ბრიტანულ ჟურნალ „ნიუ სთეითსმენში“ (New Statesman) გამოქვეყნებულია სტატია სათაურით „პუტინი სასამართლოს წინაშე: დასრულდება თუ არა წარმატებით რუსეთისათვის ნიურნბერგის მსგავსი პროცესის მოწყობის მცდელობა უკრაინაში ომის გამო?“ (ავტორი - იდო ვოკი).

გთავაზობთ პუბლიკაციას მცირე შემოკლებით:

1941 წლის ივნისში მოკავშირეებისათვის სამხედრო-პოლიტიკური სიტუაცია უსიხარულო იყო: ევროპის უდიდეს ნაწილზე, დიდი ბრიტანეთის გარდა, ნაცისტური გერმანია და მისი სატელიტები ბატონობდნენ. მართალია, ლონდონმა თავიდან აიცილა ვერმახტის შეჭრა, მაგრამ ლიუფტვაფეს ყოველდღიურ სასტიკ დაბომბვებს მაინც ვერ გადაურჩა.

სწორედ ასეთ შემაშფოთბელ კონტექსტში 14 მოკავშირე ქვეყნის წარმომადგენელი ლონდონის სენტ-ჯეიმსის სასახლეში შეიკრიბა, რომ განცხადება გაეკეთებინათ. იმ დროს გამარჯვება ჯერ კიდევ არ ჩანდა ჰორიზონტზე, მაგრამ მოკავშირეებმა გადაწყვიტეს, რომ ბრძოლა გაეგრძელებინათ, თან მომავალი მსოფლიოს პარამეტრებიც გამოკვეთეს: ერთობლივ დეკლარაციაზე ხელმომწერლებმა განაცხადეს, რომ მსოფლიოში მტკიცე მშვიდობის ერთადერთ საფუძვლად ითვლება თავისუფალი ხალხების ნებაყოფლობითი თანამშრომლობა, აგრესიის საფრთხის თავიდან ასაცილებლად“.

სწორედ იმ დროს გაჩნდა საერთაშორისო სამართალში ახალი პრინციპი - კაცობრიობის წინაშე ჩადენილი დანაშაულის როგორც აგრესიის ფორმალური კრიმინალიზება.  სწორედ ასეთი სახის დანაშაულით წაუყენეს ბრალი ოთხი წლის შემდეგ ფაშისტ ლიდერებს ნიურნბერგის საერთაშორისო სასამართლოს პროცესზე. ასევეთივე ბრალდებით დაისაჯნენ იაპონელი ლიდერებიც არანაკლებ ცნობილ საერთაშორისო ტრიბუნალით, რომელიც 1946-48 წლებში ტოკიოში მიმდინარეობდა.

სწორედ გერმანელი და იაპონელი დამნაშავენი იყვნენ პირველნი, რომლებიც მეორე მსოფლიო ომის გაჩაღებისათვის დაისაჯნენ 1940-იანი წლების მეორე ნახევარში. მაგრამ ისინი უკანასკნელნი არ ყოფილან. იმიტომ, რომ მსოფლიო კვლავ დარჩა აგრესიის საფრთხის პირისპირ. პოსტნიურნბერგულ მსოფლიოში კიდევ მოხდა ომები სომალსა და ეთიოპიას შორის 1977 წელს, აშშ-ის შეჭრა ერაყში 2003 წელს, მაგრამ არცერთი ლიდერი ამ და სხვა ომების გაჩაღებისათვის პასუხისგებაში არ მიცემულა.

