USD 2.6071
EUR 2.9911
RUB 3.0972
თბილისი
ტოპ 5 გამოგონილი სამყარო მსოფლიო ლიტერატურაში
თარიღი:  1415

წარმოგიდგენთ ტოპ 5 გამოგონილ სამყაროს მსოფლიო ლიტერატურაში ლევან ბერძენიშვილის ავტორობით.

იოკნაპატოფა

ტოპ გამოგონილი სამყაროების აშკარა მეთაური იოკნაპატოფას ოლქია.

იოკნაპატოფა ფოლკნერმა მისისიპის მხარეში შექმნა. ის ეფუძნება მისისიპის შტატში, ისტორიულად არსებულ ლაფაიეტის ოლქს, დედაქალაქით – ოქსფორდი. ფოლკნერის გამოგონილი ოლქის დედაქალაქად კი ქალაქი ჯეფერსონია გამოცხადებული.

იოკნაპატოფა ჩემი აპოკრიფული ოლქიაო, თქვა ფოლკნერმა. დაწყებული „სარტორისიდან”, ანუ რომანიდან, რომელსაც შემდგომში „დროშები მტვერში“ ეწოდა, ფაქტობრივად, ყველა რომანის და 50 მოთხრობის  პერსონაჟი აქ დაასახლა. გამონაკლისია სამი რომანი.

„აბესალომ, აბესალომში“, ჩართულია იოკნაპატოფას რუკაც, რომელიც ფოლკნერმა ხელით დახატა. მითითებულია, ვინ სახლობს ჩრდილოეთში, ვინ – სამხრეთში, რომელი გვარი სად ცხოვრობს და ა.შ.

ძალიან მნიშვნელოვანია – როგორ განაწილდნენ გვარები ამ ტერიტორიაზე, ვინ სად ცხოვრობს. ქალაქის მახლობლად ცხოვრობენ კომპსონები, სხვადასხვა მიმართულებით თუ წახვალთ, წააწყდებით მაკასლინებს, სნოუპსებს და ა.შ.

მოკლედ, იოკნაპატოფას თავისი გეოგრაფია აქვს, რომელიც ამავე დროს ფილოსოფიაცაა.

სახელი „იოკნაპატოფა“ მომდინარეობს ინდიელთა ენის ორი სიტყვიდან, იოკონა და პეტოფა. პეტოფა ნიშნავს გაყოფილ მიწას. იოკონა კი ნამდვილად არსებული მდინარეა ლაფაიეტის ოლქში.  ეს ნიშნავს, რომ იოკონა ამ ველზე მიედინება.

ამ ტერიტორიაზე თეთრკანიანები 1800-იან წლებში დასახლდნენ. სამოქალაქო ომის დროს აქ უკვე რამდენიმე ვრცელი პლანტაცია არსებობდა. შემდგომში ეს მხარე ძალიან პატარა ფერმებად დაიშალა და, როგორც ფოლკნერი ამტკიცებს, 1936 წელს მისი მოსახლეობა 15 611 კაცს შეადგენდა, რომელთაგან 6298 თეთრი,  9313 კი შავკანიანი იყო.

ეს ოლქი ისეა დახატული, რომ აქედან შეიძლება გაემგზავრო რომელიმე ჩვეულებრივ ადგილას. ასე მოხდა კვენტინ კომპსონის შემთხვევაში, რომელიც ჰარვარდის უნივერსიტეტის სტუდენტი გახდა. ჯეფერსონიდან, არარასებული ქალაქიდან, წავიდა ბოსტონში, ნამდვილად არსებულ ქალაქში და იქ მოიკლა თავი. როდესაც ფოლკნერი რუკას ხატავდა მას ესმოდა, რომ  ახალ რეალობას ქმნიდა, ისეთ ახალ რეალობას, რომელიც ჩვეულებრივ ეწერებოდა არსებულში.

რა საჭირო იყო ამის გამოგონება? ჩვენ უნდა გვესმოდეს, რომ ის, რაც აქ ხდება, ხდება ფოლკნერის თავში, ფოლკნერის ოლქში, ფოლკნერის სამყაროში. ამ თვალსაზრისით, ფოლკნერი ძალიან სერიოზული ავტორია.

ძალიან საინტერესოა ამერიკელი ქალი მწერალი, რომელიც ასევე მისისიპიდანაა – ჯესმი ვორდი. ის ერთადერთია, რომელსაც მხატვრული შემოქმედებისთვის ეროვნული წიგნის ჯილდო ორჯერ აქვს მიღებული. ფოლკნერის გავლენით მან ასევე შექმნა თავისი ტერიტორია, რომელსაც ჰქვია ბუა სოვაჟ, ანუ ველური ტყე, სადაც მისი სამი რომანის მოქმედება მიმდინარეობს. ასე რომ, ფოლკნერმა ამ თვალსაზრისითაც მოახდინა გავლენა მსოფლიო ლიტერატურაზე.

მაკონდო

წიგნების დასაწყისებიდან ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი დასაწყისი ასე ჟღერს: „გაივლის მრავალი წელი და დახვრეტის მოლოდინში კედელთან მდგომი პოლკოვნიკი აურელიანო ბუენდია იმ შორეულ დღეს გაიხსენებს, როდესაც მამამისმა ყინულის სანახავად წაიყვანა, მაკონდო მაშინ პატარა სოფელი იყო“.

