ამ პოსტს არავითარ შემთხვევაში არ აქვს იმის პრეტენზია, რომ სრულფასოვნად მიმოიხილოს ისეთი დიდი და რთული საკითხი, როგორიც არის უკრაინელი და რუსი ხალხების ურთიერთობის ისტორია. როგორც ყველა მეზობელ ხალხებს შორის ურთიერთობაში, ამ შემთხვევაშიც, უკრაინელებს და რუსებს, წარსულში მრავალი საუკუნის ურთიერთობისას, რა თქმა უნდა, დაუგროვდათ როგორც დადებითი, ისე უარყოფითი გამოცდილება და ბუნებრივია, ამ მრავალსაუკუნოვანი ურთიერთობების შეფასება მხოლოდ შავ-თეთრ ტონებში, უბრალოდ, ანტიმეცნიერული საქციელი იქნება.
ჩემი მიზანი არც ისაა, რომ დაბალი დონის რუსოფობია გავაღვივო ფეისბუქის მომხმარებლებში - არც ეს მიმაჩნია მაინცდამაინც მადლიან საქციელად. ჩემი მიზანი არც ისაა, რომ დაბალი დონის რუსოფობია გავაღვივო ფეისბუქის მომხმარებლებში. უბრალოდ, სოციალურ ქსელებში არაერთხელ წავაწყდი ძალიან არასწორ, დამახინჯებულ ინფორმაციებს დღეისათვის ძალიან აქტუალური თემის - რუსულ-უკრაინული ურთიერთობების შესახებ, რომელიც, ხშირ შემთხვევაში, ეფუძნებოდა რუსული პროპაგანდის მიერ ათწლეულების, ზოგ შემთხვევაში კი, ასწლეულების განმავლობაში დანერგილი მითებისა და „ისტორიული სიმართლის“ უკრიტიკო აღქმას. ამიტომ ამ პოსტის მიზანია, მკითხველს გააცნოს ფაქტები რუსულ-უკრაინული ურთიერთობების ისტორიიდან, განსხვავებული იმ პროპაგანდისტული კლიშეებისგან, რომელსაც უკრაინელების და მათი ისტორიის შესახებ, საუკუნეების განმავლობაში სკოლის წიგნებიდან დაწყებული ნერგავდა ჯერ რუსეთის იმპერიის, შემდეგ სსრკ-ს, ახლა კი უკვე რუსული ნეოიმპერიის პროპაგანდა.
პუტინი ამტკიცებს, რომ უკრაინელები, როგორც დამოუკიდებელი ხალხი, "არასდროს არსებობდნენ", ისინი რუსები არიან, უკრაინა კი "ლენინის ხელოვნურად შექმნილი ქვეყანაა".
"Русские и украинцы - один народ". მოდით, ვნახოთ როგორ ქმნიდა საუკუნეების განმავლობაში ჯერ რუსეთის იმპერიული, შემდეგ კი საბჭოთა პროპაგანდა ამ ლეგენდას, რომელიც დღეს რუსეთის მიერ უკრაინის წინააღმდეგ გაჩაღებული ომის ერთ-ერთი იდეოლოგიური საფუძველია. მოდით, განვიხილოთ ამ დიდი თემის რამდენიმე საკვანძო საკითხი:
• ტერმინი „უკრაინა“ არ არსებობდა; იგი არ გამოიყენებოდა საუკუნეების წინ უკრაინის ტერიტორიაზე მცხოვრები ხალხის დასახელებისთვის .
„უკრაინა“ პირველად ნახსენები იყო 1187 წელს ე.წ. კიევის მატიანეში, რომელშიც აღწერილია ყივჩაღებზე ლაშქრობის დროს პერეიასლავის პრინცის, ვლადიმერ გლებოვიჩის გარდაცვალების შესახებ.
"1189 წელი - „უფლისწული როსტისლავ ბერლადნიკი მოვიდა გალისიის უკრაინაში“;
"1213 წელი - „უფლისწულმა დანიელმა აიღო ბრესტი, უგროვსკი, ვერეშჩინი, სტოლპიე, კომოვი და მთელი უკრაინა“.
• გამოიყენებოდა თუ არა ტერმინი უკრაინა სახელმწიფოს დასახელებად?
ეს ტერმინი მუდმივ გამოყენებაშია კაზაკთა დროიდან, ანუ მე-16-17 საუკუნეებიდან. სიტყვა "უკრაინის" და მისგან მიღებული ტერმინის - "უკრაინელის" ერთდროული ხსენების მაგალითი გვხდება ნაწარმოებში "ფიქრები ნალივაიკაზე", რომელიც აღწერს 1696 წლის მოვლენებს.
„Ой у нашей в славной Украине.
