USD 2.7152
EUR 2.9446
RUB 3.1313
თბილისი
დავით ვაშაძე: თუ ადამიანი მიიღებდა ისეთ მცენარეულ საშუალებას, რომელიც უზრუნველყოფდა ალკოჰოლის სრულფასოვან დაშლას, მას პრაქტიკულად არ ჰქონდა ე.წ. ნაბახუსევი და სიმთვრალეც იყო მსუბუქი
თარიღი:  3924

ფიტოთერაპიას საქართველოში, ისევე როგორც მთელ მსოფლიოში დიდი ისტორია აქვს.  მცენარეების გამოყენებას, როგორც მკურნალობის, ასევე  პროფილატიკის, თუ ჰიგიენისთვის ჩვენი წინაპრები უხსოვარი დროიდან იყენებდნენ, რასაც ადასტურებს ძველი ჩანაწერები და  შემონახული მასალა.

ექიმი ფიტოთერაპევტი დავით ვაშაძე იმ ადამიანთა შორისაა, ვისაც ბოლო ათწეულებში საქართველოში ფიტოთერაპიის განვითარებაში დიდი წვლილი აქვს შეტანილი. ბუნება საუკეთესო მკურნალია,ამბობს ბატონი დავითი და ფიტოთერაპიასთან დაკავშირებულ იმ კითხვებზე გვპასუხობს, რაზეც  ჩვენს საზოგადოებაში ტრადიციულად დიდი ინტერესი არსებობს. 

- ბატონო დავით, ფიტოთერაპიას საქართველოში საკმაოდ დიდი ისტორია აქვს. რა სპეციფიკით გამოირჩევა მისი განვითარება  საქართველოში?

- საქართველოში ფიტოთერაპიის  დიდ ისტორიას ადასტურებს  სამკურნალო მცენარეების  და მკურნალობის მეთოდების შესახებ შემონახული უძველესი ხელნაწერები. იმის მიუხედავად, რომ ბოლშევიკების შემოსვლის შემდეგ  და  რევოლუციის პერიოდში, ასევე კომუნისტური რეჟიმის დროს, როდესაც კანონმდებლობით იყო აკრძალული ხალხური მედიცინა და  მიზანმიმართულად განადგურდა ბევრი ხელნაწერი, მაინც შემოგვრჩა ლიტერატურა, სადაც აღწერილია მკურნალობის სპეციფიკა, დიაგნოზის დასმა, სამკურნალო მცენარეების დამზადება და მათი გადამუშავება სამკურნალო თვალსაზრისით, რაზეც განვითარდა ქართული კლასიკური მედიცინა, რომელიც მკურნალობის სტრატეგიით და სამკურნალო მცენარეების გამოყენებით, რადიკალურად განსხვავდება სხვა ქვეყნებისგან. გეოგრაფიულ არეალებს და ქვეყნებს შორის   ინფორმაციის ურთიერთგაცვლას ხელს უწყობდა მაშინდელი თავისუფალი სავაჭრო ურთიერთობები, პრაქტიკულად არ არსებობდა ნედლეულის დეფიციტი. საჭიროების მიხედვით მრავალი სამკურნალო მცენარე შემოდიოდა საქართველოში და ასევე  ჩვენგანაც დიდი რაოდებობით გადიოდა ისეთი მცენარეები, რაც ენდემურად მხოლოდ საქართველოში იყო გავრცელებული, თუმცაღა ყველა ქვეყანაში მეტ -ნაკლებად არსებობდა მათთვის  დამახასითებელი მცენარეთა ენდემური სახეობები. ინფორმაციის გაცვლა მოიცავდა, როგორც ლიტერატურას, ასევე  სამკურნალო მასალის და რეცეპტების ურთიერთ გაზიარებას. ძველად თბილისში  შეიძლებოდა აფრიკული, ჩინური თუ ინდური მცენარეული მასალის ყიდვა, რაც მოგვიანებით აიკრძალა. ამ ყველაფრის მიუხედავად, არსებობს  ქართული სამედიცინო ლიტერატურა, რომელიც არა თუ ჩამოუვარდება ჩინეთში, კორეაში, თუ რუსეთში შემონახულ ლიტერატურას, პირიქით, შეიძლება ითქვას, რომ შეუფასებელია მთელ მსოფლიოში.  ეს არის  ზაზა ფანასკერტელ - ციციშვილის “სამკურნალო კარაბადინი”, ხოჯაყოფილის “კარაბადინი” , ასევე  წიგნი სააქიმოი”. ამას გარდა არის  სხვადასხვა  ძველი ავტორების მიერ შექმნილი ხელნაწერები, რომლებიც ჩამოყალიბდა კარაბადინებად და ინტენსიურად გამოიყენებოდა მედიცინაში.   ჩვენ გვაქვს უნიკალური ქართული ხალხური მედიცინის მუზეუმი, რომელიც განახლდა და შეივსო უნიკალური მასალით პროფესორ რამაზ შენგელიას დიდი ძალისხმევით, სამწუხაროდ, საქართველოში ბევრს არ აქვს ინფორმაცია ამ მუზეუმის შესახებ. მუზეუმში თავმოყრილია უნიკალური სამედიცინო მასალები, დაწყებული პალეოლითის პერიოდიდან დღემდე, დაცულია უნიკალური სამედიცინო ხელსაწყოები, ქირურგიული ინსტრუმენეტები, რითიც კეთდებოდა მსოფლიოში იმ დროისთვის  განუმეორებელი ქირურგიული მანიპულაციები, რაც დადასტურებულია არტეფაქტებით და ლიტერატურული ჩანაწერებით.  ძველ საქართველოში მაღალ დონეზე იყო განვითარებული მედიცინის  ბევრი მიმართულება, უპირველესად, კი - ქირურგია. ეს ამოუცნობი ფენომენია მთელ მსოფლიოში. ამაზე მეტყველებს  არტეფაქტები - ტრეპანირებული  თავის ქალები. როგორც სჩანს, თავის ტვინზე მიღებული ტრავმების ან არსებული დაავადებების გამო,  წარმატებით ხდებოდა მათი მკურნალობა ქირურგიული მეთოდით. 

სამწუხაროდ, კომუნისტურ პერიოდში მიზანმიმართულად ხდებოდა სამკურნალო ლიტერატურის განადგურება. ეს პერიოდი ნაწილობრივ აღწერილია 90 -იან წლებში ჟურნალ “მნათობში”, სადაც  გამოქვეყნდა წერილი “ჟამი ნგრევისა.” მასში  აღწერილი იყო, თუ რამდენი ხელნაწერი დაიწვა და განადგურდა საქართველოში ბოლშევიკების შემოსვლის დროს გასული საუკუნის 20-იან წლებში.