როგორც ცნობილია, ჰააგის სისხლის სამართლის საერთაშორისო სასამართლომ, უკრაინაში რუსეთის შეჭრასთან დაკავშირებული დანაშაულის გამოძიების მიზნით, რუსეთის პრეზიდენტის ვლადიმერ პუტინის დაკავების ორდერი გასცა. მაგრამ მისი პრაქტიკული რეალიზება უდიდეს პოლიტიკურ და სამართლებრივ დაბრკოლებებთან არის დაკავშირებული. როგორ დააკავებენ მოქმედ რუს ლიდერს? როგორი ფორმით ჩატარდება სასამართლოს პროცესი - დასწრებულად და დაუსწრებლად? და ყველაზე უსიამოვნო ის გარემოებაა, რომ მეორე მსოფლიო ომის დასრულებიდან 80 წლის შემდეგ იმდენი ომები მოხდა, იმდენი მსგავსი დანაშაული იქნა ჩადენილი და ახლა გამოდის, რომ პირველი პროცესი მაინცდამაინც ევროპაში, დემოკრატიული ტრადიციების კონტინენტზე უნდა გაიმართოს.

როგორც ფილიპ სენდსი - ბრიტანეთში მცხოვრები ფრანგი იურისტი, საერთაშორისო სისხლის სამართლის სპეციალისტი ამბობს (იგი აქტიურად მხარს უჭერს რუსი ლიდერების პასუხიმგებლობაში მიცემას), „აგრესიის ჩამდენი სახელმწიფოს ლიდერი უკანონო ომის გამჩაღებელს წარმოადგენს. აგრესიის გამო პასუხისმგებლობა ნიურნბერგის პროცესის სტატუტში თვითონ საბჭოთა კავშირმა შეიტანა. პროცესზე მოსმენების 70% კაცობრიობის წინაშე ჩადენილი დანაშაულებებს ეხებოდა“.

ანტონ კორინევიჩის, უკრაინის საგარეო საქმეთა სამინისტროს თანამშრომლის თქმით (იგი საერთაშორისო ტრიბუნალის შექმნის მიმართულებით მუშაობს), უკრაინის წინააღმდეგ დაწყებული ომის გამო სისხლის სამართლის პასუხისგებაში, სავარაუდოდ, დაახლოებით 20 რუსი ლიდერი უნდა მიეცეს - პრეზიდენტ ვლადიმერ პუტინის, საგარეო საქმეთა და თავდაცვის მინისტრების - სერგეი ლავროვისა და სერგი შოიგუს ჩათვლით, აგრეთვე რუსეთის მთავრობის სხვა წევრები და სამხედრო მაღალჩინოსნები.

სისხლის სამართლის საერთაშორისო სასამართლოს, დაარსების დღიდან, ბევრი რამ აქვს გაკეთებული. 2018 წელს კი, ათწლიანი დისკუსიის შემდეგ, მან აგრესიის დანაშაულზე იურისდიქციაც მიიღო. მაგრამ მთავარი სიძნელე იმაშია, რომ იურისდიქცია ვრცელდება მხოლოდ 24 ქვეყნის ლიდერზე, რომლებმაც ხელი მოაწერეს 1998 წლის რომის სტატუტში ცვლილების შეტანას და მისი რატიფიცირება მოახდინეს. სამწუხაროდ, ამ ცვლილებას არ აღიარებენ სამხედრო თვალსაზრისით ძლიერი სახელმწიფოები - აშშ, რუსეთი, ჩინეთი... რაც იმას ნიშნავს, რომ სასამართლოს, რომლის შტაბ-ბინა ნიდერლანდების ქალაქ ჰააგაშია, არ აქვს უფლებამოსილება აღნიშნული ქვეყნების ლიდერების გასამართლების თაობაზე.