Бывали когда-то престрашные и злополучные, злосчастные часы;
Бывали и моры и военные распри;
Никто Вкраинцевъ не спасалъ;“
მნიშვნელოვანია, რომ იმდროინდელ კაზაკთა ქრონიკებში სიტყვა „უკრაინა“ ნიშნავს არა მხოლოდ ტერიტორიას, არამედ სამშობლოს, რომელიც მოითხოვს უმაღლეს ერთგულებას და რომლის დაცვაც წმინდა ვალდებულებაა.
მე-18 საუკუნეში, როდესაც კაზაკთა სახელმწიფო შეიერთა რუსეთის იმპერიამ, სიტყვა "უკრაინა" გაქრა აქტიური პოლიტიკური ხმარებიდან. თუმცა, ეს სახელი დამკვიდრებულია და შენარჩუნებულია იქ მცხოვრები ხალხის კულტურაში. დაახლოებით 1200 ხალხური სიმღერაა, რომლებშიც დღევანდელი უკრაინის ტერიტორიაზე მცხოვრები ხალხი უკრაინაზე მღერის.
• რუსული და უკრაინული ყველაზე ახლოს მყოფი ენებია, უკრაინული რუსული დიალექტია რაც ადასტურებს ამ ორი ერის ერთობას
უკრაინელი ენათმეცნიერების (კ. ნ. ტიშჩენკო და სხვები) კვლევის მიხედვით, ლექსიკურად უკრაინულთან ყველაზე ახლოს არის ბელორუსული ენა (მთლიანი ლექსიკის 84%), შემდეგ პოლონური (70%), სერბული (68%), სლოვაკური ( 66%), შემდეგ კი რუსული და ჩეხური (62%).
ანუ, რუსული ენა, თავისი ლექსიკით, არ არის უკრაინულთან ყველაზე ახლო მდგომი ენა. ლინგვისტური შედარება აჩვენებს, რომ რუსულზე ახლოს უკრაინულ ენასთან, ბელორუსული ენის გარდა, დგანან პოლონური, სერბული და სლოვაკური ენები, ხოლო ჩეხური და რუსული ენის ლექსიკას ერთნაირი მსგავსება აქვთ რუსულთან. თუმცა, არავის მოსდის თავში აზრად, სლოვაკები და უკრაინელები, ან სერბები და უკრაინელები გამოაცხადონ ერთ ერად.
რუსულ უკრაინული ენების მსგავსება არ არის ევროპის სხვადასხვა ხალხების ენების მსგავსების უნიკალური გამონაკლისი. მაგალითად, თავისი ლექსიკური მარაგით დანიური, შვედური და ნორვეგიული ბევრად უფრო ახლოს მდგარი ენებია ვიდრე რუსული და უკრაინული, ლინგვისტების აზრით საერთოდ ლამის ერთი ენაა, სამივე ეს ერი ცნობილი ვიკინგებიდან მოდიან, ანუ საერთო წინაპარები ჰყავთ. ნორვეგიას გვიან შუა საუკუნეებში ფაქტობრივად არ ჰქონია დამოუკიდებელი სახელმწიფო, 1536 წლიდან 1814 წლამდე ის დანიის მეფის კარის დაქვემდებარებაში იყო, 1814 წლიდან კი შევდეთის სამეფოს ნაწილი იყო. დანიური ენა საერთოდ საუკუნების განმავლობაში ნორვეგიის სალიტერატურო ენა იყო. საერთოდ ერთ ენაზე (Serbo-Croatian) საუბრობენ სერბები, ხორვატები, ჩერნოგორიელები და ბოსნიელები,სტანდარტული გერმანული (Standardsprache) ან ლიტერატურული ენა (Hochdeutsch) საერთოა გერმანიაში, ავსტრიაში და შვეიცარიაში , მაგრამ არავის მოუვა თავში აზრად დღეს ენების მსგავსების გამო რომელიმე ამ ერის არსებობა დააყენოს კთხვის ნიშნის ქვეშ.
• თანამედროვე რუსული სახელმწიფო „კიევის რუსეთის“ სამართალმემკვიდრეა?
ადამიანებისთვის, რომლებიც ცდილობენ, გაერკვნენ, არის თუ არა დღევანდელი რუსეთი „კიევის რუსეთის“ მემკვიდრე, მნიშვნელოვანი არგუმენტია „კიევის რუსეთის“ დასახელებაში სიტყვა „რუსეთის“ არსებობა. ამის საფუძველზე ჩნდება აღქმა, რომ „კიევის რუსეთის“ თავად დასახელება, იქ მცხოვრებ ხალხს ავტომატურად ანათესავებს დღევანდელ რუს ხალხთან, ხოლო შემდეგ წარმოქმნილი „მოსკოვის რუსეთი“ («Московская русь») რუსეთის იმპერია და დღევანდელი რუსული სახელმწიფო „კიევის რუსეთის“ მემკვიდრეა.