მსოფლიოში რამდენი მილიონის სახეობის მცენარეა, ამისი დათვლა შეუძლებელია. არის მცენარეები, რომლებიც  გავრცელებულია მთელ მსოფლიოში და მცენარეები - ენდემურად გავრცელებული კონკრეტულ ქვეყნებში. ენდემური მცენარეების გამოყენება  სხვადასხვა დაავადებების დროს, რომელიც ჩვენთან ეფექტურია, სხვაგან იგივე ეფექტით შესაძლოა არ იყოს გამორჩეული, თუმცა არსებობს  ბევრი მცენარე, რომელთაც ერთი და იგივე გამოყენება აქვთ როგორც საქართველოში, ასევე სხვა ქვეყნებში, მაგრამ განსხვავებულია მიდგომა, დიაგნოზის დასმა, მკურნალობის სპეციფიკა.

-  რამდენად არის დაკავშირებული ფიტოთერაპია ამა თუ იმ ქვეყნის, ერის გენეტიკურ ხასიათთან ან  მენტალურ განვითარებასთან?

- ეს კავშირი რა თქმა უნდა არსებობს, თუნდაც იმ თვალსაზრისით, რომ  ყველა ქვეყანაში  ცხოვრების სხვადასხვა წესი და დაავადებების სხვადასხვა სახეობებია გავრცელებული, შესაბამისად,  განსხვავებულია სამკურნალო მცენარეების  და მკურნალობის მეთოდების მიდგომა.  საქართველოში  ყოველდღიური ყოფიდან გამომდინარე  ხშირი იყო  ტრავმები, ჭრილობები, თუნდაც ამიტომაც არის შემორჩენილი  საქართველოს სხვადასხვა კუთხეებში  უნიკალური სამკურნალო მალამოები და ხსნარები, რომელთა დამზადება სტანდარტული რეცეპებით თაობიდან თაობას გადაეცემოდა, სამწუხაროდ, ბევრი უნიკალური რეცეპტი დაკარგულია, თუმცა  შემოგვრჩა  განუმეორებელი თვისებების ბევრი მალამო, რომელსაც მსოფლიოში ანალოგი არ აქვს, მათ შორისაა თურმანიძის მალამო. კომუნისტების პერიოდში თურმანიძის მალამოს წარმოება  იდევნებოდა, რადგან მას არატრადიციულ მედიცინას მიაკუთვნებდნენ.   

მსოფლიოში არსებული ყველა მედიკამენტის საწყისი არის მინერალი ან მცენარე, რომელიც გადამუშავებულია და მიცემული აქვს სასაქონლო სახე. სხვაგვარად დედამიწაზე წამალი ჯერ არ შექმნილა. საქართველოში ოდითგან  იყო გამორჩეული ფარმაკოლოგია. დღემდე სპეციალისტების გაკვირვებას იწვევს, როგორ იყო შესაძლებელი განსწავლის ასეთი დონე  ფარმაკოლოგიაში, რაც ძველ საქართველოში არსებობდა.  

არავითარ შემთხვევაში არ შეიძლება იმის თქმა, რომ ქიმიური წამალი ცუდია და მცენარეული წამალი - კარგი. ფიტოთერაპია არის  ერთ-ერთი  მიმართულება მედიცინაში, რომლის დახმარებითაც შესაძლებელია ბევრი დაავადებების განკურნება გვერდითი მოვლენების გარეშე, უფრო მარტივად, ვიდრე ქიმიური მედიკამენტით. არის დაავადებები, რომელსაც სამკურნალო მცენარეებით ვერ უმკურნელებ, მაგალითად სეფსისს, ეს დროის დაკარგვა იქნება, მაგრამ არის დაავადებები,  როდესაც ქიმიური მედიკამენტებს იყენებ და რაღაც პრობლემის გამო  ხდება ორგანიზმის კატასტროფული ინტოქსიკაცია, ასეთ დროს მცენარეული საშუალებები უკეთესი და ეფექტურია.  

- რამდენად მდიდარია საქართველო  სამკურნალო მცენარეებით? არის მცენარეები, რომელიც დროთა განმავლობაში „გადაშენდა“ ან პირქით,  თუ არის ისეთი სახეობები, რაც ბოლო წლებში გაჩნდა?  

- საქართველოში სამკურნალო მცენარეების სპექტრი ძალიან მრავალფეროვანია, უფრო მეტიც ჩვენ გვაქვს მცენარეები, რომელთაც მსოფლიოში ანალოგი არ აქვს. ჩვენი კლიმატიდან გამომდინარე, ისევე როგორც საქართველოში, ასევე  მსოფლიოს სხვა ქვეყნებშიც გავრცელებული მცენარეები: კრაზანა, თავშავა, გვირილა, ფარსმადუკი, ფითრი, ვარდკაჭაჭა, შავბალახა, ვალერიანი და სხვა მრავალი სახეობები, ჩვენთან განსაკუთრებით მაღალი ხარისხისაა, სხვა ქვეყნებთან შეადრებით.

არის მცენარეების კატეგორია, რომელიც გადაშენდა, არის ისეთებიც, რომელთა გამოყენების  შესახებ  უკვე აღარ გვაქვს ინფორმაცია. ისინი არსებობს, მაგრამ დაკარგულია მათი სახელები და მათი იდენტიფიცირება რთულია. საკმაოდ  დიდ ინფორმაციას იძლევა ვახუშტი კოტეტიშვილის  რედაქტორობით გამოცემული “წიგნი სააქიმოი”, და 40 - 50 იან წლებში გამოცემული ალექსანდრე მაყაშვილის “ბოტანიკური ლექსიკონი”, სადაც განმარტებულია საქართველოს სხვადასხვა კუთხეებში გავრცელებული სამკურნალო მცენარეების სინონიმები, ასევე რუსულ -ქართული შესატყვისები. ძალიან ბევრი მცენარის სახელი დაკარგულია იმის გამო, რომ ძველ საქართველოში მას სხვა სახელით მოიხსენებდნენ, თანამედროვეობაში კი მათ სხვა სახელები აქვთ. ძველი წყაროებით, ძალიან ბევრ წამალში გამოიყენებოდა მცენარე სახელად სანანებელი, რომელიც დღეს უცნობია. შესაძლოა ეს მცენარე დღესაც არსებობს, მაგრამ მის შესახებ ინფორმაცია აღარ გვაქვს.  

