემთხვევები, თუმცა პრეტენზია იმ არჩევნების ლეგიტიმურობის მიმართ, ფაქტობრივად არ ყოფილა. არჩევნების შედეგები აღიარებული იყო ყველას მიერ. 1991 წლის ბოლოს, 1992 წლის დასაწყისში, როცა მოხდა სამხედრო გადატრიალება, რასაც მოჰყვა 1992 წლის შემოდგომის პარლამენტის არჩევნები (  უკვე უმაღლეს საკანონმდებლო ორგანოს სახელად ეწოდა პარლამენტი)  ამ არჩევნების დროსაც გაყალბების ხარისხი იყო ძალიან დაბალი. მე ამას ვხსნი იმით, რომ ეს არის პერიოდი, როდესაც ხელისუფლება ჯერ კიდევ არ იყო იმდენად ძლიერი, რომ მთელი საქართველო მოეცვა თავისი ქსელით და ამით მოეხდინა ზეგავლენა არჩევნების შედეგებზე. 1992 წლის არჩევნების მიმართაც არსებითი პრეტენზიები ფაქტობრივად არ ყოფილა, მაგრამ 1995 წლის საპარლამენტო არჩევნებიდან უკვე გამოჩნდა არჩევნების ორგანიზებული გაყალბების ნიშნები. რაც უფრო ძლიერდება ხელისუფლება მით უფრო იზრდება გაყალბების ხარისხი, ეს პირველ რიგში ვლინდებოდა იმაში, თუ როგორ ხდებოდა საარჩევნო ადმინისტრაციის ფორმირება. პირველი მრავალპარტიული არჩევნების დროს იმგვარად ფორმირდებოდა საარჩევნო კომისიები, რომ პარტიები პრაქტიკულად თანასწორ საფუძველზე მონაწილეობდნენ საარჩევნო ადმინისტრაციაში, 1995 წლიდან მოყოლებული დაიწყო საარჩევნო კომისიების იმგავარად ფორმირება, რომ მმართველ პარტიას კომისიაში ჰქონდა ზოგჯერ მცირე უპირატესობა, ზოგჯერ-დიდი. ამან ხელი შეუწყო იმას, რომ გაყალბების შემთხვების გასაჩივრებისას კომისიები ფაქტობრივად არ აკმაყოფილებდნენ არც ერთ საჩივარს და შეიქმნა სისტემა, რომლის შედეგიც ახლაც ვიწვნიეთ. ცხადია, შეუძლებელი იქნებოდა ასეთი გაყალბები, რომ არა ამ პროცესში  ჩართული რამდენიმე ათეული ათასი მოხელე საარჩევნო კომისიებისა, რომლებიც არა თუ თვალს ხუჭავდნენ დარღვევებზე,  თავადაც იყვნენ მათი მონაწილენი, რაც შემდგომ უფრო სისტემური გახდა და ჩემი შეფასებით, თავის პიკს მიაღწია 2024 წლის საპარლამენტო არჩევნებზე.