პირველ რიგში, ამ საკითხის განხილვისას, უნდა ვიცოდეთ, რომ სინამდვილეში სახელმწიფო, ასეთი დასახელებით - „კიევის რუსეთი“, საერთოდ არ არსებობდა! კიევის მთავრები ძალიან გაოცდებოდნენ, თუ გაიგებდნენ, რომ მათ "სახელმწიფოს" ასე ერქვა. ტერმინი „კიევის რუსეთი“ რუსმა ისტორიკოსებმა მოიგონეს მე-19 საუკუნეში. ერთ-ერთმა პირველმა ეს ტერმინი გამოიყენა პეტერბურგის მეცნიერებათა აკადემიის წევრ-კორესპონდენტმა (1871), ისტორიულ-ფილოლოგიის ფაკულტეტის დეკანმა და კიევის საიმპერატორო უნივერსიტეტის პირველმა რექტორმა, მ.ა. მაქსიმოვიჩმა თავის ნაშრომში - "საიდან მოდის რუსული მიწა" (1837). მან ამ ნაშრომში, კიევის სამთავროს აღსანიშნავად, შემოიტანა დასახელება „Киевская Русь“. ძალიან მალე, მე-19 საუკუნის რუსმა ისტორიკოსებმა, იმისთვის, რომ საზოგადოებისთვის მიეწოდებინათ დამაჯერებელი არგუმენტი, რომ რუსეთის იმპერია კიევის სამთავროს, სხვა აღმოსავლურ-სლავური სამთავროების სამართალმემკვიდრეა და ამით მთელ აღმოსავლეთ სლავურ მიწების რუსეთის მიერ გაკონტროლების ლეგიტიმური საფუძველი შეექმნათ რუსეთის იმპერიის სახელში არსებული ეთნიკურობის აღმნიშვნელი ტერმინი «Русь» ყველა სამეცნიერო ნაშრომში ფაქტობრივად ერთი ხელის მოსმით მიაბეს ძველ აღმოსავლურ სლავურ სამთავროების სახელებს. ასე წარმოიშვა ტერმინები, «Русь Киевская», «Русь Черниговская», «Русь Ростовская или Суздальская» «Русь Московская» და ა. შ. სინამდვილეში, რეალურად, ამ სამთავროებს ასე არასდროს არ ერქვათ. იყო «Великое княжество Киевская», «Черниговское княжество», «Суздальское княжество» და ა.შ. ამის შემდეგ, საუკუნეზე მეტი ხნის განმავლობაში, ეს ტერმინები დაამკვიდრეს სასწავლო სახელმძღვანელოებში, ბეჭდვით და ელექტრონულ მედიაში. ფაქტობრივად, ამ გაყალბებული დასახელებებით დაწერილ ისტორიას ასწავლიდნენ თაობებს და აყალიბებდნენ მცდარ სტერეოტიპს. პოსტსაბჭოთა სივრცეში მოსახლეობის აბსოლუტურმა უმრავლესობამ „იცის“, რომ კიევის ძველ სამთავროს ერქვა არა «Великая Княжества Киевская» (ნამდვილი სახელი) არამედ «Киевская Русь». ასეთ „ცოდნაზე“ აღზრდილი საზოგადოებისათვის აბსოლუტურად ბუნებრივი ჩანდა პოსტულატი “ ორი რუსეთის“ - „კიევის რუსეთისა“ და თანამედროვე რუსეთში მცხოვრები ხალხების ერთობაზე. ორივე სახელმწიფოს ხომ ერთი ეთნოსის სახელი ერქვა? შესაბამისად, იოლად დასაჯერებელია, რომ მოსკოვის რუსეთი, შემდეგ რუსეთის იმპერია, უბრალოდ, გაგრძელებაა „კიევის რუსეთის“, მისი სამართალმემკვიდრეა. ამ პოსტულატებიდან გამომდინარე, იოლად დასტურდება უკრაინელების, ბელორუსებისა და რუსების საერთო წარმომავლობა და დღევანდელი რუსეთის სახელმწიფოს, როგორც „კიევის რუსეთის“ სამართალმემკვიდრის“, ლეგიტიმური პრეტენზია მთელ აღმოსავლურ-სლავურ მიწებზე.