სამედიცინო სასწავლებლებში გარკვეულწილად ისწავლება  ფიტოთერაპია, ფარმაკოლოგია, ფარმაკოგნოზია. თუ სტუდენტი მოისურვებს შეუძლია ეს საგნები ისწავლოს მაღალ დონეზე, რადგან იმის მიუხედავად,  რომ ხალხური მედიცინის წინააღმდეგ დიდი ბრძოლა იყო გაჩაღებული, კომუნისტურ პერიოდში მაინც ხდებოდა სამკურნალო მცენერეების და მინერალების ბიოქომიური შესწავლა და მათი  გამოყენება.  ამ თემებზე მუშაობდნენ კათედრები, კვლევითი ინსტიტუტები, როგორც საბჭოთა კავშირში, ასევე უცხოეთშო. არსებობდა იმდენად კარგი შედეგები, რომ  მთავრობა იძულებული იყო თვალი დაეხუჭა, ჯანდაცვა ვერ აუვლიდა გვერდს იმ უნიკალურ, ფაქტობრივ შედეგებს,  რომელიც გამოიყენებოდა ქართულ მედიცინაში.  

საქართველოში გვაქვს ფარმაკოქიმიის კვლევითი ინტიტუტი, რომელიც დაარსა აპოლონ ქუთათელაძემ..ამ ინსტიტუტში ხდება მცენარეების  შესწავლა ფუნდამენტურად,  შეისწავლება მათი გავრცელების არეალები, გამოყენებითი რესურსი,  ხდება მათი ბიოქიმიური ანალიზი და ახალი  მედიკამენტების შექმნა მცენარეული ნედელულის ბაზაზე. სამწუხაროდ, 90 იანი წლების შემდეგ ამ დარგმა განიცადა კატასტროფული ვარდნა,ათეული წლებია ახალგაზრდები თითქმის აღარ მიდიან ამ სფეროში, რადგან კომერციულად მომგებიანი არ არის.    

- საქართველოს რომელი რეგიონებია განსაკუთრებით მდიდარი სამკურნალო მცენარეებით?

- საქართველოს ყველა კუთხე უნიკალურია  სამკურნალო მცენარეების შესაბამისი სახეობების  არეალებით და გავრცელებით.   მაგალითად, კახეთში მოდის მცენარე “მრგვალი წამალი”, რომელიც უნიკალურია მთელ მსოფლიოში და სხვაგან არსად არსებობს.  ის ძალიან ეფექტურად გამოიყენებოდა  ტუბერკულიოზის და სხვა დაავადებების დროს. ასევე  კახეთში მოდის  ერთ- ერთი საუკეთესო ხარისხის კრაზანა ბალახი, რომელიც მთელ მსოფლიოში გამოიყენება ფარმაკოლოგიაში.  კრაზანა ბალახი შეიცავს იმანინს, რომელიც საუკეთესოა ჭრილობის უნაწიბურო შეხორცებისთვის. კრაზანას ენდემური სახეობა  არის მესხეთ -ჯავახეთშიც.  მას ეწოდება თეთრობის  კრაზანა, იგი კრაზანა ბალახის  ერთ-ერთი ეფექტური სახეობაა.

გარდა ბალახოვანი მცენარეებისა, საუკეთესო სამკურნალო თვისებები აქვს  ჩვენს ხე -მცენარეებსაც: მუხა, რცხილა, კოპიტი, თელა, იფანი, ძმერხლი, ტირიფი, ძახველი, იფანი, კუნელი, საქართველოში გვაქვს არყის სამი ენდემური სახეობა, ასევე  ხაზგასასმელია  კურკოვანი ხეები,  ტყემლის და ქლიავის სახეობები, რომლებიც  ტანზე  გამოყოფს ჟელესმსგავს მასალას, რომელიც გამოიყენებოდა  წამლის შემკვრელად. ხილის კულტურული ჯიშებიდან  ასევე  ძალიან აქტიურად  გამოყენება კოწახურის ფესვი და ფოთოლი, ატმის, ვაშლის, ტყემლის  ნაყოფი და ფოთოლი, აღარაფერი რომ არ ვთქვათ, კომშის ფოთოლზე, რომელსაც საოცარი თვისებები აქვს.

 - როგორც ცნობილია, არსებობს მცენარეები, რომელიც შეიძლება გამოიყენოს  ადამიანმა სუფრასთან ალკოჰოლის მიღებამდე, რომელიც ხელს უშლის თრობას.

- არსებობს  მცენარეები,  რომლებიც ხელს უწყობს ღვიძლის ფუნქციურ რეაბილიტაციას.  საჭმლის მომნელებელი სისტემა მნიშვნელოვნად  დამოკიდებულია ღვიძლის ფუნქციონირებაზე, რომ მან ფერმენტულად  გამოყოს ისეთი ნივთირება, რაც ორგანიზმს დაეხმარება ალკოჰოლის, ცხიმის, ცილის ადვილად გადამუშავებაში. თუ ადამიანი მიიღებდა ისეთ მცენარეულ  საშუალებას, რომელიც უზრუნველყოფდა ალკოჰოლის  სრულფასოვან  დაშლას და მის დროულ გამოყოფას ორგანიზმიდან, ადამიანს პრაქტიკულად არ ჰქონდა ე.წ. ნაბახუსევი და სიმთვრალეც იყო მსუბუქი. ამაზე ძალიან კარგ შედეგს იძლევა კრაზანა ბალახი, ასევე ვარდკაჭაჭა, შესაძლოა იყოს ბარამბოც. მათი მიღების შედეგად ალკოჰოლი ისე გადამუშავდება, რომ ალკოჰოლი არ აისახება ადამიანის გონებაზე, მის ქცევაზე, ნაბახუსევი არის  სუსტი ან საერთოდ არაა. იყო ასეთი ძველი მეთოდიც -  ვაზის გასხვლის დროს, ინტენსიურად გამოდის ვაზის წვენი, ჩვენ რომ “ვაზის  ტირილს” ვეძახით.  ადამიანები აგროვებდნენ ამ წვენს, მასში იზილებოდა მჭადის ფქვილი და კეთდებოდა პატარა კოკორი, რასაც მიირთმევდნენ ალკოჰოლის მიღებამდე და შესაბამისად თრობაც ძალიან მსუბუქი იყო. ძველ ქართულ სამედიცინო ლიტერაურაში, ამ მხრივ მოხსენიებულია კომბოსტო, რომელსაც  ძველ  ქართულად ჰქვია  გარნაბი. არსებობს  ჩანაწერი ფანასკერტელის “კარაბადინში” - ვინც  ესე  გარნაბი სჭამოს, იმავ დღეს და იმავ სმაზე, აღარ დაითრობის.

- გარდა სამკურნალო  დანიშნულებისა, მცენერეები გამოიყენება  ჰიგიენის საშუალებების დასამზადებლად, კონკრეტულად რა მცენარეებს იყენებდნენ ჩვენი წინაპრები  ტანის, თავის დასაბანად და დღეს თუ ხდება მათი მოხმარება ? 