იმ შედეგებს, რასაც მუდმივად ვიღებთ აქვს თავისი მიზეზები. ხელისუფლების მიზანია, ძალაუფლების შენარჩუნების სურვილი, საზოგადოების მხრიდან მე ვიტყოდი-სამოქალაქო განათლების დაბალი დონე. ადამიანთა ნაწილი არ იპარავს იმიტომ, რომ ეშინია სასჯელის, მეორე ნაწილი არ იპარავს იმიტომ, რომ არ შეუძლია მოპარვა. ჩემი აზრით, ის ნაწილი, ვისაც არ შეუძლია მოპარვა ბევრად უფრო მეტია, ვიდრე- ის ვინც მოპარვისგან თავს იკავებს სასჯელის გამო. თუ ჩვენ გავაუქმებთ მოპარვის სასჯელს, ფარდობის რაოდენობები გაიზრდება. დაახლოებით ასეთი ვითარებაა როდესაც საარჩევნო კანონმდებლობის დაცვაზეა საუბარი. იმ დროს, როდესაც მთელი ხელისუფლება:პარლამენტი, მთავრობა, პროკურატურა, პოლიცია, სასამართლო, კონსოლიდირებულია ერთი პარტიის ხელში და გამყალბებლებს აქვთ გარანტია, რომ ისინი გაყალბებისთვის არა თუ არ დაისჯებიან, უფრო მეტიც, სარგებელს მიიღებენ გაყალბების  სისტემაში ჩართვის  შემთხვევაში, მათ მისცემენ ფულს, სიკეთეებს, დანიშნავენ თანამდებობზე, ამიტომ ცდუნება მცირე სიკეთის მიღებისა გაჭირვებულ ქვეყანაში იმდენად დიდია პრობლემას არ წარმოადგენს ხელისუფლებისთვის იმ რამდენიმე ათეული ათასი ადამიანის პოვნა, ვინც თანახმა იქნება ამ სიყალბის ჩადენაზე იმის სანაცვლოდ, რომ ისინი მიიღებენ სიკეთეებს. სამოქალაქო აზროვნება, რომ არ უნდა მოიპარო, არ უნდა ჩაიდინო სიყალბე, არ უნდა დაარღვიო კანონი არ არის გამჯდარი ისე ადამიანებში, რომ ამან ისინი შეაჩეროს. ჩვენ ხომ ვამბობთ რომ ქრისტიანები ვართ, ასე ამბობს საქართველოს მოქალაქეთა უმეტესი ნაწილი, მაგრამ შეგვიძლია ვთქვათ, რომ ეს ადამიანები იცავენ იმ ათ მცნებას, რომელთა გარეშე ქრისტიანობა არ არსებობს?! ცხადია არა.

- რა შეიძლება აღმოჩნდეს გარდამტეხი ამ მოცემულობის შეცვლაში?

- ეს ძალიან ჰგავს ქათმის და კვერცხის პრობლემას, რომელი იყო პირველად - ჯერ იყო ქათამი და გაჩნდა კვერცხი, თუ იყო კვერცხი და მერე გაჩნდა ქათამი. ჩვენი საშველი არის განათლებაში, საზოგადოებაში უნდა გაჩნდეს პასუხისმგებლობის განცდა.  აუცილებელია გააზრება იმისა, რომ ჩემზეა დამოკიდებული, თუ როგორი მმართველი მეყოლება. ამ არჩევანის გაკეთებისას, უნდა ვიყუროთ წინ და უნდა ვიყუროთ ცოტა შორს. ა რ  უნდა მიმაღებინოს გადაწყვეტილება იმან, რომ დღეს ხუთ კილო კარტოფილს მომცემენ ჩემი ხმის სანაცვლოდ ან  რაიმე სიკეთეს. იქიდან გამომდინარე, რომ 90-იანი წლებიდან ვაკვირდები ამ პროცესს, შემიძლია ვთქვა, რომ გარკვეული ზრდა გვაქვს. ყველა ვხედავთ, რომ ჩვენი  საზოგადოების ზრდა ახალი თაობის ხარჯზე ხდება, იმ თაობის ხარჯზე, რომელიც ფორმალურად დამოუკიდებელ სახელმწიფოში დაიბადა. რასაკვირველია, დრო და არც თუ მცირე დრო დასჭირდება საზოგადოების ზრდას. მოსემ ებრაელები ატარა 40 წელი, სანამ აღთქმულ მიწამდე მივიდოდნენ. მაშინ სიცოცხლის ხანგრძლივობა 40 წელი იყო. მიზანი იყო, რომ თაობა უნდა შეცვლილიყო, აღთქმულ მიწაზე უნდა მისულიყო  არა  მონობაში დაბადებული თაობა, არამედ ახალი თაობა. ასეა ჩვენთანაც. უნდა გავიდეს დრო. ეს დრო ნაკლებია, თუ ქვეყნის განვითარება სწორი მიმართულებით მიდის, ამისთვის საჭიროა ხელისუფლება ხელს უწყობდეს და არ აფერხებდეს განვითარებას, ან ამ პროცესს დასჭირდება დიდი დრო, თუ ხელისუფლებები ხელს უშლიან საზოგადოების განვითარებას. ჩვენ თუ გვინდა, ქვეყანა იყოს დემოკრატიული, ამ ქვეყნის მოსახლეობის კრიტიკული მასა, უნდა იყოს შემდგარი თავისუფალი ადამიანებისგან, ამ შემთხვევაში ჩვენ გვექნება შანსი, გვქონდეს დემოკრატიული ქვეყანა.  