ამ საკითხში რომ კარგად გავერკვეთ, აუცილებელია ისიც ვიცოდეთ, თუ თავად რუსეთის თანამედროვე სახელმწიფოს როდის და როგორ დაერქვა ეს სახელი“რუსეთი“. ცნობილია, რომ მოსკოვის სამთავრო, როგორც ოქროს ურდოს ულუსი (ადმინისტრაციული ერთეული), ხან მენგუ-ტიმურმა დააარსა მხოლოდ 1277 წელს (არ აგვერიოს, მოსკოვის, როგორც ქალაქის დაარსებასთან, რაც 1147 წელს მოხდა). მოსკოვის სამთავროს მართავდნენ ოქროს ურდოს მმართველების, ჩინგიზიდების დინასტიის მიერ დანიშნული დიდი ბასკაკები. მოსკოვის სამთავროს (ულუსის) პირველ მმართველს ხანის წესდებაში ბასკაკი ან დარუგა ერქვა და მთავრები მეორე, ან თუნდაც მესამე პირად ითვლებოდნენ. დიდი რუსი ისტორიკოსი კარამზინი, "რუსული სახელმწიფოს ისტორიის" მეხუთე ტომში აღნიშნავს, რომ "მოსკოვი, თავისი სიდიადით, დავალებულია „ოქროს ურდოს“ ხანებისგან". მოსკოვის მთავრები სწორედ ოქროს ურდოდან იღებდნენ თავიანთი მთავრობის დამადასტურებელ მოწმობას - „იარლიყს“. სწორედ ოქროს ურდოს ჯარის დახმარებით მათ შეძლეს, დაემარცხებინათ იმ დროს თავიანთი მთავარი კონკურენტი - ტვერის სამთავრო. მოსკოვის მმართველმა, ივანე კალიტამ, „ოქროს ურდოს“ მმართველ ხან უზბეკისგან მიიღო დიდი მთავრის „იარლიყი“, რომლის მეშვეობითაც ის დაწინაურდა, როგორც ჩრდილო-აღმოსავლეთ სლავურ სამთავროებს შორის ყველაზე ძლიერი და გავლენიანი სამთავრო. XIII საუკუნის ბოლოდან XVIII საუკუნის დასაწყისამდე ამ მიწის ხალხს უცხოელები მოსკოვიტებს (московиты) ეძახდნენ, სახელმწიფოს კი „მოსკოვიას“
ამრიგად, გამოდის, რომ ორის სხვადასხვა სახელმწიფოს დასახელებაში ერთი ტერმინის - „რუს“ - ხელოვნურად შემოტანით და ამ ტერმინით მანიპულირებით, მთელ თაობებს რუსეთში, უკრაინასა და მთელს პოსტსაბჭოთა სივრცეში, ჩამოუყალიბეს ცნობიერება, თითქოს რუსები და უკრაინელები ერთი რუსი ხალხია.
• როგორ წაართვა მოსკოვმა კიევს მიტროპოლიტის ტახტი და აღმოსავლეთ სლავების მთავარი ქრისტიანული ცენტრის სტატუსი
მოსკოვის მმართველებში ნელ-ნელა ჩნდება მოსკოვის აღმოსავლურ-სლავურ სამთავროებში პირველობისა და მოსკოვის სამთავროს ბატონობის ქვეშ მათი გაერთიანების ლეგიტიმური საფუძვლის დასაბუთების მოთხოვნილება. თუმცა, იყო პრობლემა - მოსკოვის მთავრების ლეგიტიმაციის საფუძველი უკვე მუსლიმური „ოქროს ურდოს“ მმართველების მიერ გაცემული მათი მთავრობის დამადასტურებელი მოწმობა - „იარლიყი“ იყო, დასავლეთ სლავური სამთავროები კი აღიარებდნენ კიევის მთავრების პირველობას, რომლებიც თავიანთ სამთავრო რეგალიებს მართლმადიდებლობის ცენტრიდან, ერთმორწმუნე ბიზანტიიდან იღებდნენ. კიევშივე იყო მართლმადიდებელი ეკლესიის მიტროპოლიტის რეზიდენცია, რომელიც ემორჩილებოდა პირდაპირ კონსტანტინოპოლს და მართავდა აღმოსავლურ-სლავურ საქრისტიანოს. ამ მხრივ, სლავების თვალში, მოსკოვის მთავრების პრეტენზია პირველობაზე აშკარად დაუსაბუთებელი ჩანდა. ამიტომაც, მოსკოვის მთავრებისთვის სასიცოცხლოდ აუცილებელი იყო, ნებისმიერი მეთოდებით დაემტკიცებინათ, რომ ისინი იყვნენ აღმოსავლეთ სლავების მთავარი სასულიერო ცენტრი, რომელსაც დაემორჩილებოდა ყველა სლავური სამთავრო და ეპარქია. აქ მონღოლების და მათ მიერ შექმნილი მოსკოვის სამთავროს (მათი ულუსის) ინტერესები ემთხვევა. მონღოლებს არ აწყობდათ აღმოსავლელ სლავთა რელიგიური ცენტრის ძალაუფლების და ლეგიტიმაციის წყარო ყოფილიყო ბიზანტია, რომლიც ამ გზით გავლენას ინარჩუნებდა მონღოლების მიერ დაპყრობილ სლავებზე. საპირისპიროდ „ოქროს ურდოს“ ინტერესში იყო ყველანაირად შეეწყო ხელი მათ მორჩილებაში მყოფი მოსკოვის მთავრების სურვილისთვის მოსკოვი გამხდარიყო აღმოსავლეთ სლავური მართლმადიდებლობის ცენტრი, რადგანაც ამ შემთხვევაში მათთვის ბევრად უფრო მარტივი იქნება მოსკოვის მთავრების მეშვეობით გაეკონტროლებინათ ეკლესია და ის ექცია სლავებზე საკუთარი ბატონობის შენარჩუნების მძლავრ ინსტრუმენტად. ამიტომ, იწყება მოსკოვის და“ ოქროს ურდოს“ ერთობლივი ბრძოლა კიევის მიტროპოლიის დასუსტების და გაკონტროლებისათვის. მონღოლები ყველანაირად ავიწროებდნენ კიევის პატრიარქს. დასუსტებული კონსტანტინოპოლი ვეღარ უზრუნველყოფდა კიევის სამთავროს სამხედრო-პოლიტიკურ დაცვას.