- ჰიგიენისთვის ძირითადად გამოიყენებოდა ხის ნახშირი და ნაცარი. ძირითადად იყენებდნენ  თხილის,  მუხის, ცაცხვის  ნაცარს და ნახშირს, ეს უკანასკნელი  გამოყენებოდა და დღემდე გამოიყენება კუჭ-ნაწლავის ტრაქტის მოსაწესრიგებლად, არის საჭმლის მომნელებელი სისტემის დამხმარე საუკეთესო საშუალება, ხოლო ნაცარი, გადამუშავებული სხვადასხვა ფორმით წყალხსნარი ან მოზელილი, სქელი ცომისმაგავრი მასის სახით, გამოიყენებოდა როგორც  სარეცხი, ასევე სადეზინფეციო საშუალება. ის  ისეთი  ძლიერი ანტისეპტიკია, თითქმის ყველა ინფექციას სპობს. 

საქართველოში ფართო გამოყენება ჰქონდა ე.წ. თავის საბან მიწას. ეს არის თიხისმაგვარი მინერალური ნაზავი, რომელიც   სხვადასხვა რეგიონში სხვადასხვა შეფერილობისაა: შავი, ნაცრისფერი, წითელი, თეთრი. ასეთი მიწა ბევრია ლენტეხში, ცაგერში, გურიაში, იმერეთში, არსებობს თეთრი თიხა გუმბრისი, რომელიც მოიპოვება იმერეთში, გურიაში. მას იყენებდნენ თმის და ასევე  ტანის დასაბანად, რომელსაც უნიკალური დამარბილებელი და თმის ცვენის საწინააღმდეგო თვისება აქვს.ეს მინერალური ნაზავი გამოიყენებოდა სახლებში, იატაკის მოსაპირკეთებლად. იგი დატკეპნილი სახით ქმნიდა ძლიერ მყარ ზედაპირს, რომელიც გარდა იმისა რომ ადამაინებს უწევდა იატაკის მაგივრობას, ასევე იყო ძლიერი,საუკეთესო ანტისეპტიკური საშუალება, რომელიც იცავდა ადამიანებს  სხვადასხვა დაავადებების და ინფექციების გავრცელებისგან.

საქართველოში ოდითაგან მზადდებოდა საპონი, რომელსაც უფრო ხშირად აკეთებდნენ  ცხოველური ცხიმის და სოდის შერევით.  წარმოიდგინეთ საპონი დამზადებული იმ ცხოველთა და ფრინველთა ცხიმით, რომლებიც ბუნებაში მოიპოვებდნენ ათასნაირ საკვებს, ბალახს, ხილს და გადაამუშავებდნენ მათ. მათი ცხიმით დამზადებული საპონი, რა თქმა უნდა უმაღლესი ხარისხის იყო.

ამ მიმართულებით მცენარეების სპექტრიც ძალიან მრავალფეროვანია. თავის დასაბანად ძირითადად გამოიყენებოდა ეთერზეთოვანი არომატული  მცენარეები: დაფნა, თავშავა, გვირილა, ჭინჭარი, კურდღლისცოცხა, სალბი. თავის საბანად და თმის შესაღებად გამოიყენებოდა  ბარისპირა, ცისკარა, თავშავა, ანწლის ფოთოლი, ვერხვის ფოთოლი, კაკლის წენგო, გვირილა, ჭინჭარი, მუხის ქერქი, მუხის ფოთოლი, ატმის ფოთოლი.    

 - ძირითადად რა დაავადებების დროს გამოიყენებდნენ ჩვენი წინაპრები სამკურნალო მცენარეებს, რაც ახლაც გრძელდება?

- სამკურნალო მცენარეები გამოიყენება ნებისმიერი დაავადებების დროს, ნერვული სისტემის პრობლემების, უძილობის დროს, როგორც დამამშვიდებელი საშუალება, ასევე  ალერგიების საწინააღმდეგოდ, იმუნიტეტის გასაძლიერებლად, ქოლეცისტისის, გასტრიტის, თირკმელ-კენჭოვანი დაავადებების, კანის დააავდებების, კუჭ-ნაწლავის: წყლულის, გასტრიტის დროს. არსებობს  წამლები, რომლებიც ურთულესი რეცეპტით 20-30 კომპონენტის შემადგენლობით არის დამზადებული.   

ძალიან მნიშვნელოვანია მცენარეების სწორად შერწყმა და კომბინაცია. ამას მთავარი, გადამწყვეტი მნიშვნელობა აქვს. მცენარეს შესაძლოა სულ დაუკარგო თავისი  სამკურნალო და სასარგებლო თვისებები, თუ არასწორად გამოიყენებ. მაგალითად, ავიღოთ საქართველოში ძალიან გავრცელებული მცენარე ნეგო უკვდავა. თუ ნეგოს დაასხავ ცივ წყალს და გააკეთებ ნაყენს, ის გამოიყენება როგორც ჭიების, ასკარიდას, მახვილას  საწინააღმდეგო  ეფექტური საშუალება. თუ ნეგო უკვდავას დაასხავ მდუღარე წყალს, გააციებ  და გააკეთებ ნაყენს, ამ შემთხვევაში გამოიყენება, როგორც  ნაღველდამდენი, მჟავიანობის მოსამატებლად, თუ დაასხამ ცივ წყალს და აადუღებ განახევრებამდე,  როდესაც ვიტამინი და ფერმენტი იშლება, ხოლო  მინერალი გადადის ხსნად  ფორმაში, ნაყენი გამოიყენება როგორც  ძლიერი შარდმდენი და თირკმლის კენჭის დამშლელი და იწვევს არტერიული წნევის მატებას.

 - სამკურნალო მცენარეები ძირითადად ველურ გარემოში იზრდება თუ შეიძლება მათი გადარგვა მოშენების მიზნით, რომელსაც ადამიანი კომერციული მიმართულებით გამოიყენებს?