ასე ჩნდება ეს უცნაური სიტყვა – მაკონდო, რომლის ჟღერადობამ მოხიბლა მისი ავტორი გაბრიელ გარსია მარკესი. მაკონდო, ასეთი პატარა, ერთი ბეწო სოფელი თურმე მართლა არსებობს, ოღონდ ამის შესახებ იმ მომენტში, როდესაც ამ რომანს ქმნიდა, ავტორმა არაფერი იცოდა. მან უბრალოდ ერთხელ ბანანის პლანტაციასთან დაინახა ტრაფარეტი წარწერით „მაკონდო“, ყოველთვის ინტერესდებოდა, რა იყო ის. აღმოჩნდა ხე, რომელიც არც ფოთოლს ისხამს, არც ნაყოფს, რომლის ღერო გამოიყენება, მაგალითად, საოჯახო საგნებისა და ბანჯოს ინსტრუმენტის დასამზადებლად. მერე აღმოჩნდა, რომ აფრიკაში არსებობს ასეთი დასახლება – მაკონდო.

მაკონდოში, მოგეხსენებათ, ყველაზე ჭკვიანმა კაცმა, ხოსე არკადიო ბუენდიამ სახლების მშენებლობა ისე დაგეგმა, რომ წყალზე წასულ ხალხს ერთნაირი გზა გაევლო მდინარემდე. ქუჩები გონივრულად გაიყვანა, რომ მზის სხივები თანაბრად დაცემულიყო. მოკლედ, მაკონდო, ეს არის ადამიანის გონების მიერ აგებული ქალაქი, რომელიც მომავლის ქალაქი უნდა ყოფილიყო და სწორედ მომავლიდან ეწვია ხოსე არკადიო ბუენდიას სიზმარი, ვითომ ბანაკის ადგილას, რომელსაც ის ქმნიდა, წამოიმართა დიდი ქალაქი, სადაც სახლებს უჩვეულოდ გამჭვირვალე კედლები ჰქონდათ. გასაგებია, რომ რკინა-ბეტონისა და შუშის კონსტრუქციები იგულისხმება და, როცა იკითხა, რა ქალაქიაო, პასუხად გაიგონა უცნაური და უაზრო სახელი, მაგრამ სიზმარში ჟღერდა ძალიან ბუნებრივად. აი ასე, ჟღერს ეს სახელი – მაკონდო.

მაკონდო გამოგონილი ადგილია, მაკონდოში ასევე გამოგონილი ამბები მიმდინარეობს, აქ იშლება შვიდი თაობის ისტორია. „მარტოობის ასი წელიწადი“ საოცარი წიგნი, მაგიური რეალიზმის დიდი შედევრია.

2006 წელს ჩატარდა სპეციალური გამოკითხვა, პლებისციტის ტიპის, რომელსაც უნდა დაედგინა, ხომ არ გადაერქვას მარკესის მშობლიურ ქალაქ არაკატაკას სახელი და ხომ არ დაერქვას მას არაკატაკა-მაკონდო.

მსოფლიო ლიტერატურაში არსებობს ასეთი პრეცედენტი. მოგეხსენებათ, იყო ქალაქი,  რომელსაც მარსელ პრუსტმა კომბრე დაარქვა. შემდეგ იქ ჩატარდა გამოკითხვა და ქალაქის სახელს ეს ახალი სახელი დაემატა. აი, არაკატაკას არაკატაკა-მაკონდო ვერ დაერქვა, იმიტომ, რომ პლებისციტზე საკმარისი რაოდენობის ხალხი არ გამოცხადა. მიუხედავად იმისა, რომ ტურისტული თვალსაზრისით ეს ძალიან მნიშვნელოვანია და არაკატაკას ისედაც ყველა მაკონდოს ეძახის.

შუახმელეთი

შუახმელეთი გახლავთ ტოლკინის მიერ გამოგონილი სამყარო, რომელიც მის სხვადასხვა ნაწარმოებში ჩნდება. ჯონ რონალდ რუელ ტოლკინი სამხრეთ აფრიკაში დაბადებული ინგლისელი ფილოლოგი, მწერალი, პროფესორი, რომელიც ძალიან ცნობილია წიგნებით „ჰობიტი“ და „ბეჭდების მბრძანებელი“, ქმნის ახალ სამყაროს, რომელზეც ამბობს, რომ ეს არ არის გამოგონილი სამყარო, ეს ის სამყაროა, რომელშიც ჩვენ ვცხოვრობთ. უბრალოდ ეს იყო ძალიან, ძალიან ადრე, სანამ ჩვენ გავჩნდებოდით. მაგრამ, ფაქტია, რომ რუკები, რომლებიც მან დახატა, არ ემთხვევა იმ რუკებს, რომლებიც დღეს გვაქვს. ასე რომ, ტოლკინის სამყარო მთლად ჩვენი სამყარო არ არის.

უშუალოდ მათში ვალარები და ელფები ებრძვიან მორგოთს, დაცემულ ვალარს, მის მოდგმას და გარე დამხმარე ძალებს – ორკებს, დრაკონებს და დამონებულ ადამიანებს. მოგვიანებით სხვა საუკუნეებში მორგოთის დამარცხების შემდეგ მის ადგილს საშინელი არსება – საურონი იკავებს და ვალართა როლი მორგოდთან ბრძოლაში გამოიხატება.

ტოლკინმა თავად შექმნა შუახმელეთისა და მისი რეგიონების რამდენიმე რუკა, ნაწილი მის ცხოვრებაში, ნაწილიც გარდაცვალების შემდეგ გამოიცა.

„ბეჭდების მბრძანებელში“, ეპიკური ფენტეზის ჟანრის რომანში, ვხდებით ბნელ მბრძანებელს, საურონს, რომელმაც ადრეულ პერიოდში შექმნა ერთი ბეჭედი ძალაუფლების ბეჭდების დასამორჩილებლად და შუახმელეთის დასაპყრობად. თხრობა იწყება შაირში, რომელიც მოიცავს მთელ შუახმელეთს, რომელშიც მოგზაურობენ ჰობიტები – ფროდო ბეგინსი, სემუელ გემჯი, მერიადოკ ბრენდიბაკი, პერეგრინ ტუკი, ისევე როგორც მათი მეგობარი ადამიანები – არაგორნი და ბორომირი, ელფი ლეგოლასი, ჯუჯა გიმლი და ჯადოსანი გენდალფი – ეს შემადგენლობა ყველამ შესანიშნავად იცის, ვინც ტოლკინის რომანებს იცნობს.