მაგრამ ისინი, ვისაც რუსეთის პრეზიდენტი და მისი გარემოცვის წევრების გასამართლება სურთ, ამ მიზნით სხვადასხვა მეთოდებს და შესაძლებლობებს განიხილავენ. მაგალითად, ვოლოდიმირ ზელენსკი და მისი დასავლელი მხარდამჭერები თვლიან, რომ ამისათვის შეიძლება სპეციალური საერთაშორისო ტრიბუნალი შეიქმნას, რომელიც, ტრადიციულად,  გაეროს ძალისხმევით ხდება. ცნობილია სპეციალური ტრიბუნალები იმ დანაშაულებების გამოვლენისა და ჩამდენების დასასჯელად, რაც ყოფილ იუგოსლავიაში, რუანდაში, კამბოჯაში და ლიბანში მოხდა, მაგრამ ისინი ერთი სახელმწიფოს მიერ მეორის მიმართ განხორციელებულ აგრესიას არ ეხებოდნენ

იმდენად, რამდენადაც რუსეთის გაეროს უშიშროების საბჭოს მუდმივის წევრია და მოსკოვი დაინტერესებული არ იქნება (არ არის) მსგავსი ტრიბუნალის შექმნით, კრემლის წარმომადგენელი ამგვარ წინადადებას ნამდვილად ვეტოს დაადებს. შესაძლოა ეს საკითხი უკრაინამ და მისმა მოკავშირეებმა გაეროს გენასამბლეაზე წამოსწიონ, მაგრამ იქაც იქნებიან მოწინააღმდეგეები.

თუ როგორი შეიძლება იყოს აგრესიის გამჩაღებლების დამსჯელი საერთაშორისო ტრიბუნალი, ეს ინტენსიური მოლაპარაკების საგანი უნდა იყოს. ამის მიზეზი მარტივია: 1940-იანი წლებიდან, ანუ ნიურნბერგის პროცესის შემდეგ მსოფლიოში აგრესიის გამო სახელმწიფოთა ლიდერების სამართლებრივი დევნის პრეცედენტი აღარ ყოფილა. „პრინციპში, ბევრი ქვეყანა თანახმაა,რომ ასეთი ტრიბუნალი არსებობდეს“, - ამბობს ანა რუბეზამე, საერთაშორისო სამართალმცოდნე და ნიურნბერგის პრინციპების საერთაშორისო აკადემიის დამფუძნებელი, - თუმცა მისი საბოლოო ფორმა ჯერ კიდევ შესამუშავებელია“.

უკრაინის ომს ძნელად თუ ვუწოდებთ პირველ აგრესიულ ომს, რომელიც 1945 წლიდან მოხდა მსოფლიოში. მსგავსი ომების მაგალითად უნდა ჩაითვალოს თურქეთის არმიის შეჭრა კვიპროსის რესპუბლიკის ტერიტორიაზე 1974 წელს, კუნძულის ჩრდილოეთ ნაწილში, რომელიც თურქებითაა დასახლებული (სამწუხაროდ, თურქული ოკუპაცია დღემდე გრძელდება), სომალის არმიის შეჭრა ეთიოპიაში 1977 წელს (ოგადენის პროვინციაში, რომლის მოსახლეობაში სომალელები ჭარბობენ). 2008 წელს რუსეთი შეიჭრა საქართველოში [აფხაზეთისა და სამხრეთ ოსეთის სეპარატისტულ რეგიონებში, სადაც პრორუსულად განწყობილი მოსახლეობაა] და ა.შ. მაგრამ ერთ-ერთი ომი ძალიან გამორჩეულია და განსაკუთრებული: „ესაა აშშ-ის შეჭრა ერაყში“, - ამბობს ფილიპ სენდსი.

საერთაშორისო სამართამცოდნე იურისტების აზრით, აშშ-ის შეჭრა ერაყში აგრესიის დანაშაულის ზღურბლთან ახლოს დგას. ასეთი ქმედება იმ დროს ფართოდ იხილებოდა ძლიერი ქვეყნების მიერ, ანუ „პოტენციური აგრესორების“ მხრიდან. მაგალითად, დიდი ბრიტანეთის საგარეო საქმეთა სამინისტროს იურიდიულმა კონსულტანტმა ელისაბედ უილმშერსტმა, როცა იგი ერაყში შეჭრის წინ თანამდებობიდან გადადგა (2003 წლის მარტში), განაცხადა, რომ „ის რაც მზადდება ერაყის წინააღმდეგ ასეთი მასშტაბებით, აგრესიის დანაშაულის ჩადენის იდენტურ ქმედებას წარმოადგენს“.