 - არის მცენარეები, სადაც არ უნდა იყოს, თუნდაც დათესო, თუ  კარგად მოუვლი, ყველგან მოვა, მაგალითად, გვირილა, კალინდულა,  იუკა  სამკურნალო სალბი, ეხინაცია, სტევია. არის მცენარეები, რომელიც აუცილებლად უნდა იყოს ველურ გარემოში, და როგორც კი სხვა პირობებში გადაიტან, ის ხარისხს დაკარგავს. ხევსურეთიდან კახეთში რომ გადმორგო ენდემური ჯიშის მცენარე, მას დაეკარგება თავისი თვისებები, ამიტომაც, უმჯობესია  არეალების მოვლა და დაცვა მოხდეს იქვე, სადაც ეს მცენარეები ხარობს. ყველა მცენარეზე მოქმედებს გარემო, კლიმატური პირობები. დაბალ ზონაში არსებული მცენარე მაღალ ზონაში რომ აიტანო, ან პირიქით, შესაძლოა არ გაიხაროს ან ისე დაკნინდეს, რომ დაკარგოს თავისი სასარგებლო თვისებები. მცენარე ჟენშენი გავრცელებულია ჩინეთში, კორეაში, ციმბირში, მაგრამ არ არის საქართველოში, იმიტომ რომ იქ არის მისთვის ხელსაყრელი გარემო პირობები. არის ზამბახის ისეთი  სახეობები, რომელიც ნიკო კეცხოველმა აღმოაჩინა, მხოლოდ საქართველოშია და სხვაგან არსად.  ასეთივეა კავკასიური დიოსკორეა, უნიკალური “მრგვალი წამალი” რომელიც მხოლოდ კავკასიაში, კერძოდ კახეთში  მოდის, გლერძის რამდენიმე ენდემური სახეობა, რომელიც საუკეთესო საშუალებაა თირკმლის უკმარისობის დროს, მსოფლიოში მისი დაახლოებით 147 სახეობაა, აქედან 64  სახეობა მაინც არის საქართველოშია,  რომელთაგან 16 ენდემური ჯიშია.  

კლიმატის ცვლილება, რა თქმა უნდა დიდ გავლენას ახდენს მცენარეებზე, რის შედეგადაც ბევრი მცენარე გადაშენდა. ეს, როგორც შეუქცევადი პროცესი,  მთელი მსოფლიოს პრობლემაა. სამკურნალო მცენარების კომერციული მიზნებისთვის მოშენება შესაძლებლია. ჩვენთან ფარმაკოქიმიის ინსტიტუტს ჰქონდა ძალიან კარგი ბაზა, რაც შემდგომ განადგურდა.ახლა ამ ინსტიტუტს გადასცეს ტერიტორია კახეთში, სადაც გაშენდება სამკურნალო მცენარეები. ადრე ბაზა იყო შირაქში, მაგრამ ის იყო შორს და შესაბამისად, სპეციალისტებისთვის  რთული მოსავლელად. ახალი ნაკვეთი უფრო ახლოსა თბილისთან, სართიჭალასთანაა, იქ  გაშენდება ის მცენარეები, რაც კომერციული თვალსაზრისით გამოიყენება და  ყველაზე მოთხოვნადია  გადამუშავებისთვის. ამ ინსტიტუტს ჰყავს შესაბამისი სპეციალისტებისგან დაკომპლექტებული ჯგუფები, რომლებიც  აგროვებენ  მცენარეებს სხვადასხვა რეგიონებში, ისე რომ არ აზიანებენ  ბუნებას, რაც ძალიან მნიშვნელოვანია. ბუნებაში გავრცელებული მცენარე, თუ მას არ მოვეპყრობით ცუდად, მტაცებლურად და არ გავანადგურებთ, ყოველთვის მოგვიტანს მრავალ სიკეთეს, ამიტომ მათ მოფრთხილება უნდა.     

- რა პერსპექტივა აქვს ამ დარგის განვითარებას საქართველოში?

- სამწუხაროდ, მე როგორც ამ საქმეში ჩართული და გამოცდილი ადამიანი,ამ პერსპექტივას ნაკლებად  ვხედავ. ჯერ ერთი იმიტომ, რომ ეს არ არის იოლი, პირიქით, რთული გასაკეთებელია. ექიმი ყოველთვის ეძებს იოლ გამოსავალს, დაუნიშნავს წამალს პაციენტს, ჩვენ შემთხვევაში ეს ძალიან შრომატევადი საქმეა. 10 კგ  მცენარე რომ მოაგროვო, გაშრობის შემდეგ 1 კგ რჩება, გადამუშავების შემდეგ კი მესამედი. სამწუხაროდ,  თბილისში ჩემ გარდა სულ რამდენიმე ადამიანია, ვისაც ეს დარგი აინტერესებს და მისი განვითარება სურს, უცხოეთში პირქით, ფიტოთერაპია  უფრო და უფრო მოთხოვნადი ხდება. ის თუ ძალიან არ გიყვარს, ვერ გაუძღვები.მე ახალგაზრდა ჩავერთე ამ საქმიანობაში და ბევრი სირთულის მიუხედავად, არასდროს მიფიქრია მისი მიტოვება. მე გახსნილი ვარ, ჩემთან არ იმალება რეცეპტურა, პირიქით, მზად ვარ გავუზიარო სხვებს,  რათა არ დაიკარგოს ის დიდი ისტორია და ტრადიციები, რაც ფიტოთერაპიას საქართველოში აქვს.       

 თამუნა ნიჟარაძე

ბლოგი
მოჰამედ რეზა ფეხლევი. რეფორმები ირანში და ისლამური რევოლუცია!
1941 წლის შემოდგომაზე დიდმა ბრიტანეთმა და საბჭოთა კავშირმა მოახდინეს ირანის ოკუპაცია. მათ ტახტიდან ჩამოაგდეს პროგერმანული ხედვით ცნობილი რეზა ფეხლევი და ტახტზე მოკავშირეთა აქტიური მხარდამჭერი, მისი შვილი მოჰამედ რეზა ფეხლევი აიყვანეს.
ახალგაზრდა შაჰი რეფორმებზე ოცნებობდა და ძლიერი ირანის აღორძინებაზე. მაგრამ ეს არც ისე მარტივი იყო, ქვეყანას კი სუვერენიტეტი ჰქონდა დაკარგული. ასეთი რეალობა და ირანის ოკუპაცია 1946 წლამდე გაგრძელდა.
 
მეორე მსოფლიო ომის დამთავრების შემდეგ ირანში ძალაუფლება ხელში ჩაიგდო ცნობილმა პოლიტიკურმა და საზოგადო მოღვაწე — მოჰამედ მოსადეყმა, რომელსაც საბჭოთა კავშირი უმაგრებდა ზურგს. მან აიძულა ახალგაზრდა შაჰი იგი მთავრობის მეთაურად დაენიშნათ. ხელისუფლებაში მოსვლის შემდეგ მისი პირველი და უმთავრესი ღონისძიება ეკონომიკურ სფეროში გამოიხატა. მან მოახდინა ინგლის-ირანის ერთობლივი სანავთობო კომპანიის ნაციონალიზაცია 1951 წელს. ამას შემდგომ ბრიტანელი სპეციალისტების ქვეყნიდან გაძევება და სანავთობო მრეწველობაზე სრული კონტროლის დამყარება მოჰყვა.
 
