USD 2.7152
EUR 2.9446
RUB 3.1313
თბილისი
დავით ბრაგვაძე - შეძლებისდაგვარად მოკლედ, ანუ საკმაოდ ვრცლად მთიან ყარაბაღზე და არა მხოლოდ
თარიღი:  608
რეგიონში ახალ ესკალაციას ყველა ველოდით, ამ მხრივ განსაკუთრებული არაფერი მომხდარა, მთავარი კითხვა იყო როდის და სად? დამსახურებული კრედიტი უნდა მიიღონ იმ ადამიანებმა, რომლებმაც გამოიცნეს როდის და ივარაუდეს, რომ ეს მოხდებოდა სომხურ-ამერიკული ერთობლივი წვრთნების დასრულებიდან მოკლე დროში.
სად? აქ მე თავიდანვე სკეპტიკურად ვიყავი განწყობილი ესკალაციის ეპიცენტრად სიუნიქის რეგიონის განსაზღვრაზე და ვეცდები ავხსნა რატომ.
1. იმ პირობებში, როდესაც აზერბაიჯანს არ აქვს მოგვარებული საკუთარი ტერიტორიული მთლიანობის პრობლემა, სხვა ქვეყნის ტერიტორიის დაკავება არ არის პრაგმატულად გამართლებული ნაბიჯი.
2. ალიევი ამ დრომდე ყოველთვის თამაშობდა პრაგმატულად და არ გადაუდგამს ისეთი ნაბიჯი, რომელიც მის მიღწევას ეჭვქვეშ დააყენებდა. სომხეთის რესპუბლიკის სუვერენული ტერიტორიის ოკუპაცია, აზერბაიჯანს ართმევს მთავარ არგუმენტს.
3. ამ ვერსიის ერთ-ერთი მთავარი არგუმენტი იყო რუსეთის ფაქტორი. რუსეთი არ მიუშვებდა ალიევს ყარაბაღის სომხური ადმინისტრაციის კონტროლის ქვეშ არსებულ ნაწილზე, სამაგიეროდ მწვანეს აუნთებდა სიუნიქზე, რითაც ერთდროულად დააზარალებდა სომხეთს და აზერბაიჯანს. ჩემი აზრით, ამ არგუმენტს ორი მნიშვნელოვანი პრობლემა აქვს: ა) რუსეთს არ აქვს აზერბაიჯანზე ზემოქმედების ისეთი მძლავრი ბერკეტი, რომლითაც აიძულებს მის მიერ მიღწეული ყველა წარმატება წყალში ჩაყაროს. მეტიც, ამ მომენტში აზერბაიჯანი რუსეთის ჩანაცვლებას ცდილობს ევროპის ენერგეტიკულ ბაზარზე. ბაქო ამ მიმართულებით დამოუკიდებელი მოთამაშეა და არ არის რუსეთის გავლენის ქვეშ; ბ) სიუნიქის დაკავება ნიშნავს სომხეთ-ირანის საზღვრის გაქრობას, რაც კატასტროფა იქნება არა მხოლოდ სომხეთისთვის, არამედ თავად რუსეთისთვის. პუტინის რუსეთისგან სიგიჟეებს მივეჩვიეთ, მაგრამ ასეთი აშკარა წამგებიანი სვლის ინიციირება მოსკოვის მხრიდან მაინც გამორიცხული მგონია.
ეს ყველაფერი იმთავითვე არ გამორიცხავს, რომ აზერბაიჯანის მიერ ყარაბაღზე წამოწყებული შეტევა არ არის შეთანხმებული რუსეთთან. მოუხედავად იმისა, რომ რუსეთი უკრაინაში მძიმედ გაიჭედა და კავკასიაშიც იმხელა ძალაუფლება არ აქვს, რაც 2020 წელს ჰქონდა, ჯერ იმ მდგომარეობამდე არ მივსულვართ, როცა რუსეთი მოთამაშე საერთოდ აღარ არის. ამიტომ, მეტად სავარაუდოა, რომ ეს მოქმედება რუსეთთან იყოს შეთანხმებული. ახლა ვეცდები ესეც ავხსნა რატომ:
2020 წელს, ყარაბაღის მეორე ომის დასრულების შემდეგ დავწერე რომ აზერბაიჯანის შემდეგ, ომის მთავარი გამარჯვებული რუსეთია. ამას ჰქონდა რამდენიმე არგუმენტი:
1. ომი არ დაწყებულა რუსეთის ნებართვის გარეშე, რასაც მოწმობს ის ფაქტი რომ ომი დასრულდა იქ სადაც რუსეთმა გაავლო წითელი ხაზი - შუშასთან.