არგუმენტი რუსეთის ლიდერების სამართლებრივი დევნის სასარგებლოდ იმაში გამოიხატება, რომ  საერთაშორისო სასამართლოს ასეთი იურისდიქცია მხოლოდ 2018 წლიდან აქვს, ანუ რომის სტატუტში შეტანილ შესწორებას უკუქცევითი ძალა არ აქვს - არ შეუძლია წინა წლებში მომხდარი მსგავსი აგრესიის ინიციატორების გასამართლება (იგულისხმება ერაყში შეჭრის ფაქტიც). „უკრაინის ომი, ალბათ, პირველი ნამდვილი ფაქტია 2018 წლიდან, როცა ერთი სახელმწიფო მეორის წინააღმდეგ სამხედრო ძალას იყენებს“, - ამბობს ქერი მაკდუგალი, მელბურნის (ავსტრალია) უნივერსიტეტის პროფესორი, ავტორი წიგნისა „აგრესიის დანაშაული საერთაშორისო სისხლის სამართლის სასამართლოს რომის სტატუტის მიხედვით“.

და მაინც ეს საკმაოდ „ვიწრო“ იურიდიული არგუმენტი აგრესიაში რუსეთის ლიდერების დადანაშაულების სასარგებლოდ არ მოეწონებათ აფრიკის, ახლო აღმოსავლეთის, ლათინური ამერიკისა და აზიის ბევრ ქვეყანას, რომლებიც თვლიან, რომ დასავლეთის ქვეყნებმა თავის დროზე პასუხისმგებლობას თავი აარიდეს, თავიანთ მიერ ჩადენილი დანაშაულებების გამო [და ახლა რუსეთის დასჯა სურთ]. „მიუხედავად იმისა, რომ აშშ-ის ერაყში  და რუსეთის უკრაინაში შეჭრებში განსხვავება არსებობს, მათ მაინც აქვთ საერთო ნიშნები: ისინი კანონიერებისა და საერთაშორისო სამართლისპრინციპების დარღვევას წარმოადგენენ“, - ამბობს ფიორა ალანი, საფრანგეთში მცხოვრები ერაყელი მწერალი, - „მე ვთვლი, რომ რუსეთის ლიდერების გასამართლება შეუძლებელია მორალური თვალსაზრისით მანამ, სანამ იგივე არ გაკეთდება ჯორჯ ბუშ-უმცროსის, ტონი ბლერისა და სხვათა მიმართაც“.

ტრიბუნალი, რომელიც რუსეთის ლიდერების სისხლის სამართლის პასუხისგებაში მისაცემად შეიქმნება, მათ მიერ აგრესიის განხორციელების გამო, ალბათ უკანონოდ ჩაითვლება მსოფლიოს უმრავლესი ქვეყნების მიერ (ზემოთ ჩამოთვლილი კონტინენტებიდან და რეგიონებიდან), განსაკუთრებით თუ ის მიიღებს ისეთი სასამართლო ორგანოს სახეს, რომელიც ძირითადად მხოლოდ დასავლელი ქვეყნების მხარდაჭერით იქნება დაარსებული. უკრაინელი მაღალჩინოსანი ანტონ კორინევიჩმა ჩემთან საუბარში აღიარა, რომ „გლობალური სამხრეთის“ ზოგიერთ სახელმწიფოს ტრიბუნალის სექმნით მიმართ სკეპტიკური განწყობა აქვთ, მაგრამ მათი დარწმუნება შესაძლებელია. „რასაკვირველია, ეს იოლი ამოცანა არ  არის, მაგრამ ვთვლი, რომ აგრესიის გამო დასჯა მთელი მსოფლიოსათვის საჩვენებლი დასჯა იქნება, მიუხედავად იმისა, თუ რომელ ქვეყანაში ან რეგიონში შეიძლება მოხდეს დანაშაული“.