კომპანიის ნაციონალიზაცია დიდ ბრიტანეთმა აღიქვა როგორც საშიში პრეცედენტი მთელი შუა და ახლო აღმოსავლეთისათვის და ირანის ნავთობს მოუწყო საერთაშორისო ბოიკოტი. ამან ირანის ეკონომიკა კოლაფსის წინაშე დააყენა. მაგრამ ირანმა საბჭოთა კავშირის დახმარება მიიღო რამაც საოცრად გააძლიერა კომუნისტური პარტია “თუდე".
 
შაჰს არაფრით არ უნდოდა გამოკვეთილი მხარე აღმოჩენილიყო ცივ ომში, ანდა ძალაუფლება კომუნისტებს ჩაეგდოთ ხელში. მან მთავრობას
რადიკალური ანტიდასავლური ქმედებების შეწყვეტა მოსთხოვა.
Shah-of-Iran
 
ამის გამო 1953 წ. აგვისტოში შაჰსა და მოსადეყს შორის დაძაბულობამ კრიტიკულ ზღვარს მიაღწია – შაჰი და დედოფალი სორაია იძულებული გახდნენ დაეტოვებინათ სამშობლო.
 
19 აგვისტოს კი ირანის არმიამ, რომელიც ერთგული დარჩა მონარქისადმი, მოაწყო სამხედრო გადატრიალება, დაამხო მოსადეყის მთავრობა, თვით მოსადეყი შეიპყრეს და გაასამართლეს. შაჰინშაჰი მოჰამედ რეზა ფეჰლევი ტრიუმფით დაბრუნდა თეირანში.
 
ამის შემდეგ მან გადაწყვიტა რომ ახალი სტრატეგიული მოკავშირე მოეძებნა. მან ამაზე უარი უთხრა როგორც დიდ ბრიტანეთს ისე საბჭოთა კავშირს. ის შეხვდა ამერიკის პრეზიდენტ დუაიტ ენზეჰაუერს და მას სთხოვა დახმარება. აშშ-ც ეგრევე დათანხმდა, რადგან ვაშინგტონში სწორად ჩათვალეს რომ, ეს მათთვის ბრწყინვალე შანსი იყო სპარსეთის ყურის რეგიონში შემოსასვლელად.
 
ირანმა აშშ-გან მიიღო დიდი სამხედრო და ეკონომიკური დახმარება. ამის შემდეგ მოჰამედ რეზა ფეჰლევი შეუდგა თავისი ოცნების ასრულებას და დაიწყო მზადება დიდი რეფორმებისათვის.
 
1963 წლის იანვარში შაჰმა გამოაქვეყნა ფართომასშტაბიანი რეფორმების 6-პუნქტიანი გეგმა, რომლის თანახმადაც შაჰის მთავრობა იწყებდა რადიკალური რეფორმების გატარებას შემდეგი მიმართულებით:
1. აგრარული რეფორმა და ფეოდალიზმის ლიკვიდაცია (30 წლის ვადაში);
2. ბუნებრივი რესურსების ნაციონალიზაცია (ტყე, წყალი და სხვა);
3. ქალების ემანსიპაცია. შაჰმა გამოაცხადა: "ქალები მონები არ არიან როგორც ეს ბევრ ფუნდამენტალისტს წარმოუდგენია ირანში. ისინი ჩვენი დედები, შვილები და დები არიან და მათ ექნებათ ისეთივე უფლებები როგორც ჩვენ. მათ ოფიციალურად ენიჭებათ ხმის უფლება, განათლების მიღების უფლება, სახელმწიფო თანამდებობების დაკავების უფლება, საოჯახო დავებში მამაკაცებთან გათანაბრება და ა.შ.
4. განათლების სისტემის რეფორმირება. საერო განათლების შემოღება. სკოლები თავისუფლდებოდა რადიკალური ისლამური იდეოლოოგისგან. სკოლაში, უმაღლეს სასწავლებლებში და საერთოდ ქვეყანაში აიკრძალა ჰიჯაბი და ნიქაბის ტარება.
 
აგრარულმა რეფორმამ დიდი დარტყმა მიაყენა მემამულეებს და შიიტურ სამღვდელოებას, როგორც უმსხვილეს მიწისმფლობელებს. შაჰის რეფორმებში უმაღლესმა სამღვდელოებამ დაინახა საფრთხე, რომელიც მიმართული იყო ირანულ საზოგადოებაში მათი პოზიციების შესასუსტებლად. ხელისუფლებისადმი რადიკალურად განწყობილმა სამღვდელოებამ მოლა რუჰოლა ხომეინის მეთაურობით მოუწოდა ირანელებს ბოიკოტი გამოეცხადებინათ შაჰის რეფორმებისადმი.
 
დაძაბულობა ხელისუფლებასა და რადიკალურ სამღვდელოებას შორის პიკს მიაღწია 1963 წ. 5 ივნისს, როდესაც შაჰის განკარგულებით საჰაერო-სადესანტო სპეცრაზმელებმა დააპატიმრეს მოლა ხომეინი. ამას მოჰყვა მისი მომხრეების აჯანყება. არმიამ, შაჰის გვარიამ („უკვდავები“) და საიდუმლო პოლიციის „სავაქი“-ს აგენტებმა სისხლში ჩაახშვეს მონარქიის წინააღმდეგ მიმართული ოპოზიციის გამოსვლა. ხომეინი 1965 წ. ნოემბრამდე იმყოფებოდა ციხე “ყარს”-ში (რამოდენიმე თვით ის გაანთავისუფლეს, თუმცა კვლავ დააპატიმრეს ანტიმონარქისტული მოწოდებებისათვის). 1965 წ. 12 ნოემბერს ხომეინი გადაასახლეს თურქეთში (ქ. ბურსა).
 
ჯამში ამ რეფორმებმა ირანში საწყისა ეტაპზე გამოიწვია ეკონომიკური და განათლების ბუმი. ქვეყანა ძალიან დიდი მაშტაბებით განვითარდა და წინ მიდიოდა.
 