- თქვენ მონაწილეობდით, საქართველოს კონსტიტუციის შემუშავებაში, იყავით ყველა საკონსტიტუციო კომისიის წევრი, თუ კი რაიმე  კომისია არსებობდა. როგორია განცდა, როდესაც მონაწილეობ  დოკუმენტის შექმნაში, რომელიც შენს ქვეყანში პოლიტიკური წესრიგს განსაზღვრავს. 

 - ეს განცდა სხვადასხვა დროს სხვადასხვაგვარი იყო. ერთ მაგალითს გეტყვით, 1995 წლის კონსტიტუციის მიღებისას, როდესაც მაშინდელ პარლამენტში „გაიჭედა“ კონსტიტუციის მიღება, იმიტომ რომ ედუარდ შევარდნაძემ  მხარდამჭერებთან ერთად ვერ მოახერხა 2/3  უმრავლესობის მოგროვება, იძულებული გახდა წასულიყო გარკვეულ დათმობებზე, იმისათვის რომ კონსტიტუცია მიღებულიყო. ეს მოთხოვნები, რომელთა მიღების შემთხვევაშიც, მხარს დავუჭერდით კონსტიტუციის მიღებას, ჩამოყალიბებული იყო მაშინდელი  გაერთიანებული ფრაქციის მიერ, რომლის ხელმძღვანელიც მე ვიყავი.  შევარდნაძესთან შეთანხმების მიღწევა მოხერხდა, მან კეთილსინდისიერად  შეასრულა  წინასწარი მოლაპარაკებისას მოცემული ყველა პირობა, თუმცა  შეეძლო რაღაც არ შეესრულებინა და „გადავეგდეთ“.  როდესაც ბოლო ტექსტს კენჭი ეყარა და მიიღო უმრავლესობის 2/3 ზე მეტი ხმა, მთელი პარლამენტი ფეხზე ადგა და დაიწყეს ტაშის დაკვრა. დარბაზს რომ გადავხედე, ტაშს უკრავდა ყველა, გარდა ჩემი ფრაქციის წევრებისა. შემდგომ, როდესაც ჩვენ შორის დაისვა ეს შეკითხვა, რატომ არ დაუკრა ტაში ფრაქციის არც ერთმა წევრმა, მიზეზი აღმოჩნდა ასეთი - ჩვენ მივიღეთ კონსტიტუცია, რომელიც არ არის ცუდი, მაგრამ ის პასუხისმგებლობა, რომელიც ჩვენ გვეკისრება ამის მიღების გამო, იმდენად დიდი და მძიმე აღმოჩნდა, ჩვენში გაჩნდა შეკითხვა, სწორად მოვიქეცით თუ არა, ამიტომ იყო ჩვენი რეაქცია ასეთი.  როდესაც საუბარია კონსტიტუციაზე   პასუხისმგებლობის ტვირთი  ძალიან  მძიმეა. კონსტიტუცია ხომ  არ არის მხოლოდ იურდიული დოკუმენტი. 1995 წლიდან ლამის 30 წელი გავიდა, ერთი რამ შემიძლია ვთქვა: ის, რასაც მაშინ მივაღწიეთ ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა ნორმების ჩამოყალიბების მხრივ, რომლებიც თითქმის უცვლელად მოვიდა დღევანდლამდე, ეს იყო სწორად გაკეთებული  ნაბიჯები. ამან სარგებელი მოუტანა ქვეყანას. თუ ოპოზიცია დღეს რაიმეზე დავობს, დავობს იმაზე, რომ ხელისუფლების მიერ ეს უფლებებია დარღეული.

- თუმცა ამ 30 წელიწადში კონსტიტუციაში იმდენი ცვლილება შევიდა, ალბათ, რეკორდსმენები ვართ ამ მხრივ. ყველა მმართველი ცდილობდა  ძალაუფლებაზე მოერგო კონსტიტუცია.