მაგრამ სხვები, რომლებთანაც საუბარი მომიწია, უფრო მეტ სკეპტიკურობას ამჟღავნებენ: „მე, უბრალოდ, არ მჯერა, რომ სპეციალური ტრიბუნალი, რომელსაც მხარს, ალბათ, მსოფლიოს ქვეყნების ნახევარზე ნაკლები დაუჭერს (ისინი, სავარაუდოდ, „გლობალურ ჩრდილოეთში“ მდებარეობენ), ნამდვილად ლეგიტიმურ ორგანოდ ჩაითვლება მთელ მსოფლიოში“, - ეუბნება ჯონ ჰელერი, კოპენჰაგენის უნივერსიტეტის პროფესორი, - „გლობალური სამხრეთის“ ქვეყნები დასავლეთის მიმართ, რბილად რომ ვთქვათ, საკმაოდ ნეგატიურად არიან განწყობილნი, რადგან დასავლეთს საერთაშორისო სამართლის პრინციპებისადმი ხშირად შერჩევითი და თვალთმაქცური მიდგომა აქვს. ახლა კი, დასავლეთს სურს ერთადერთი აგრესიის გამო ისეთი საერთაშორისო ტრიბუნალის შექმნა, რომელიც მხოლოდ მას, დასავლეთს აღელვებს?“.

ჟურნალ Just Security-ისთვის დაწერილ სტატიაში, რომელიც მიმდინარე წლის იანვარში გამოქვეყნდა, არგენტინელმა იურისტმა ლუის მორენო ოკამპომ, რომელიც ჰააგის სისიხლის სამართლის საერთაშორისო სასამართლოს პირველი მთავარი პროკურორი იყო 2003-2012 წლებში, სპეციალური ტრიბუნალის შექმნის წინადადება ჩათვალა როგორც „კანონის ბოროტად სარგებლობა“: მისი აზრით, თუ ასეთი რამ მოხდება, ეს ხელს შეუწყობს „შერჩევით მართლმსაჯულებას“, რომელსაც დასავლეთი თავისი მტრებისა და არასასურველი ლიდერების წინააღმდეგ მიმართავს. ასეთ ტრიბუნალთან ზოგიერთ ქვეყანას თანამშრომლობა ექნება, უმრავლესობა კი თავს აარიდებდა. „თუ ეჭვმიტანილი ლიდერი - პრეზიდენტი, პრემიერ-მინისტრი, მონარქი - რომელთა ქვეყნებზე ტრიბუნალის უფლებამოსილება არ გავრცელდება, მათ რა უნდა ვუყოთ? უნდა ველოდოთ, სანამ ისინი იმ ქვეყნებში არ წავლენ, რომლებიც ტრიბუნალის დამფუძნებლები იქნებიან? სხვაგვარად მათ პატიმრობა არ დაემუქრებათ“, - ამბობს ლუის მორენო ოკამპო.

პრაქტიკაში, რადგანაც რუსეთს ისეთი სრული კატასტროფული დამარცხების პერსპექტივა არ ემუქრება, როგორც მეორე მსოფლიო ომში „ღერძის“ სახელმწიფოებს დაემართათ, ძალიან საეჭვოა, რომ ვლადიმერ პუტინი და რუსეთის სხვა ლიდერები ფიზიკურად წარსდგნენ სავარაუდო ტრიბუნალის წინაშე. შესაძლოა ტრიბუნალმა, თუ ის მართლაც შეიქმნება, ქვეყნების ლიდერების წინააღმდეგ აღძრული სისხლის სამართლის საქმეების დაუსწრებელი გარჩევები დაიწყოს, მაგრამ ამ შემთხვევაში შედეგი ნაკლებად პროგრესული იქნება - ვლადიმერ პუტინი და მისი გარემოცვა მანამ იქნებიან უსაფრთხოდ, სანამ რუსეთის ხელისუფლება არ მოისურვებს მათ გაცემას.