მონარქიული რეჟიმის გასამყარებლად შაჰმა 1957 წ. შექმნა საიდუმლო პოლიტიკური პოლიცია – „სავაქი“ (დაზვერვის ეროვნული სამსახური და უშიშროების ორგანიზაცია). სპეცსამსახურების ჩამოყალიბებაში ირანს აქტიურად ეხმარებოდნენ ამერიკის «CIA» (ცენტრალური სადაზვერვო სამმართველო) და ისრაელის «მოსადი» (დაზვერვისა და სპეციალური დანიშნულების ინსტიტუტი).
 
scale_1200 (2)
შიდაპოლიტიკური დანიშნულებასთან ერთად „სავაქ“-ს გააჩნდა საგარეო-პოლიტიკური მიმართულება. სტრუქტურულად „სავაქი“ შედგებოდა 9 დეპარტამენტისაგან. მე-2 დეპარტამენტის ფუნქციებში შედიოდა – საგარეო დაზვერვა, კომუნიზმის გავრცელების საფრთხე რეგიონში, ავღანეთი, ერაყი, იემენი; მე-3 დეპარტამენტი შიდა უსაფრთხოებაზე იყო პასუხისმგებელი; მე-8 დეპარტამენტი - კონტრდაზვერვა აკონტროლებდა უცხო ქვეყნების სპეცსამსახურების საქმიანობას ირანში.
 
60-70-იანი წწ. არის ის პერიოდი, როდესაც ახლო აღმოსავლეთში თავი იჩინა ისლამურმა ფუნდამენტალიზმა. 1963 წ. ივნისის აჯანყების ჩახშობის შემდეგ, ირანის პოლიტიკურ არენაზე გამოჩდნენ რადიკალური მემარცხენე ისლამისტური ორგანიზაციები «მოჯაჰედინ-ე ხალკი» (დაარსდა 1965 წ.) და «ფედაინ-ე ისლამი» (დაარსდა 1963 წ., ისლამური რევოლუციის პერიოდში განიცადა რამოდენიმე განხეთქილება). მიზნათ დასახული ჰქონდათ — შაჰის რეჟიმის დამხობა შეიარაღებული გადატრიალების მეშვეობით. თავიანთი მიზნის მისაღწევათ მიმართავდნენ ტერორისტულ მეთოდებს. გენერალ-ლეიტენანტი იონ მოჰაი პაჩეპა (ნიკოლაე ჩაუშესკუს პოლიტიკური პოლიციის «სეკურიტატე-ს» ყოფილი დირექტორი) თავის მემუარებში აღნიშნავს, რომ საბჭოთა კავშირი მფარველობდა შაჰის შეიარაღებულ ოპოზიციას, რათა დაეძაბა ირანში შიდაპოლიტიკური სიტუაცია.
 
1960-1970-იან წწ. „სავაქ“-მა ფაქტიურად გაანადგურა მემარცხენე ისლამისტური ორგანიზაციები. მათი აღორძინება დაიწყო ირანში რევოლუციური პროცესების დაწყებასთან ერთად (1978 წ. დასაწყისი).
 
1970-იან წლების შუა ხანებიდან ირანში დიდი ინფლაცია დაიწყო, რასაც მოჰყვა ეკონომიკური ზრდის მკვეთრი შეჩერება და ფასების ზრდა. ამან შიდაპოლიტიკური ვითარება უკიდურესად დაიძაბა. ამას ისიც დაემატა რომ მოხდა ქვეყნის ეკონომიკის პარალიზება, სახელმწიფო აპარატის მიერ მიღებული არაეფექტური ზომებით, დაწყებული კრიზისის დასაძლევად. რამაც კიდევ უფრო გაამწვავა სოციალური პროტესტი. შიიტურმა სამღვდელოებამ სათავისოდ გამოიყენა შექმნილი ვითარება და მოუწოდა ირანელებს გამოსულიყვნენ შაჰის “ტირანიის” წინააღმდეგ.
 
პროტესტის ზრდასტან ერთად შაჰმა სცადა გამოესწორებინა ადრე დაშვებული შეცდომები და ამ მიმართულებით გაატარა მთელი რიგი ღონისძიებები — შეამცირა მილიარდიანი პროექტების განხორციელება, დაავალა «შაჰის ინსპექციას» აღეკვეთა ბაზრობებზე სპეკულაციის ყველა ფაქტი, შეამცირა პრესის და ტელევიზიის ცენზურა, ნება დართო ოპოზიციურ პოლიტიკურ პარტიებს გამოსულიყვნენ იატაკქვეშიდან და მიეღოთ მონაწილეობა საპარლამენტო არჩევნებში.
 
ზემოთაღნიშნული შაჰის ღონისძიებები რადიკალურმა ოპოზიციამ პირიქით აღიქვა, როგორც მონარქიის სისუსტე და კიდევ უფრო მეტი გაძლიერებული ენთუზიაზმით მოუწოდებდნენ რელიგიურ ეიფორიაში მყოფ მასებს გაეგრძელებინათ ბრძოლა ფეჰლევის დინასტიის დამხობამდე.
 
1979 წლის სიტუაცია საოცრად გამწვავდა. ძალაუფლების შესანარჩუნებლად რადიკალური ზომების მიღება იყო საჭირო, მაგრამ შაჰმა ეს ვერ განახორციელა. მან თქვა: "დიქტატორს შეუძლია შეინარჩუნოს ძალაუფლება თავისი ხალხის დახოცვით – მონარქს კი არა”. შაჰს უბრალოდ არ ეყო ნებისყოფა გამოეყენებინა ძალა თავისი ხალხის მიმართ.
 
1979 წლის 16 იანვარს შაჰმა და დედოფალმა დატოვეს ირანის ფარგლები და გაემგზავრნენ ეგვიპტეში. ჯერ კიდევ 6 იანვარს შაჰმა დანიშნა ახალი მთავრობა შაპურ ბახთიარის მეთაურობით და დაავალა ირანის გენერალიტეტს ეთანამშრომლათ მასთან. გენერლების კატეგორიულ მოთხოვნაზე სისხლში ჩაეხშოთ რევოლუცია მან როგორც ზემოთ ავღნიშნეთ კატეგორიული უარი განაცხადა.
 
1979 წლის 9 თებერვალს კი თეირანში დაიწყო შეიარაღებული ამბოხება, რომელსაც სათავეში ედგნენ მემარცხენე ისლამისტური ორგანიზაციები «ფედაინ-ე ისლამი» და «მოჯაჰედინ-ე ხალკი». ოპოზიციის მომხრეები სამი დღე ებრძოდნენ მონარქისადმი ერთგულ არმიის ქვედანაყოფებს, „უკვდავები“-ს შაჰის გვარდიას და „სავაქი“-ს აგენტებს.
 
1979 წ. 12 თებერვალს გენერალური შტაბის უფროსის აბას ყარაბაღის განკარგულებით ირანის შეიარარებული ძალების 27 უმაღლესი გენერალი შეიკრიბნენ არმიის შტაბში. სხდომას ესწრებოდა ასევე „სავაქი“-ს მე-4 დირექტორი გენერალ-ლეიტენანტი ნასერ მოყადამი. 2-საათიანი კამათის შემდეგ, სამხედროებმა მიიღეეს გადაწყვეტილება აღნიშნული ვითარებიდან გამომდინარე გამოეცხადებინათ არმიის ნეიტრალიტეტი, რათა თავიდან აეცილებინათ კატასტროფული სამოქალაქო დაპირისპირება. ფაქტიურად ეს ნიშნავდა მონარქიის და შაპურ ბახთიარის მთავრობის კაპიტულაციას.
 