- ამას ბევრი მიზეზი აქვს. 2004 წელს, როდესაც კონსტიტუციაში შევიდა ის ცვლილებები, რომლითაც შესაძლებელი გახდა ქვეყანაში ავტორიტარული რეჟიმის ჩამოყალიბება, მხედველობაში  მაქვს, მიხეილ სააკაშვილის ავტორიტარული რეჟიმი, ეს  ცვლილებები იქნა მიღებული 1999 წელს არჩეული ძველი პარლამენტის მიერ, რომლის წევრთა საკმაოდ მნიშვნელოვანი ნაწილი პარლამენტში იყო არა იმის გამო, რომ  იდეების გატარება უნდოდათ, არამედ იმიტომ, რომ უკეთესად მოეწყოთ თავისი ცხოვრება. მას შემდეგ, როდესაც  შევარდნაძე გადადგა და პრეზიდენტი  გახდა მიხეილ სააკაშვილი, ეს ხალხი გადაბარგდნენ სააკაშვილის კამპანიაში და მხარი დაუჭირეს ამ ცვლილებებს. 2004 წლის გაზაფხულზე გაიმართა პარლამენტის იმ ნაწილის არჩევნები, რომელიც პროპორციულად აირჩეოდა, უკვე რევოლუციურ ტალღაზე მიიღო საკონსტიტუციო უმრავლესობა „ნაციონალურმა მოძრაობამ“ და დაიწყო თავისი ხელისუფლების განმტკიცება. ამ სამი წლის განმავლობაში კონსტიტუციაში შევიდა  უამრავი ცვლილება, რაც მანამდე ათი წლის განმავლობაში არ იყო ერთად მიღებული. ხელისუფლების ცვლილებების შემდეგ ოცნების ხელისუფლებამ   2012 წლიდან 2016 წლის ბოლომდე კონსტიტუციაში რამდენიმე  ცვლილება შეიტანა, რადგან  მათ არ ჰქონდათ კონსტიტუციური უმრავლესობა პარლამენტში. ამ ცვლილებებით შეიზღუდა კონსტიტუციით დადგენილი პრემიერ მინისტრის უფლებები, რაც გაზრდილი იყო სააკაშვილის ხელისუფლების დროს.

2016 წლიდან „ქართულმა ოცნებამ“ უკვე ერთპარტიულად მიიღო დიდი უმრავლესობა პარლამენტში, რამაც მას მისცა შესაძლებლობა დაეწყო კონსტიტუციის ჭრა-კერვა. შეიძლება ითქვას, ქართული ოცნების მიერ შეტანილი ცვლილებები არ ჩამოუვარდება „ნაციონალური მოძრაობის“ მიერ შეტანილ ცვლილებებს, მაგრამ ცვლილებების დიდი ნაწილი მაინც  დარჩა კონსტიტუციონალიზმის ფარგლებში. 2017 წელს მე საკონსტიტუციო კომისიაში  წინააღმდეგ  მივეცი ხმა  ცვლილებების მიღებას, რადგან  მიმაჩნდა, რომ  ყველა ცვლილება ერთობლივად არათანმიმდევრული იყო. 2019 წლიდან  მოქმედებს  ყველა ის ცვლილება, რაც იქნა მიღებული 2017 წელს. მთავარი პრობლემა, რაც ჩანს ახლა, ეს ცვლილებები კი არა, ის აღმოჩნდა, რომ დღევანდელი ხელისუფლება არღევს კონსტიტუციას, არ იცავს იმას, რაც წერია კონსტიტუციაში.  ეს ეხება როგორც 78 - ე მუხლს, ასევე მუხლები, რომელიც შეეხება არჩევნების თავისუფლებას, დემოკრატიას, ხელისუფლების დანაწილებას. დღეს ხელისუფლება დანაწილებულია მხოლოდ ქაღალდზე, მხოლოდ იმ ტექსტით, რაც კონსტიტუციაში წერია, ფაქტობრივი მდგომარეობით კი, ხელისუფლება არის კონსოლიდირებული და არანაირი დანაწილება დღეს არ მოქმედებს.   