2. ამით რუსეთმა აზერბაიჯანს არ მისცა საშუალება სრულად აღედგინა ტერიტორიული მთლიანობა. მეორე მხრივ, უფრო მნიშვნელოვანია რომ სომხეთისთვის არათუ გააქრო ყარაბაღის პრობლემა, არამედ პირიქით უფრო გაამწვავა.
3. რუსეთი იყო დაპირისპირებულ მხარეებს შორის მთავარი და ერთადერთი მედიატორი. დასავლეთი სრულად გამოეთიშა პროცესს. თურქეთი მიკერძოებული მხარე იყო და ამ როლს ვერ შეასრულებდა. ირანი ასევე სრულად გამოეთიშა პროცესს და მხოლოდ სტატისტის როლში დარჩა.
4. ყარაბაღი იყო პოსტ-საბჭოთა სივრცის ერთადერთი კონფლიქტი, რომელშიც რუსეთი არ იყო წარმოდგენილი სამხედრო ძალით. აზერბაიჯანი იყო ერთადერთი სახელმწიფო სამხრეთ კავკასიაში, რომელშიც არ იდგნენ რუსი თოფიანი კაცები. მიღწეული შეთანხმებით რუსებმა მთიან ყარაბაღში (აზერბაიჯანის სუვერენულ ტერიტორიაზე) 2000 სამშვიდობოს განთავსების უფლება მიიღეს. ანუ იქაც ჩადგეს ფეხი, სადაც აქამდე არ ედგათ. „რუსი სამშვიდობო“ თავისთავად რას ნიშნავს, ეგ ქართველებს არ გვესწავლება. საინტერესო ფაქტია ისიც, რომ რუსი სამშვიდობოები ყარაბაღში შეთანხმების ხელმოწერიდან 1 საათში გაფრინდნენ. ასეთი ლოჯისტიკური პრობლემები 1 საათში არ გვარდება. ყველაფერი წინასწარ დაგეგმილი და შეთანხმებული იყო.
ამის პარალელურად, რუსეთს ჰქონდა მთავარი სტრატეგიული მიზანი. თითქოს იქამდე არსებული სტატუს კვო ისედაც ხელს აძლევდა მოსკოვს და არ სჭირდებოდა მსგავსი მკვეთრი მოძრაობების გაკეთება, მაგრამ მის საწინააღმდეგოდ ვითარება შეიცვალა სომხეთის შიგნით. 2018 წელს ხავერდოვანი რევოლუციის გზით ხელისუფლებაში მოვიდა ნიკოლ ფაშინიანი, რომელმაც დაიწყო ქვეყნის გარდაქმნა, მოდერნიზება, რეფორმირება და კორუფციის წინააღმდეგ ბრძოლა. სომხეთმა მოიშორა მოუშორებელი ჭირი ყარაბაღის კლანის სახით, რომელიც სინამდვილეში წარმოადგენდა კრიმინალურ სინდიკატს და მთლიანად კონტროლდებოდა რუსეთის მიერ. ფაშინიანმა ეს უძრაობა ამოატრიალა. სომხეთის მოსახლეობაში რაღაცის იმედები გაჩნდა ეს ქვეყანასაც მალე დაეტყო (ვინც სომხეთში ხშირად დადის დამეთანხმება).
შეხედეთ ნებისმიერ სურათს დსთ-ის ლიდერთა სამიტებიდან, სადაც პუტინს, ლუკაშენკას და შუა აზიელი დიქტატორებს შორის დგას ფაშინიანი. ნიკოლი აშკარად არ იყო იმ კლუბის წევრი.