სპარსული მონარქია, რომლის 2500-წლიანი სახელმწიფოებრიობა შაჰმა გრანდიოზულად აღნიშნა 1971 წ. პერსეპოლისში – დაემხო.
ირანის სათავეში მოვიდა აიათოლა რუჰოლა მუსავი ხომეინი. საერო მონარქიიდან ირანი იქცა თეოკრატიულ ისლამურ რესპუბლიკად. ირანი პროგრესის და განვითარების გზიდან აბსოლუტური სიბნელის და უკუსვლის გზას დაადგა.
 
სრულად
გამოკითხვა
ვინ გაიმარჯვებს რუსეთ - უკრაინის ომში?
ხმის მიცემა
სხვათა შორის

მსოფლიოს ისტორიაში, უდიდესი იმპერიები ტერიტორიით(მლნ კვ. კმ): ბრიტანეთი - 35.5 მონღოლეთი - 24.0 რუსეთი - 22.8 ქინგის დინასტია (ჩინეთი) - 14.7 ესპანეთი - 13.7 ხანის დინასტია (ჩინეთი) - 12.5 საფრანგეთი - 11.5 არაბეთი - 11.1 იუანების დინასტია (ჩინეთი) - 11.0 ხიონგნუ - 9.0 ბრაზილია - 8.337 იაპონია - ~8.0 იბერიული კავშირი - 7.1 მინგის დინასტია (ჩინეთი) - 6.5 რაშიდუნების ხალიფატი (არაბეთი) - 6.4 პირველი თურქული სახანო - 6.0 ოქროს ურდო - 6.0 აქემენიანთა ირანი - 5.5 პორტუგალია - 5.5 ტანგის დინასტია (ჩინეთი) - 5.4 მაკედონია - 5.2 ოსმალეთი - 5.2 ჩრდილო იუანის დინასტია (მონღოლეთი) - 5.0 რომის იმპერია - 5.0

Ford, საავტომობილო ბაზრის დომინანტი მაშინ, როდესაც საავტომობილო ბაზარი ჯერ კიდევ ჩამოყალიბების პროცესში იყო, Ford Model T იყო დომინანტი მანქანა. 1916 წლის მონაცემებით, ის მსოფლიოში ყველა ავტომობილის 55%-ს შეადგენდა.

ილია ჭავჭავაძე: "როცა პრუსიამ წაართვა საფრანგეთს ელზასი და ლოტარინგია და პარლამენტში ჩამოვარდა საუბარი მასზედ, თუ რაგვარი მმართველობა მივცეთო ამ ახლად დაჭერილს ქვეყნებს, ბისმარკმა აი, რა სთქვა: ,,ჩვენი საქმე ელზასსა და ლოტარინგიაში თვითმმართველობის განძლიერება უნდა იყოსო. ადგილობრივნი საზოგადოების კრებანი უნდა დავაწყოთო ადგილობრივის მმართველობისთვისაო. ამ კრებათაგან უფრო უკეთ გვეცოდინება იმ ქვეყნების საჭიროება, ვიდრე პრუსიის მოხელეთაგანა. ადგილობრივთა მცხოვრებთაგან ამორჩეულნი და დაყენებულნი მოხელენი ჩვენთვის არავითარს შიშს არ მოასწავებენ. ჩვენგან დანიშნული მოხელე კი მათთვის უცხო კაცი იქნება და ერთი ურიგო რამ ქცევა უცხო კაცისა უკმაყოფილებას ჩამოაგდებს და ეგ მთავრობის განზრახვასა და სურვილს არ ეთანხმება. მე უფრო ისა მგონია, რომ მათგან ამორჩეულნი მოხელენი უფრო ცოტას გვავნებენ, ვიდრე ჩვენივე პრუსიის მოხელენი”. თუ იმისთანა კაცი, როგორც ბისმარკი, რომელიც თავისუფლების დიდი მომხრე მაინდამაინც არ არის, ისე იღვწოდა თვითმმართველობისათვის, მერე იმ ქვეყნების შესახებ, რომელთაც გერმანიის მორჩილება არამც თუ უნდოდათ, არამედ ეთაკილებოდათ, თუ ამისთანა რკინის გულისა და მარჯვენის კაცი, როგორც ბისმარკი, სხვა გზით ვერ ახერხებდა ურჩის ხალხის გულის მოგებას, თუ არ თვითმმართველობის მინიჭებითა, სხვას რაღა ეთქმის."

დედამიწაზე არსებული ცოცხალი არსებებიდან მხოლოდ ადამიანს და კოალას აქვთ თითის ანაბეჭდი

ინდოელი დიასახლისები მსოფლიო ოქროს მარაგის 11% ფლობენ. ეს უფრო მეტია, ვიდრე აშშ-ს, სავალუტო ფონდის, შვეიცარიის და გერმანიის მფლობელობაში არსებული ოქრო, ერთად აღებული.

დადგენილია, რომ სასოფლო-სამეურნეო კულტურათა მოსავლიანობის განმსაზღვრელ კომპლექსურ პირობათა შორის, ერთ-ერთი თესლის ხარისხია. მაღალხარისხოვანი ჯიშიანი თესლი ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი ფაქტორია მოსავლიანობის გასადიდებლად, რაც აგრეთვე დასაბუთებულია ხალხური სიბრძნით "რასაც დასთეს, იმას მოიმკი". - ქართული გენეტიკისა და სელექცია–მეთესლეობის სკოლის ერთ-ერთი ფუძემდებელი, მეცნიერებათა დოქტორი, აკადემიკოსი პეტრე ნასყიდაშვილი

ებოლა, SARS-ი, ცოფი, MERS-ი, დიდი ალბათობით ახალი კორონავირუსი COVID-19-იც, ყველა ამ ვირუსული დაავადების გავრცელება ღამურას უკავშირდება.

ყველაზე დიდი ეპიდემია კაცობრიობის ისტორიაში იყო ე.წ. "ესპანკა" (H1N1), რომელსაც 1918-1919 წლებში მიახლოებით 100 მილიონი ადამიანის სიცოცხლე შეეწირა, ანუ დედამიწის მოსახლეობის 5,3 %.

იცით თუ არა, რომ მონაკოს ნაციონალური ორკესტრი უფრო დიდია, ვიდრე ქვეყნის არმია.