საკუთარი ძალაუფლების შესანარჩუნებლად კიევის პატრიარქის მთავარი საზრუნავი გახდა ისეთი სლავური სამთავროს მფარველობის მოპოვება, რომელიც დაიცავდა მას მონღოლებისგან, მოაგვარებდა ყველა პრობლემას „ოქროს ურდოსთან“. 1299 წელს კიევის პატრიარქი იძულებული გახდა, მონღოლების მიერ განადგურებული კიევიდან ვლადიმირში გადასულიყო, რომლის მთავარს ჰქონდა ოქროს ურდოსგან ნაბოძები „დიდი მთავრის“ ტიტულის დამადასტურებელი „იარლიყი“. ცოტა ხანში კი, როცა მოსკოვის მთავარი, ივანე კალიტა იქცა „ოქროს ურდოს“ მთავარი ფავორიტად, კიევის პატრიარქი გადადის უკვე მოსკოვში. კიევის პატრიარქის ეს საქციელი ნათლად ადასტურებს, რომ მისი მთავარი ამოცანაა იყოს იმ მთავართან ახლოს, რომელიც მონღოლების მხარდაჭერით სარგებლობს. ამ დროიდან ერთი საუკუნის მანძილზე (წმინდა მამა სერგეი რადონეჟელის გამოჩენამდე) რუსეთის საპატრიარქო, ერთი მხრივ, ექვემდებარება კონსტანტინოპოლის საპატრიარქოს, მეორე მხრივ კი ხდება უკვე ისლამმიღებული „ოქროს ურდოს“ მიერ სლავურ მართლმადიდებელ მოსახლობის მორჩილებაში ყოფნის და მათზე მონღოლების ბატონობის შენარჩუნების ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი ინსტრუმენტი.
უკრაინაში დარჩენილი გალისიის მიტროპოლიამ და იქაურმა მთავრებმა კი დიდად შეუწყვეს ხელი ამ მიწებზე მონღოლების მმართველობის დასრულებას, კიევის დიდ სამთავროში გაიმარჯვეს ანტიმონღოლურმა ძალებმა. დღევანდელი უკრაინის ტერიტორიაზე მყოფმა სლავურმა სამთავროებმა, ლიტვის მთავარ ოლგერდთან ერთად, 1362 წელს დაამარცხეს რა მონღოლები მდინარე „ცისფერ წყლებთან“, მოსკოვის სამთავროზე საუკუნეზე მეტი ხნით ადრე გადააგდეს მონღოლური მმართველობა.
მოსკოვს არანაირად არ აწყობდა კიევის მიტროპოლიის დაქვემდებარებაში ყოფნა. 1448 წელს მოსკოვში განთავსებულ კიევის საპატრიარქოს ჯერ კიდევ არ ჰქონდა მინიჭებული ავტოკეფალია, ანუ არ შეეძლო თავად აერჩია ეკლესიის მეთაური. მიუხედავად ამისა, მოსკოვის აღმოსავლეთ რუსეთის ეპისკოპოსებისგან შემდგარმა საეკლესიო კრებამ, რომელიც მოიწვია მოსკოვის დიდმა მთავარმა, ვასილი მეორემ 15 დეკემბერს, „სუვერენის ბრძანებით“, კონსტანტინოპოლის პატრიარქის თანხმობის გარეშე რიაზანის ეპისკოპოსი იონა დააყენა რუსეთის მიტროპოლიტად. ეს მოვლენა ითვლება დამოუკიდებელი მოსკოვის მიტროპოლიის ფაქტობრივი არსებობის დასაწყისად, თუმცა, ამ მოვლენიდან მხოლოდ 150 წლის შემდეგ, 1589 წელს, მოსკოვის მიტროპოლიტებმა მიიღეს პატრიარქალური ღირსებისა და ავტოკეფალიის ოფიციალური აღიარება კონსტანტინოპოლის პატრიარქის - იერემია II-ისა და დანარჩენი აღმოსავლეთის პატრიარქების მხრიდან. ეს ფაქტი მოხდა მაშინ, როცა ოსმალებისგან შევიწროებული კონსტანტინოპოლის პატრიარქი მოსკოვში ჩავიდა ფულის სათხოვნად. ის, ერთი მხრივ, დიდი პატივით მიიღეს, მაგრამ, ამავე დროს, მას წაუყენეს ულტიმატუმი მოსკოვის საპატრიარქოს აღიარების თაობაზე. ის, ფაქტობრივად, ნახევარწლიან ტყვეობაში ჰყავდათ. გაუშვეს მხოლოდ მაშინ, როცა იერემია დათანხმდა მოსკოვის მაშინდელი რეალური მთავრის, ბორის გოდუნოვის ყველა მოთხოვნის შესრულებას, ჩავიდა კონსტანტინოპოლში, მოიწვია სობორი და დაამტკიცა მოსკოვის საპატრიარქოს ავტოკეფალია.