„ბეჭდების მბრძანებელში“ მოქმედება მუდმივად შუა ხმელეთის დაპყრობისთვის მიმდინარეობს და იგი უამრავ სხვა ტერიტორიას მოიცავს. ის მოიცავს ძალიან ბევრ ისტორიულთან მიახლოებულ ამბავსაც. მოგეხსენებათ, ამბავი სამი რომანისგან, სამი ნაწილისგან შედგება. ესაა – „ბეჭდის საძმო“, „ორი ციხე-კოშკი“ და „მეფის დაბრუნება“ მისი ძალიან ცნობილი პერსონაჟებით, განსაკუთრებით, დადებითი პერსონაჟებით – ფროდო ბეგინსი, გემჯი, მერი, პიპინი, გენდალფი, არაგორნი, ლეგოლასი, გიმლი, დენეთორი, ბორომირი და ასე შემდეგ; და ასევე უარყოფითი პერსონაჟებით, რომლებიც სერიოზულად იბრძვიან შუახმელეთის დასაპყრობად. ესენია – საურონი, ბეჭდის მბრძანებელი, დაცემული მაია, რომელიც ელფებს საუკუნეების წინ დაეხმარა ბეჭდების შექმნაში, ნაზგულები, ბეჭდის აჩრდილები, ანგმარის გრძნეული მეფე, სარუმანი ჯადოსანი, რომელსაც თავად სურს ბეჭდის ფლობა, გოლუმი – მდინარესთან მცხოვრები ჰობიტი, სმეგოლი – ოდესღაც ნორმალური ჰობიტი, შემდეგ კი ბეჭდის მიერ ქცეული საზარელ არსებად. ყველანი ასახელებენ შუახმელეთს და ეს არის ამ ტერიტორიის ყველაზე უფრო მნიშვნელოვანი ნაწილი, რომლისთვისაც მიმდინარეობს ბრძოლა.

ადამიანთა გონებაში არარსებული სამყაროს მნიშვნელოვან ადგილად ქცევით ხდება ვიღაცების მიერ ნაკლად აღქმული ნაწილის გადაფარვა, რომ ტოლკინის ნაწარმოები მეტისმეტად შავ-თეთრია, ანუ ან ბოროტია ადამიანი ან კეთილი, მას გარდამავალი სახეები ნაკლებად აქვს. თვითონ გეოგრაფია – ტერიტორიები, ციხე-სიმაგრეები, მდინარეები, კლდეები, ყინულები, ვულკანი და ასე შემდეგ, არის უზარმაზარი სამყარო, რომელიც თავს აყვარებს მკითხველს. „ბეჭდების მბრძანებლისა“ და სხვა რომანების მიხედვით შუახმელეთი ნამდვილად გახდა კაცობრიობის საყვარელი ადგილი, რომელიც სინამდვილეში არ არსებულა, ტოლკინის თავში დაიბადა, მაგრამ ძალიან ბევრი მკითხველის თავსა და გულში აგრძელებს არსებობას.

საოცარი ახალი სამყარო

„საოცარი ახალი სამყაროს“ სივრცე თითქოს არსებული ლონდონია, იმიტომ, რომ თავიდანვე პირველივე თავში ნახსენებია „სულ რაღაც 54-სართულიანი დაბალი რუხი შენობა, მთავარ შესასვლელზე წარწერა – ცენტრალური ლონდონის ინკუბატორი და აღმზრდელობითი ცენტრი“.

ეს არის 1931 წელს დაწერილი და 1932 წელს გამოცემული რომანი, რომელსაც „საოცარი ახალი სამყარო“ ჰქვია. რომანში მოცემულია ფუტურისტული მომავლის მსოფლიო სახელმწიფო, რომელიც ძირითადად მოდიფიცირებული მოქალაქეებითა და ინტელექტზე დაფუძნებული სოციალური იერარქიითაა დასახლებული. წიგნში მეცნიერების უზარმაზარი მიღწევები საშინელი კრიტიკის საგანი გახდა და ძალიან ხშირად ადარებენ ჯორჯ ორუელის 1984-ს, რომელიც 1949 წელს დაიწერა.

მოგეხსენებათ, აქ არის შექმნილი მსოფლიო სახელმწიფო, რომელსაც აქვს თავისი დევიზი – ერთობა, ერთგვაროვნება და სტაბილურობა. პირველი სართულის უზარმაზარი ოთახი გადის ჩრდილოეთში, ზაფხულია, აუტანლად ცხელა. ჩვენ ვაწყდებით სამყაროს, რომელიც თანამედროვე ლიტერატურაში მიჩნეულია ერთ-ერთ ყველაზე მნიშვნელოვან ვირტუალურ სამყაროდ, რომელიც კი ოდესმე ყოფილა გამოგონილი.

სათაური აღებულია უილიამ შექსპირიდან, რომელიც სანახევროდ მსოფლიო ნაწარმოებების სათაურების ავტორია, კერძოდ, „ქარიშხლიდან“ მეხუთე აქტიდან – „ო, საოცრება, რამდენი ახალი არსება არის აქ, რა საინტერესო არის კაცობრიობა, ო, საოცარო, ახალო სამყარო, რომელშიც ახალი ხალხი ცხოვრობს“. ეს, რა თქმა უნდა, ირონიულად არის გააზრებული, ვინაიდან შექსპირთან ახალი სამყარო წარმოდგენილია სრულიად გულწრფელად, ირონიის გარეშე.