- ამ ცვლილებებზე ძალიან აქტიურად მუშაობდა დღევანდელი პრემიერ მინისტრი, მასთან თანამშრომლობის რა ტიპის გამოცდილება გაქვთ?

-  ჩვენ შორის დიდი ასაკობრივი განსხვავებაა, ჩვენ მოგვიწია თანამშრომლობა, როდესაც  ის გახდა „ქართული ოცნების“ აღმასრულებელი მდივანი. იყო რამდენიმე კონტაქტი რაღაც კანონების გამო, თუმცა ჩვენ შორის აზრთა თანხვედრა არ ყოფილა. მისი გავლენა მაშინ არ იყო ისეთი, როგორიც შემდგომ წლებში, რომ გაეტანა თავისი აზრი. ერთ-ერთი ასეთი თემა  იყო თვითთმმართველობის სისტემასთან დაკავშირებული საკითხები. ჩვენ ვიყავით მომხრე დეცენტრალიზაციის, ვცდილობდით თვითთმმართველობის ავტონომიურობის გაზრდას, თვითმმართველობის სისტემის რეფორმას ამ მიმართულებით, ის იყო მომხრე პირიქით, ცენტრალიზებული სისტემის და ცენტრალური ხელისუფლებისადმი მკაცრად დაქვემდებარებული თვითმმართველობის. 2016 წლის ბოლოს, როდესაც „ქართულმა ოცნებამ“ არჩევნებში მოიპოვა გამარჯვება და პარლამენტში ხელისშემშლელი არავინ ჰყავდათ, ის ყველაფერი, რაც გავაკეთეთ თვითმმართველობის ავტონომიის გაზრდის და გაძლიერებისთვის, მთლიანად გაანადგურა.       

მე ზოგადი შეფასებით შემოვიფარგლები. კობახიძის კონსტიტუციონალიზმის ცოდნა  შემიძლია დავადასტურო, მას კარგი დონის ცოდნა აქვს, თუმცა მე მასზე, როგორც კონსტიტუციონალისტზე შეხედულება მკვეთრად  შემეცვალა მას შემდეგ, როდესაც მან დაიწყო კონსტიტუციის ნორმების არასათანადო კომენტირება, არსებითად არასწორი კომენტირება და ნორმების შინაარსის ისეთნაირად განსაზღვრა, როგორიც მას  და მთლიანად „ქართულ ოცნებას“ აძლევდა ხელს. მან კონსტიტუციის გარდა, დაიწყო კანონის მთელი რიგი ნორმების იმდაგვარად განმარტება, რომ მისი შეფასებით ისინი არ იყო წინააღმდეგოობაში კონსტიტუციასთან. ეს განსაკუთრებით მკვეთრად გამოჩნდა ე.წ. რუსულ კანონის განხილვის და მიღების დროს. ჩემთვის კონსტიტუციონალისტი არის არა მხოლოდ  კონსტიტუციის მცოდნე, არამედ ამ ადამიანის შინაგანი განწყობა, პრინციპები, რაც კონსტიტუციას უდევს საფუძვლად. ეს დაახლოებით იგივეა, როგორც მცნებები, რომელიც უდევს საფუძვლად ქრისტიანულ რელიგიას, რაც უნდა იყოს შინაგანი განწყობა და მოთხოვნილება ადამიანისა, თუ ის ჭეშმარიტი ქრისტიანია.    

-  რაც პოლიტიკაში ხართ ამ ქვეყნის ბევრ ლიდერთან გქონდათ ურთიერთობა, მათ შორის იყო ედუარდ შევარდნაძე, მიხეილ სააკაშვილი, ბიძინა ივანიშვილი.  რისი გამოყოფა შეგიძლიათ მათთან დაკავშირებით?   