ამ მეთოდებით მიაღწია მოსკოვის საპატრიარქომ ავტოკეფალიას, ხოლო მოსკოვმა აღმოსავლეთ სლავების სასულიერო ცენტრის სტატუსს. კიევის კათედრა კი დარჩა კონსტანტინოპოლის დაქვემდებარებაში.
• მითი "მოსკოვი - მესამე რომი“ და რუსეთის მესიანისტური დანიშნულება, გააერთიანოს მართლმადიდებელი ხალხებით დასახლებული მიწები
ამავე ეპოქაში ყალიბდება მოსკოვში საკუთარი მმართველობის განდიდებისა და მოსკოვის სამთავროს განსაკუთრებულობის მესიანისტური იდეა. რუსმა ბერმა, ფილოფეიმ, მოსკოვის მთავარ ვასილ III მიწერილ წერილებში ჩამოაყალიბა იდეოლოგიური პოსტულატები, რომლის მიხედვითაც, ბიზანტიის დაცემის შემდეგ მოსკოვი გახდა მსოფლიო პოლიტიკური და საეკლესიო ცენტრი. რომისა და კონსტანტინოპოლის (პირველი და მეორე რომი) დაცემას ფილოფეი მათი მხრიდან „ჭეშმარიტი ქრისტიანობის“ ღალატს უკავშირებდა. მოსკოვის სიუზერენები, ამ თეორიის მიხედვით, აღიარებულნი არიან რომის იმპერატორების უშუალო შთამომავლებად და მემკვიდრეებად. „ორი რომი დაეცა, მესამე კი დგას. და მეოთხე არ იქნება." ამ თეორიის შედეგად, მოსკოვის მმართველები და მათი სახელმწიფო „ღვთის რჩეულობის“ იდეით აღიჭურვნენ, რის საფუძველზეც მათ საკუთარ თავს მიანიჭეს მართლმადიდებელი ქრისტიანების ერთადერთი დამცველების, მართლმადიდებელი ქრისტიანი ხალხებით დასახლებული მიწების მოსკოვის მფარველობის ქვეშ გაერთიანების ლეგიტიმური უფლება. საუკუნეების განმავლობაში უამრავი სისხლი დაღვარეს მოსკოვის მთავრებმა, შემდეგ კი მეფეებმა ამ უაზრო იდეის გულისთვის. ამ იდეის განსამტკიცებლად იქმნებოდა სხვადასხვა მითი, რომელიც მოსკოვის სამთავროში ოფიციალური ისტორიის სახეს იღებდა.
მოსკოვის მთავრებს ამ მიზნის მიღწევისა და სხვა რუსულ სამთავროებზე თავიანთი პირველობის დასამტკიცებლად სჭირდებოდათ არა მხოლოდ „ოქროს ურდოს“ ლეგიტიმაცია, არამედ, მოსკოვის სამთავროს, მათი მმართველების ბიზანტიისა და კიევის სამთავროს სამართლამემკვიდრეობის ნებისმიერ ფასად დადასტურება.
ამიტომაც, მოსკოვის მთავრები ცდილობდნენ, განემტკიცებინათ მოსკოვის პრეტენზიები არა მხოლოდ კიევის რუსეთის, არამედ ბიზანტიის იმპერიის მემკვიდრეობაზე. ამისათვის იქმნებოდა ლეგენდები მოსკოვის მმართველობის განსაკუთრებულ მისიაზე, რომელიც უნდა დადასტურებულიყო შესაბამისი რეგალიებით. როგორც თავად რუსი ისტორიკოსები აღნიშნავენ, ვასილი III-ის მმართველობის შემდეგ რუსული მატიანეები ისე დაარედაქტირეს, რომ ხაზი გაესვათ მისი ძალაუფლების დინასტიურ უწყვეტობას და მჭიდრო კავშირს ბიზანტიასთან და მისი მეშვეობით - ძველ რომთან. ასე შეიქმნა ლეგენდა „მონომახის ქუდზე“ რომელმაც "მოსკოვის სახელმწიფოს ისტორია ორმაგი კვანძით დააკავშირა რომის იმპერიის უძველეს სიდიადესთან“.