ჰაქსლის ძალიან მნიშვნელოვანი სათქმელი ჰქონდა. უტოპიები, მოგეხსენებათ, ყოველთვის წარმოსახვით სამყაროში ხდება, მაგრამ ამ წიგნის დაწერა დაემთხვა დიდ დეპრესიას ამერიკის შეერთებულ შტატებში და მისი შინაარსი  ძალიან ჭკუის დამრიგებლური გახდა.

მოგეხსენებათ, ამ რომანში მოქმედება მიდის სტაბილურობის 632-ე წელს ფორდის ხანაში. ფორდი, რომელმაც მე-20 საუკუნის დასაწყისში შექმნა საავტომობილო კომპანია, მსოფლიო სახელმწიფოში ღმერთის ფუნქციას ასრულებს, მას ასევე უწოდებენ – „უფალი ჩვენი, ფორდი“.

ამ სახელმწიფოს მართავს ტექნოკრატია. ბავშვები არ იბადებიან, ხელოვნური გზით ისახებიან, სპეციალურ ინკუბატორებში გამოჰყავთ. გამოდიან სხვადასხვა პირობებში, ამიტომ მიიღებიან სხვადასხვა არსებები – ალფები, ბეტები, გამები, დელტები და ეფსილონები. ალფები პირველი ხარისხის ხალხია, გონებრივი შრომის ადამიანები, ეფსილონები კი არიან ყველაზე დაბალი კასტა, რომელთაც შეუძლიათ ყველაზე ერთსახოვანი ფიზიკური შრომის გაწევა. თავდაპირველად გარკვეულ პირობებში არიან ეს ჩანასახები, შემდეგ ჩნდებიან ისინი სპეციალური შუშის ბოთლებიდან. ბავშვებიც აღიზრდებიან სხვადასხვანაირად, ყველა კასტას აქვს პატივისცემა უფრო მაღალი კასტის მიმართ და სრული ზიზღი უფრო დაბალი კასტების მიმართ. თითოეულ კასტას აქვს გარკვეული ფერის სამოსი, მაგალითად, ალფები ნაცრისფერში დადიან, გამებს მწვანე აცვიათ, ეფსილონებს კი – შავი. საზოგადოების სტანდარტიზაცია არის მთავარი რამ მსოფლიო სახელმწიფოში, როგორც ვთქვით, მათ თავისი დევიზი აქვთ, დევიზში მთავარი სიტყვებია სტაბილურობა და ერთნაირობა, რომ ყველა უნდა აკმაყოფილებდეს აღიარებულ სტანდარტებს.

ადრე ფორდამდელ სამყაროში ყველას ჰყავდა თავისი მშობელი და ჰქონდა მშობლიური სახლი, მაგრამ ამას არაფერი მოჰქონდა ადამიანებისთვის ტანჯვისა და უბედურების გარდა, ხოლო ახლა ყველა ეკუთვნის ყველა დანარჩენს. რა საჭიროა სიყვარული, რა საჭიროა განცდები და დრამები. ამიტომ ბავშვები პატარაობიდანვე ეჩვევიან ეროტიკულ თამაშებს, მათ აჩვენებენ მოწინააღმდეგე სქესის ადამიანში პარტნიორს ტკბობისთვის და კარგია, თუ ამ პარტნიორებს ხშირ-ხშირად გამოიცვლიან, ვინაიდან ყველა ეკუთვნის ყველა დანარჩენს.

ამ სამყაროში არის ინდუსტრია გართობის, სინთეტური მუსიკა, ელექტრონული გოლფი, ფილმები პრიმიტიული სიუჟეტებით, რომლის ყურების დროს მართლა გრძნობ იმას, რაც ეკრანზე ხდება, ყველაფერი გამარტივებულია, ყველაფერი ბრწყინვალედაა წარმოდგენილი.

მთავარი მოქმედი გმირი გახლავთ ბერნარდ მარქსი, რომელიც უმაღლესი კლასის წარმომადგენელია, ის განსხვავდება თავისი თანამოძმეებისგან. მეტისმეტად დაფიქრებული, მელანქოლიური, შეიძლება ითქვას, რომ რომანტიკულიც კი არის, გამხდარი და სუსტია ფიზიკურად და არ უყვარს სპორტული თამაშები. დადის ხმები, რომ ინკუბატორში მას შემთხვევით სისხლის შემცვლელის ნაცვლად სპირტი შეასხეს. ამიტომ გამოვიდა ასეთი უცნაური.

არის ბეტა გოგონა ლინაინა ქრაუნი. ბერნარდისა და ლინაინას ურთიერთობა ძალიან მნიშვნელოვანია ამ რომანისთვის, მოკლედ ეს არის სამყარო, სადაც თანამედროვე ადამიანის ადგილი არ არის.

ეს არის ის მომავალი, რომელიც, იმედია, მართლა სერიოზულად არ გვემუქრება, თუმცა ყველაფერი აჩვენებს, რომ ჩვენ სწორედ იქითკენ მივექანებით.

ვესტეროსი

ვესტეროსი ის გამოგონილი სამყაროა, რომელიც ჯორჯ მარტინმა შექმნა. ჯორჯ მარტინი გახლავთ ავტორი ცნობილი რომანების ციკლისა – „ყინულისა და ცეცხლის სიმღერა“ და ამ რომანის პირველი ნაწილის სახელმა „სატახტო თამაშებმა“ განსაზღვრა სერიალის სახელი, რომელიც რომანის მიხედვითაა გადაღებული.

ფილმშიც და წიგნშიც უპირველეს ყოვლისა მთელი ამბავი ეფუძნება ვარდების ომს, რომელიც 1455 – 1485 წლამდე მიმდინარეობდა ინგლისური თავადაზნაურობის ორ ჯგუფს შორის, ლანკასტერებსა და იორკებს შორის და არ არის ძნელი მისახვედრი, რომ ლანკასტერების უკან შეიძლება დავინახოთ  ლანისტერები და იორკების უკან – სტარკები.