ანტონ კორინევიჩის თქმით, უკრაინა მზად არის დაუსწრებლად სასამართლო პროცესების ჩატარებისათვის, რაც საფუძველს ქმნის დანაშაულში ეჭვმიტანილი ლიდერების პასუხგებაში მიცემისათვის იმ შემთხვევაში, როცა რუსეთში ხელისუფლება შეიცვლება. ვლადიმერ პუტინის პოლიტიკურმა მემკვიდრემ შეიძლება მიზანშეწონილად ჩათვალოს მათი უკრაინის მართლმსაჯულებისთვის გადაცემა, ვისაც ბრალად ედება უკრაინის წინააღმდეგ აგრესიული ომის გაჩაღება. „დაუსწრებელი სასამართლო პროცესები - ეს ისაა, რომლებიც ცვენ გვჭირდება. რა თქმა უნდა, აუცილებელია შესაბამისი ინფრასტრუქტურა შეიქმნას“, - ამბობს უკრაინის საგარეო საქმეთა სამინისტროს თანამშრომელი.

იდეალური ვარიანტები არ არსებობს. უუნარობა რუსეთის ლიდერების პასუხგებაში მიცემის საკითხში იმას ნიშნავს, რომ აგრესია, თავისი არსით, ისეთი დანაშაულებრივი ქმედებაა, რომელიც პრაქტიკულად მხოლოდ ქაღალდზე დარჩება: ასეთი საქმის წარმოება ძალიან რთულია,  შეუძლებელია სამართლებრივი დევნის განხორციელებაც, თვით ყველაზე უხეში მეთოდების გამოყენებითაც კი. „თუ რომელიმე სახელმწიფოს ლიდერს, აგრესიის დანაშაულში ეჭვმიტანილს, ძალის გამოყენებით დავაკავებთ, ეს უკვე იქნება ამ სახელმწიფოს წინააღმდეგ განხორციელებული უკანონო აქცია და აგრესიაც კი. ამას ხომ სხვა ქვეყნებიც დაინახავენ და რეაგირების გარეშე არ დატოვებენ“, - ამბობს პროფესორი ქერი მაკდუგალი.

თუ ტრიბუნალი რუსეთის ლიდერების გასასამართლებლად ბოლოსდაბოლოს შეიქმნება, ის იმავწუთს წააწყდება გრძელვადიან პრობლემებს თავის საქმიანობაში. ზემოთ უკვე ავღნიშნე, რომ აზიის, ახლო აღმოსავლეთის, აფრიკისა და სამხრეთ ამერიკის ბევრი ქვეყანა მას დასავლეთის თვალთმაქცობის გამოვლენად ჩათვლის. ტრიბუნალის ლეგიტიმურობა თავიდანვე საეჭვო იქნება. რუსი ლიდერები, ალბათ, პასუხისმგებლობას მრავალი წლით თავს აარიდებენ და საერთოდ, არავინ იცის, ოდესმე აღმოჩნდებიან თუ არა გისოსებს შიგნით.

და მაინც, უკრაინის ომი უნიკალურ იმპულსს იძლევა, უპრეცედენტოს ბოლო 80 წლის განმავლობაში, რომ აგრესიისთვის პასუხისმგებლობა აუცილებლად განხორციელდება. მხოლოდ ამ შემთხვევაში, თუ ძალისხმევა წარმატებით დასრულდება, რაღაც იმედი გაჩნდება ლონდონის 1941 წლის დეკლარაციის რეალიზებისათვის, რომელიც აგრესიების საფრთხისაგან თავისუფალი მსოფლიოს შექმნას ითვალისწინებს.

წყარო: https://www.newstatesman.com/world/europe/ukraine/2023/05/vladimir-putin-on-trial