„მონომახის ქუდი“, როგორც რუსეთის დიდი მთავრებისა და მეფეების მთავარი სამეფო რეგალია და რუსული თვითმპყრობელობის სიმბოლო, დღესაც ინახება კრემლის მუზეუმის „ოქროს ფონდში“. ლეგენდის თანახმად, ქუდი, რომელიც კიევის მთავარს, ვლადიმერ მონომახს აჩუქა მისმა ბაბუამ - ბასილევსმა კონსტანტინე IX-მ, ითვლებოდა ბიზანტიის მიერ კიევის რუსეთისთვის ძალაუფლების გადაცემის სიმბოლოდ. შემდეგ ეს ქუდი თითქოს კიევის სამთავროს მმართველი დინასტიის წარმომადგენლებმა, „რიურიკოვიჩებმა“, მოსკოვის მმართველებს გადასცეს, რაც წარმოჩინდა მოსკოვის მთავრების სამართალმემკვიდრეობის "მტკიცებულებად" კიევის დიდი სამთავროს ტახტზე. სინამდვილეში, ეს ყველაფერი ფიქცია იყო. რუსი ისტორიკოსების (ბორისოვი; ბობროვიცკი) ერთი ვერსიით ე.წ. „მონომახის ქუდი“ არის მოოქროვილი მონღოლურ-ბუხარული ქუდი (ე.წ.შუა აზიური “ ტიუბიტეიკა“), რომელიც ხანმა უზბეკმა აჩუქა ივან კალიტას (1319-1340). მან კი ეს ქუდი საკუთარი განდიდებისთვის გამოიყენა. სავარაუდოდ, ქუდი თავდაპირველად ქალის ტიუბიტეიკა იყო და ეკუთვნოდა „ოქროს ურდოს“ ხან უზბეკის დას და მოსკოვის მთავარ იური დანილოვიჩის მეუღლეს, კონჩაკას, ნათლობაში აგათიას. მეორე ვერსიით, ეს ქუდი ივანე კალიტამ იყიდა გენუელი ვაჭრებისგან. მესამე ვერსიით კი, მონომახის ქუდი შეიქმნა ვასილი III-ის ბრძანებით 1521-1526 წლებში.
კიდევ ერთხელ ვწერ, რომ ამ პოსტის დანიშნულება არაა, მიმოიხილოს უკრაინულ-რუსული ურთიერთობების ისტორიის ყველა ასპექტი. ჩემი ამოცანაა, ამ საკითხით დაინტერესებულ ადამიანებს გაგაცნოთ ის ისტორიული ფატები, რომელიც გვიჩვენებს, თუ როგორ ქმნიდა რუსეთის იმპერია ყალბ ისტორიებს, თითქოს რუსი და უკრაინელი ხალხი ერთი ერია, როგორ იქმნებოდა საუკუნეების განმავლობაში რუსეთის დამპყრობლური პოლიტიკის მორალურ-რელიგიურ-პოლიტიკური საფუძვლები და რამდენი ასწლეულის შრომა აქვთ ჩადებული რუს იმპერიულ იდეოლოგებს. აქ მოყვანილია ფაქტები, დანარჩენი კი თავად შეგიძლიათ შეაფასოთ. ერთსაც დავამატებ, თუკი რუსები და უკრაინელები ერთი ხალხია, თუკი რუსები ყოველთვის პატივს სცემდნენ უკრაინელ ერს, მაშინ რას ნიშნავს ეს ქვემოთ მოყვანილი ჩამონათვალი, საუკუნეების განმავლობაში რუსეთის იმპერიაში გამოცემული სხვადასხვა საეკლესიო თუ საერო აქტებისა, რომელთა მეშვეობითაც იდევნებოდა „მოძმე“ ერის ენა და კულტურა?
1626 წელს მოსკოვის სინოდმა გასცა ბრძანება უკრაინის ყველა ეკლესიიდან ძველი უკრაინული წიგნების ამოღებისა და მათი მოსკოვის გამოცემებით ჩანაცვლების თაობაზე.
1627 წელს რუსეთის მეფე მიხაილ ფედოროვიჩმა, მოსკოვის პატრიარქ ფილარეტის რეკომენდაციით, ბრძანა, დაეწვათ უკრაინის ეკლესიის წინამძღოლის, კირილ ტრანკვილიონ-სტავროვეცკის სასწავლო სახარების ყველა ეგზემპლარი.
1677 წელი აღინიშნა უკრაინული წიგნების ცენზურით. შემდეგ მოსკოვის პატრიარქმა იოაკიმემ გამოსცა ბრძანება, უკრაინული წიგნებიდან ამოეღოთ ის ფურცლები რომლებიც არ იყო „მოსკოვის წიგნების მსგავსი“.
1689 - კიევის ლავრას აეკრძალა წიგნების დაბეჭდვა მოსკოვის პატრიარქის ნებართვის გარეშე.