სერიალში ეს სისხლიანი ისტორია გარდაიქმნა, ორი მთავარი სახლის, ლანისტერებისა და სტარკების დაპირისპირებად. აისახა ელემენტები ამერიკის შეერთებული შტატების სამოქალაქო ომიდან, შუა საუკუნეების ქრონიკებიდან, მათ შორის, შესაძლოა, ჩვენი ქვეყნისაც.

შეიძლება პირდაპირ ითქვას, რომ ამ რომანებში ვხდებით 21-ე საუკუნის ადამიანებს. ფენტეზი თავისი დრაკონებიანად გამოყენებულია ანტურაჟისთვის.

გარდა ამისა, ეს წიგნი ჩვენ საშუალებას გვაძლევს, გამოვიკვლიოთ გარე სამყარო, ჩვენ აქ ვხედავთ, რომ ნაწარმოებში მსოფლიოს ბევრი ქვეყანაა ჩართული. გარე სამყაროს ინტერესები აშკარად იკვეთება და კარგად ჩანს.

ვესტეროსი გახლავთ ერთ-ერთი კონტინენტი, ე.წ. ცნობილი სამყაროსი. იგი არის დასავლეთით განლაგებული და მეორე კონტინენტისგან, ესოსისგან, ვიწრო ზღვით გამოყოფილი.  მთელი ვესტეროსი, მათ შორის ჩრდილოეთის ჩათვლით, წარმოქმნის შვიდ სამეფოს. გარდა ამისა, ჩრდილოეთში არის კედელი, რომლის მიღმა კიდევ სხვა სამყაროა. რაც შეეხება შვიდ სამთავროს, მათ ხელმძღვანელობს ანდალებისა და პირველი ადამიანების მეფე. აი ამ ტახტზეა დიდი ბრძოლა. ბევრი ცდილობს მის დაკავებას.

ითვლება, რომ ვესტეროსიც და ესოსიც ერთი კონტინენტი იყო. მათი დაშორების შემდეგ ახლა დარჩა საფეხურები, რომლებიც ვიწრო ზღვაში კუნძულების გარკვეულ რაოდენობას ქმნის.

ვესტეროსში ძალიან უცნაური ლანდშაფტი და განსხვავებული კლიმატია. ჩრდილოეთში სულ თოვლია, მაშინ, როდესაც დორნში თოვლი საერთოდ არ უნახავთ. სამაგიეროდ, იცნობენ ისეთ რამეს, როგორიც არის უდაბნო, და უდაბნო ძალიან სერიოზულად არის წარმოდგენილი. გეოგრაფიის თვალსაზრისით ძალიან მნიშვნელოვანია, რომ ეს კონტინენტი 5000 კილომეტრი უნდა იყოს სიგრძეში და 1500 – სიგანეში, თუ შევადარებთ არსებულ სამყაროს, წარმოვიდგინოთ გადმობრუნებული დიდი ბრიტანეთი და გავადიდოთ ძალიან სერიოზულად.

ვესტეროსი თერთმეტი ათასი წლის წინ დასახლებული იყო არა ადამიანებით, არამედ ტყის შვილებით, რომლებიც ემორჩილებოდნენ და ემსახურებოდნენ ძველ ღმერთებს. მერე შემოიჭრნენ პირველი ადამიანები დორნიდან და შემდეგ გამოჩნდნენ თეთრი მოსიარულეები, ანუ მკვდრები, რომლებიც პირდაპირ არის ჰოლივუდის გამოგონილი ზომბების რაღაც ახალი ვარიანტი. უნდა ითქვას, რომ ბრძოლა შვიდი სამეფოსთვის, ძველი მეფეები, ახალი მეფეები, კანონიერი და უკანონო მეფეები, გულისტკივილი, რომ ყველაზე უფრო ვისაც ეკუთვნის ეს ტახტი, იმას არ შეხვდება და სხვა, არის ის სიუჟეტური სვლები, რომლითაც ჯორჯ მარტინმა ძალიან სერიოზულად მოიპოვა მკითხველის სიმპათია და შეიძლება ითქვას, რომ ვესტეროსი გახდა ჩვენი ცხოვრების შემადგენელი ნაწილი. რამდენიმე წლის განმავლობაში მთელი კაცობრიობა ადევნებდა და დღემდე ადევნებს თვალყურს ამ რომანების სერიას. ბოლო წიგნები ჯერ გამოსულიც არ არის, თუმცა კი წიგნების მიხედვით გადაღებული სერიალი უკვე დასრულდა.

წყარო: publika.ge

მსოფლიო
ტრამპი, რესპუბლიკური პარტია და 2026 წლის ნოემბერი — საგარეო ომები, ეკონომიკა და ამერიკული ძალის ახალი მოდელი

2026 წლის 3 ნოემბრის შუალედური არჩევნები აშშ-ში ჩვეულებრივ კონგრესის არჩევნებზე მეტ მნიშვნელობას იძენს. დონალდ ტრამპმა თვითონაც სცადა მათი საკუთარი პრეზიდენტობის რეფერენდუმად ქცევა და რესპუბლიკელ ამომრჩევლებს პირდაპირ უთხრა, არჩევნებზე ისე მივიდნენ, თითქოს თავად იყოს ბიულეტენზე. ამდენად, წარმომადგენელთა პალატისა და სენატის კანდიდატებს ნაწილობრივ საკუთარი კამპანიის ნაცვლად ტრამპის მეორე ვადის შედეგების დაცვაც უწევთ.

ამ არჩევნების სპეციფიკა ისაა, რომ ამერიკის საგარეო პოლიტიკა ამჯერად შინაგან პოლიტიკაში ეკონომიკის გავლით შედის. ირანის ომი გადაიქცა ბენზინის ფასად და ინფლაციად; უკრაინის ომი — კითხვად, ვინ უნდა გადაიხადოს ევროპის უსაფრთხოების ფასი; ჩინეთი — წარმოების, ვაჭრობისა და ტექნოლოგიური უპირატესობის საკითხად; ხოლო ევროპა — გამოცდად, დარჩება თუ არა ამერიკული ალიანსების ძველი მოდელი უცვლელი.