- მე ხშირი კავშირი მქონდა ედუარდ შევარდანაძესთან, როდესაც ის იყო პარლამენტის თავმჯდომარე, მე კი ფრაქციის თავმჯდომარე.  მასზე ერთი რამ უნდა ვთქვა, ედუარდმა  იცოდა მოსმენა. შეიძლება არ გაეთვალისწინებინა  შენი აზრი, მაგრამ  აუცილებლად მოგისმენდა და ეტყობოდა კიდეც, რომ ფიქრობდა შენს  ნათქვამზე. მას ჰქონდა თმენის დიდი უნარი, შეეძლო დროზე ადრე არ გაემხილა საკუთარი მიზანი. ერთ  მაგალითს მოვიყვან. ბაქო -ჯეიჰანის ნავთობსადენის შესახებ განცხადება გაკეთდა 1995 წლის შემოდგომაზე, თუმცა გადაწყვეტილება დიდხანს მზადდებოდა, ჩვენ ამის თაობაზე არაფერი ვიცოდით. ეს აღმოჩნდა ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი ფაქტორი, რამაც შეუწყო ხელი საქართველოს დამოუკიდებლობის შენარჩუნებას. ცხადია, რუსეთი ყველანაირად ეცდებოდა ამ პროექტისთვის ხელის შეშლას, რაც კარგად იცოდა შევარდნაძემ. როდესაც მას პარლამენტში აბრალებდნენ რუსეთუმეობას და რუსული პოლიტიკის თამაშს, მაშინაც კი არ დაცდენია, რომ ასეთ მნიშვნელოვან პროექტზე მუშაობდა, თავი შეიკავა მანამდე, სანამ ეს საჭირო იყო.         

ჩემი და მიხეილ სააკაშვილის ურთიერთობა ფაქტობრივად შეწყდა მას შემდეგ, რაც ის პრეზიდენტი გახდა.მანამდე მეტ-ნაკლებად გვქონდა ურთიერთობა, ერთი პერიოდი ძალიან მჭიდრო იყო ჩვენი ურთიერთობა, როდესაც ის შემოვიდა პოლიტიკაში, შემდგომ თანდათან შემცირდა ურთიერთობის ხარისხი ძირითადად ჩემ გამო, იმიტომ რომ მე აღარ მოვინდომე ურთიერთობის განვითარება. ჩვენი თანამშრომლობის ერთი წლის თავზე გავაცნობიერე და  მივედი იმ დასკვნამდე, რომ სააკაშვილი არ იყო ის პოლიტიკოსი, რომლის მოქმედების მეთოდებიც ჩემთვის მისაღები იქნებოდა. 2003 წლის არჩევნების შემდეგ მე მასთან პირდაპირი ურთიერთობა აღარ მქონდა.

- თქვენი დაკვირვებით, ქართული პოლიტიკის განვითარებას რაიმე კანონზომიერება ახასიათებს თუ ქართული ხასიათი და ჩვენი ბუნება  განსაზღრავს?    

-ერთიც არის და მეორეც. კანონზმიერებაში მოვიაზრებ იმას, რომ ხშირად ხალხი იქცეოდა იმ ანდაზის მიხედვით, რომ დღევანდელი კვერცხი ურჩევნია ხვალინდელ ქათამს. ადამიანები მხოლოდ დღევანდელ სარგებელზე ფიქრობენ, არ აცნობიერებენ იმას, რომ მალე ყელზე დაადგებათ სარგებელი, რომელზეც დახარბდნენ. პრობლემაა ისევ და ისევ  სამოქალაქო ცნობიერების, თვითშეგნების და პასუხისმგებლობის დაბალი დონე, აქედან გამომდინარეობს შედეგებიც. მნიშვნელოვანი პრობლემაა სწრაფვა ლიდერისკენ, რომელსაც გადავაბარებ ჩემზე ზრუნვას. ის, რომ მე კი არ უნდა ვიზრუნო საკუთარ თავზე, არა, ახლა კეთილი ინებოს და იმან იზრუნოს ჩემზე, ვისაც მივეცი ხმა და ხელისუფლება.  არის ჩვენი მახასიათებელი - ამწუთიერ სარგებელზე ზრუნვა და დაუფიქრებლობა იმაზე, თუ  რა მოჰყვება ჩვენს  დღევანდელ ქმედებას ხვალ.  

თამუნა ნიჟარაძე