1690 - მოსკოვის პატრიარქმა იოაკიმემ განკარგულებით აკრძალა იმდროინდელი უკრაინული მწერლობა. მოსკოვის სობორმა კი "ანათემას" გადასცა ცნობილი მეცნიერებისა და საეკლესიო მოღვაწეები წიგნებისთვის, რომლებიც დაკავშირებულია კიევ-მოჰილიოვის სასულიერო აკადემიასთან. საუბარია უკრაინელ მოღვაწეებზე: - პეტრე მოგილაზე, კირილ სტავროვეცკიზე, ლაზარ ბარანოვიჩზე, იოანიკია გალატოვსკიზე და სხვებზე. -
1720 წელს პეტრე I-მა გამოსცა ბრძანებულება უკრაინულ ენაზე ბეჭდვის (მათ შორის, საეკლესიო წიგნების) აკრძალვის შესახებ. სტამბების ზედამხედველობის მიზნით დაინიშნა ცენზორი.
1729 წელს პეტრე II-მ გასცა ბრძანება, გადაეწერათ ყველა სამთავრობო დებულება და ბრძანება უკრაინულიდან რუსულზე.
1763 წელს ეკატერინე II-მ გამოსცა ბრძანებულება კიევ-მოჰილას აკადემიაში უკრაინულ ენაზე სწავლების აკრძალვის შესახებ.
1769 წელს მოსკოვის სინოდმა არა მხოლოდ აკრძალა малороссийс-ული (ანუ უკრაინულ) ენის ანბანის გამოქვეყნება, არამედ მოითხოვა უკვე დაბეჭდილი წიგნების ამოღება.
1775 წელს, ეკატერინე II-ის ბრძანებით, აიკრძალა უკრაინული სკოლები კაზაკთა სამხედრო დასახლებებში, რის შემდეგაც დაიწყო უკრაინული სოფლების მოსახლეობის რუსიფიკაცია დნეპრის მარცხენა სანაპიროს მიწებზე.
1780 - დაწვეს კიევ-მოჰილიოვის აკადემიის ბიბლიოთეკა. ეს იყო ერთ-ერთი უმდიდრესი ბიბლიოთეკა უკრაინაში, სადაც წიგნებს აგროვებდნენ 150 წლის განმავლობაში.
1847 წელს დაიხურა „კირილე და მეთოდეს საზოგადოება“ (Братство). ნიკოლოზ I-ის ბრძანებით აიკრძალა შევჩენკოს, კულიშის, კოსმომაროვის და სხვა უკრაინელ მწერალთა ნაწარმოებები.
1863 წელს გამოიცა რუსეთის იმპერიის შინაგან საქმეთა მინისტრის, პიოტრ ვალუევის ბრძანება, „Валуевский указ» რომელიც კრძალავდა უკრაინულ ენაზე რელიგიური, სამეცნიერო და საგანმანათლებლო წიგნების დაბეჭდვას. ოფიციალურად ამტკიცებდნენ, რომ უკრაინული „იგივე რუსული ენაა, მხოლოდ პოლონეთის გავლენით გაფუჭებული“. ეს იყო რუსეთის იმპერიის ოფიციალური პოზიცია უკრაინელებთან და მათ ენასთან დაკავშირებით.
1876 წელი - იმპერატორმა ალექსანდრე II-მ გამოსცა „ემსკის აქტი“ - აიკრძალა წიგნების უკრაინულ ენაზე ბეჭდვა (თუნდაც სიმღერის ტექსტების), მისი სწავლება დაწყებით სკოლებში, კონცერტების ორგანიზება უკრაინული სიმღერებით ან სპექტაკლებით და უკრაინულ ენაზე დაწერილი წიგნების შემოტანა რუსეთის იმპერიის ტერიტორიაზე.
1881 წელს აკრძალული იყო სკოლებში სწავლება და საეკლესიო ქადაგება უკრაინულ ენაზე.
1914 წელი - მეფის ხელისუფლებამ აკრძალა ტარას შევჩენკოს 100 წლის იუბილეს აღნიშვნა. ნიკოლოზ II-მ გამოსცა ბრძანება უკრაინული პრესის აკრძალვის შესახებ.
1914 - პოლტავას გუბერნატორმა, ალექსანდრე ბაგოუტმა, რუსეთის იმპერიის შინაგან საქმეთა მინისტრისადმი მიწერილ წერილში მოუწოდა ხელისუფლებას, „უკრაინელები არ აიყვანონ მასწავლებლებად; მოახდინონ ზეწოლა უკრაინელ მღვდლებზე; შეადგინონ „მალოროსი ხალხის ისტორია, რომელშიც განვმარტავთ, რომ უკრაინა იყო სახელმწიფოს „განაპირა“ რეგიონი წარსულში“; აღმოიფხვრას სახელების, „უკრაინა“ და „უკრაინულის“ გამოყენება და ა.შ.
თუკი არაფერი უკრაინული არ არსებობდა, არც ენა, არც ერი არც მეცნიერები, მაშინ რას ებრძოდნენ ასეთი გაშმაგებით ?
-