ამიტომ ტრამპის საგარეო პოლიტიკის შეფასება მხოლოდ იდეოლოგიური ნიშნებით — „იზოლაციონისტია“ თუ „ინტერვენციონისტი“, „რუსეთისკენაა“ თუ „ევროპისკენ“ — სულ უფრო ნაკლებად ხსნის რეალობას.


არჩევნების საწყისი სურათი

სექტემბრის შუა რიცხვების მონაცემები რესპუბლიკელებისთვის რთულ გარემოს აჩვენებს, თუმცა ეს ჯერ არ ნიშნავს არჩევნების შედეგს.

11–14 სექტემბრის Reuters/Ipsos-ის ეროვნულ კვლევაში ტრამპის საქმიანობას დადებითად 35% აფასებდა. კითხვაზე, კონგრესის არჩევნები დღეს რომ ტარდებოდეს რომელ პარტიას მისცემდნენ ხმას, დემოკრატები იღებდნენ 44%-ს, რესპუბლიკელები — 37%-ს. თავად Reuters ხაზს უსვამს, რომ ასეთი „generic ballot“ შტატებისა და ცალკეული ოლქების შედეგს პირდაპირ ვერ წინასწარმეტყველებს. კვლევაში 1,143 ზრდასრული მონაწილეობდა და ცდომილება დაახლოებით ±3 პროცენტული პუნქტია.

კიდევ უფრო მნიშვნელოვანია საკითხების სტრუქტურა. აგვისტოს ბოლოს Reuters/Ipsos-ის კვლევაში რეგისტრირებული ამომრჩევლების 47% ცხოვრების ღირებულებას ასახელებდა ხმის მიცემის უმნიშვნელოვანეს ფაქტორად.

ამიტომ რესპუბლიკელებისთვის მთავარი პრობლემა შეიძლება საერთოდ არ იყოს კლასიკური „საგარეო პოლიტიკის“ საკითხი. პრობლემა იწყება მაშინ, როდესაც თეირანი, ჰორმუზის სრუტე ან უკრაინის ომი ამერიკელი ამომრჩევლისთვის გადაიქცევა ბენზინის ფასად, იპოთეკის პროცენტად და სუპერმარკეტის ჩეკად.

წარმომადგენელთა პალატაში რესპუბლიკელებს ვიწრო უმრავლესობა აქვთ, რის გამოც შედარებით მცირე რაოდენობის ოლქიც ძალთა ბალანსს ცვლის. სენატში მათ უფრო ძლიერი საწყისი პოზიცია აქვთ: დემოკრატებს უმრავლესობის მისაღებად ოთხი მანდატის წმინდა მატება სჭირდებათ, თუმცა AP-ის სექტემბრის შეფასებით კონკურენტული რბოლების წრე მნიშვნელოვნად გაფართოვდა.

აქედან გამომდინარე, ერთი და იგივე ეროვნული განწყობა წარმომადგენელთა პალატასა და სენატში აუცილებლად ერთნაირ შედეგს არ იძლევა.


ირანი — ტრამპისთვის ყველაზე პირდაპირი საგარეო-პოლიტიკური კავშირი არჩევნებთან

ირანი ამ არჩევნების საგარეო თემებიდან ყველაზე პირდაპირ არის მიბმული ამერიკელი ამომრჩევლის ჯიბეზე.

აშშ-ისა და ისრაელის დარტყმებით ირანთან მიმდინარე ომი 28 თებერვალს დაიწყო და უკვე თითქმის შვიდი თვეა გრძელდება. 15 სექტემბერს წარმომადგენელთა პალატამ 220–204 ხმით მიიღო War Powers-ის რეზოლუცია პრეზიდენტის სამხედრო ოპერაციების შეზღუდვის მოთხოვნით; ყველა დემოკრატს შვიდი რესპუბლიკელიც შეუერთდა.

ეს პატარა, მაგრამ პოლიტიკურად საინტერესო ბზარია რესპუბლიკურ კოალიციაში.

ტრამპის მოძრაობის ერთ-ერთი ძველი მესიჯი იყო ხანგრძლივი უცხოური ომების შეწყვეტა. სწორედ ამიტომ ირანის ომის გაჭიანურება რესპუბლიკური პარტიის შიგნითაც წარმოშობს წინააღმდეგობას. რესპუბლიკელმა თომას მასიმ თავდაცვის მდივრ პიტ ჰეგსეთის წინააღმდეგ იმპიჩმენტის მუხლებიც კი წარადგინა, ამტკიცებს რა, რომ ირანთან სამხედრო მოქმედებები კონგრესის სათანადო სანქციის გარეშე მიმდინარეობს.

საზოგადოებრივი აზრის მონაცემებიც მნიშვნელოვანია. Reuters/Ipsos-ის 21–24 აგვისტოს კვლევაში ირანის წინააღმდეგ აშშ-ის სამხედრო მოქმედებებს 31% უჭერდა მხარს. რესპუბლიკელთა შორის მხარდაჭერა კვლავ ბევრად მაღალი იყო — 69%, მაგრამ მარტის 77%-დან შემცირებული. გამოკითხულთა 83% ელოდა, რომ ამერიკული სამხედრო ჩართულობა ხანგრძლივი იქნებოდა.

მაგრამ რეალური საარჩევნო დამაკავშირებელი რგოლი ნავთობია.

სექტემბერში Brent-ის ფასი ისევ 100 დოლარს ასცდა, ხოლო აშშ-ში დიზელის საშუალო ფასი Reuters-ის მონაცემებით პირველად გადასცდა 6 დოლარს გალონზე. აგვისტოში სამომხმარებლო ინფლაციამ წლიურ 3.4%-ს მიაღწია; ბენზინი ერთ თვეში 3.9%-ით გაძვირდა, რეალური საშუალო საათობრივი შემოსავალი კი წლიურ ჭრილში შემცირდა.

ამიტომ ირანის ომის პოლიტიკური მნიშვნელობა ასეთი ჯაჭვით იკითხება:

ომი → ნავთობის მიწოდების რისკი → საწვავის გაძვირება → ინფლაცია → საპროცენტო განაკვეთები → ოჯახების ხარჯები → არჩევნები.

სწორედ ამიტომ ირანი დღეს ტრამპისთვის გაცილებით უფრო უშუალო შიდა პოლიტიკური ფაქტორია, ვიდრე უკრაინა.


რუსეთი–უკრაინა — ტრამპის პოლიტიკა უფრო ტრანზაქციულია, ვიდრე უბრალოდ „პრორუსული“ ან „პრო-უკრაინული“

ტრამპის უკრაინასთან დამოკიდებულების აღწერა მხოლოდ სიტყვებით „უკრაინის წინააღმდეგია“ ან „რუსეთის მხარესაა“ მიმდინარე პოლიტიკას ზედმეტად ამარტივებს.

2026 წლის სურათი უფრო რთულია.

ერთი მხრივ, ტრამპი მკვეთრად ცდილობს ამერიკის ფინანსური ტვირთის შემცირებას. 3 სექტემბერს მან განაცხადა, რომ ევროპელებისგან წარსულში უკრაინისთვის მიწოდებული ამერიკული იარაღისა და დახმარების კომპენსაციის მოთხოვნას აპირებს და ხაზგასმით აღნიშნა, რომ ამერიკულ შეიარაღებას პირველ რიგში აშშ-ის მარაგებისთვის ინახავს.

მეორე მხრივ, ადმინისტრაცია სრულად არ გადასულა რუსეთის მიმართ დათმობის პოლიტიკაზე. ტრამპი მხარს უჭერს ახალ სანქციურ კანონპროექტს, რომელიც რუსეთის ენერგეტიკულ და თავდაცვის სექტორებს ეხება და შესაძლებელს ხდის დამატებითი ეკონომიკური ზეწოლის გამოყენებას იმ ქვეყნებზეც, რომლებიც რუსულ ენერგიას ყიდულობენ. კანონპროექტმა სენატი 86–11 ხმით გაიარა.

ამავე დროს ვაშინგტონი მოსკოვთან და კიევთან მოლაპარაკების არხებს ინარჩუნებს. სექტემბერში სტივ უიტკოფმა და ჯარედ კუშნერმა პუტინთან შეხვედრის შემდეგ კიევშიც გამართეს მოლაპარაკებები; მნიშვნელოვანი გარღვევა არ დაფიქსირებულა.

ამ ყველაფრიდან ტრამპის მოდელი დაახლოებით ასე გამოიყურება:

ომის სწრაფი სამხედრო მოგება აშშ-ის რესურსებით — არა; უკრაინის მთლიანად მიტოვება — ასევე არა; მთავარი მიზანი არის ამერიკული პირდაპირი ფინანსური ტვირთის ევროპაზე გადატანა, რუსეთზე ეკონომიკური ბერკეტის დატოვება და შეთანხმების მოძებნა.

ეს არის უფრო ტრანზაქციული ძალთა პოლიტიკა, ვიდრე ბაიდენის პერიოდის ფორმულა — „უკრაინას იმდენ ხანს დავეხმარებით, რამდენიც დასჭირდება“.

არჩევნების თვალსაზრისით ამას რესპუბლიკელებისთვის საინტერესო თვისება აქვს: უკრაინა დღეს ნაკლებად აჩენს ისეთ უშუალო სამომხმარებლო ეფექტს, როგორიც ირანი. ამიტომ ტრამპისთვის შესაძლებელია ერთდროულად თქვას: „ევროპამ მეტი უნდა გადაიხადოს“ და მაინც დაუჭიროს მხარი რუსეთის წინააღმდეგ სანქციებს.


ევროპა — პარტნიორიდან თანამგზავრამდე კი არა, პარტნიორიდან „გადამხდელ პარტნიორამდე“

ტრამპის ევროპისადმი პოლიტიკის ცენტრალური სიტყვა ჩემთვის ამ კონტექსტში არა „ანტიევროპიზმი“, არამედ ბერკეტია.

აშშ-ის წინა ადმინისტრაციები NATO-ს ხშირად განიხილავდნენ როგორც ამერიკული გლობალური გავლენის ინსტრუმენტს, რომლის შესანარჩუნებლად თავად ამერიკაც დიდ ხარჯს იღებდა.

ტრამპის მოდელი სხვაგვარ კითხვას სვამს:

თუ ევროპის უსაფრთხოება პირველ რიგში ევროპის ინტერესია, რატომ უნდა გადაიხადოს მისი მთავარი ნაწილი ამერიკელმა გადასახადის გადამხდელმა?

ეს რიტორიკა უკვე კონკრეტულ შედეგში გადაიზარდა. NATO-ს წევრები აშშ-ის ძლიერი ზეწოლის ფონზე შეთანხმდნენ, რომ 2035 წლისთვის თავდაცვასთან დაკავშირებული ხარჯები მშპ-ის 5%-მდე გაზარდონ — 3.5% უშუალოდ სამხედრო საჭიროებებზე და კიდევ 1.5% უსაფრთხოებასთან დაკავშირებულ სფეროებზე. ევროპელმა წევრებმა და კანადამ მხოლოდ 2025 წელს რეალური თავდაცვის ხარჯები დაახლოებით 90 მილიარდი დოლარით გაზარდეს.

აქ მნიშვნელოვანი პარადოქსია.

ტრამპმა ევროპასთან ურთიერთობა უფრო კონფლიქტური გახადა, მაგრამ ამავე დროს ევროპული სამხედრო ხარჯების ზრდასაც შეუწყო ხელი.

ეს ორი რამ ერთდროულად შეიძლება იყოს ჭეშმარიტი.

ურთიერთობა განსაკუთრებით დაიძაბა ესპანეთთან, რომელმაც NATO-ს ახალი ხარჯვითი მიზანი არ მიიღო. ივლისში ტრამპმა ესპანეთთან ვაჭრობის შეწყვეტის ბრძანებაც კი გამოაცხადა — ნაბიჯი, რომლის განხორციელების იურიდიული და ევროკავშირის საერთო სავაჭრო პოლიტიკასთან თავსებადობის საკითხები დაუყოვნებლივ გაჩნდა.

ასე რომ, ტრამპის ევროპული პოლიტიკის არსი შეიძლება ასე ჩამოვაყალიბოთ:

ამერიკა NATO-დან არ გადის, მაგრამ ალიანსს უფასო ან შეღავათიან უსაფრთხოების სისტემად აღარ აღიქვამს.

ევროპისთვის ეს სტრატეგიულად ძალიან მნიშვნელოვანი ცვლილებაა. ტრამპის შემდეგაც კი ძნელად წარმოსადგენია ევროპა ისევ იმავე დონით დაეყრდნოს ამერიკას, როგორც 2014 წლამდე.

უკრაინის ომმა ეს პროცესი დაიწყო; ტრამპმა კი დააჩქარა.


ჩინეთი — აქ ტრამპის სტრატეგია გაცილებით უფრო გრძელვადიანია

თუ ირანი დღეს საარჩევნო პრობლემა უფროა, ჩინეთი ამერიკის გრძელვადიანი ძალაუფლების საკითხია.

აქ ტრამპის ადმინისტრაციის პოლიტიკაში ოთხი მიმართულება იკვეთება:

ვაჭრობა და ინდუსტრია; ტექნოლოგია და AI; ენერგეტიკა და კრიტიკული ნედლეული; ტაივანი და სამხედრო ბალანსი.

აშშ ცდილობს ჩინეთის სახელმწიფო სუბსიდიებით გაძლიერებულ ექსპორტზე საერთაშორისო ზეწოლა გაზარდოს. სექტემბრის G20-ის შეხვედრაზე ამ პოზიციას ჩინეთის გარდა ყველა მონაწილე ქვეყანა დაეთანხმა — მათ მხარი დაუჭირეს „არასაბაზრო პოლიტიკისა და დისბალანსების“ წინააღმდეგ ზომების აუცილებლობას.

მაგრამ ტრამპის მიდგომა აქაც არა უბრალოდ მუდმივი ესკალაცია, არამედ ზეწოლა + გარიგებაა.

24 სექტემბერს ვაშინგტონში ტრამპისა და სი ძინპინის ახალი შეხვედრა იგეგმება. პარალელურად მხარეები დაახლოებით 30 მილიარდი დოლარის საქონელზე ტარიფების შემცირებას განიხილავენ, მაშინ როცა AI, ნახევარგამტარები, ირანთან ჩინეთის ფინანსური კავშირები და ტაივანი რჩება დაპირისპირების საგნებად.

ტაივანთან დაკავშირებით ადმინისტრაციის საჯარო პოზიცია ისევ შეკავებაზეა აგებული. აშშ-ის უმაღლესი წარმომადგენელი ტაივანში სექტემბერში აცხადებდა, რომ ვაშინგტონი რეგიონში „ხელსაყრელი ძალთა ბალანსის“ შენარჩუნებასა და ტაივანის თავდაცვისუნარიანობის გაძლიერებას აპირებს.

ამიტომ ჩინეთთან მიმართებით ტრამპის პოლიტიკა რუსეთისგან მნიშვნელოვნად განსხვავდება.

რუსეთთან მას სურს ომის ღირებულების შემცირება და გარიგების მოძებნა.

ჩინეთთან კი საკითხი გაცილებით უფრო სტრუქტურულია: ვინ იქნება მომდევნო ათწლეულების წამყვანი ეკონომიკური, ტექნოლოგიური და სამხედრო ძალა.

აქ დემოკრატებსა და რესპუბლიკელებს შორისაც გაცილებით მეტი სტრატეგიული თანხვედრა არსებობს, ვიდრე ირანის ან უკრაინის საკითხებზე.


ოთხი ფრონტი და მათი საარჩევნო ეფექტი

საკითხი ტრამპის ძირითადი მიდგომა არჩევნებთან მთავარი კავშირი
ირანი პირდაპირი სამხედრო ძალა და ზეწოლა ნავთობი, ბენზინი, ინფლაცია, ომის დაღლილობა
უკრაინა/რუსეთი მოლაპარაკება + სანქციები + ხარჯის ევროპაზე გადატანა „რატომ ვიხდით ჩვენ?“
ევროპა/NATO ალიანსის შენარჩუნება, მაგრამ მნიშვნელოვნად მეტი ევროპული დაფინანსება America First-ის ეკონომიკური არგუმენტი
ჩინეთი ტექნოლოგიური, სავაჭრო და სამხედრო შეკავება + პერიოდული გარიგებები სამუშაო ადგილები, წარმოება, AI, გრძელვადიანი ეროვნული უსაფრთხოება

ამ ოთხიდან ირანი ყველაზე უშუალოდ უკავშირდება 2026 წლის არჩევნების ეკონომიკურ გარემოს, ხოლო ჩინეთი — ყველაზე მეტად ამერიკის მომავალი ძალაუფლების სტრუქტურას.

სრულად
გამოკითხვა
თქვენი აზრით, არის თუ არა დღეს ქვეყანაში პოლიტიკური კრიზისი?
ხმის მიცემა
სხვათა შორის