რუსეთი იმედოვნებდა რომ სომხებისთვის საკრალურად მნიშვნელოვანი ყარაბაღის საკითხი ფაშინიანის მმართველობას დაასრულებდა. შეთანხმების ხელმოწერის დღესვე ვნახეთ შეჭრა პარლამენტში, პარლამენტის სპიკერის დაუნდობლად ცემა და უმართავი პროცესები ქუჩაში, რომელიც წესით ფაშინიანს კარგს არაფერს უქადდა, მაგრამ მან ეს კრიზისი დაძლია. მან არამხოლოდ კრიზისი დაძლია, ვადამდელ არჩევნებში მძიმე, მაგრამ დამაჯერებელი გამარჯვება მოიპოვა და ხმათა 54 პროცენტი მიიღო, რაც ყარაბაღის ომში დამარცხებული ლიდერისთვის წარმოუდგენლად მაღალი შედეგია. რუსეთის გეგმა ჩავარდა...
უკრაინაში ომის დაწყებამ რუსეთის პოზიციები შეარყია ყველგან, მათ შორის სამხრეთ კავკასიაში და 2020 წლის მონაპოვარი დიდი კითხვის ნიშნის ქვეშ დააყენა. აზერბაიჯანმა მალევე დაიკავა დამატებით რამდენიმე სოფელი, საიდანაც რუსი სამშვიდობოები გაყარა და უკან აღარ გავიდა. 2022 წლის აგვისტოს ბოლოს აზერბაიჯანმა კონტროლი დაამყარა ლაჩინის კორიდორზე, რომელსაც რუსი სამშვიდობოები იცავდნენ. ამან სათავე დაუდო დაუსრულებელ ჰუმანიტარულ კრიზისს მთიანი ყარაბაღის სომხური ადმინისტრაციის მიერ კონტროლირებად ტერიტორიაზე, რადგან ეს ერთადერთი არტერია იყო, რომელიც რეგიონს სომხეთთან აკავშირებდა.
2022 წლის სექტემბერში სომხეთისა და აზერბაიჯანის საზღვარზე დაიწყო მორიგი სამხედრო ესკალაცია. ეს დაპირისპირება გასცდა ყარაბაღის რეგიონს და უშუალოდ ორი ქვეყნის სახელმწიფო საზღვარზე მიმდინარეობდა. რუსეთმა არ შეასრულა ОДКБ-ს ფორმატით ნაკისრი ვალდებულებები და სომხეთს სამხედრო დახმარება არ აღმოუჩინა. დაპირისპირების შედეგად ორივე მხარემ 100-მდე სამხედრო დაკარგა. სროლა დასავლეთის აქტიური ჩარევის შედეგად შეწყდა.
ეს ყველაფერი მძიმედ აისახა რუსეთის იმიჯზე სომხეთის მოსახლეობაში. ყველა კარგად მიხვდა რომ სომხეთი 2020 წელს დაისაჯა სურვილისთვის ყოფილიყო სუვერენული სახელმწიფო, 2022 წლიდან კი რუსეთი გახდა ყოვლად არასაიმედო მოკავშირე, რომელსაც არც უნდა და არც შეუძლია სამხრეთ კავკასიაში ერთადერთი სტრატეგიული პარტნიორის დაცვა.
სომხეთსა და აზერბაიჯანს შორის მოლაპარაკებებმა მოსკოვის ნაცვლად გადაინაცვლა ბრიუსელში, ვაშინგტონში, პრაღაში, თბილისშიც კი. მხარეებს შორის მთავარი მედიატორი რუსეთის ნაცვლად გახდა ევროკავშირი, პუტინის ნაცვლად შარლ მიშელი. მოსკოვში შეხვედრა კი მხოლოდ ფორმალურ ცერემონიად იქცა, რომლის დროსაც ფაშინიანი და ალიევი ერთმანეთს ისე ეკამათებოდნენ, საერთოდ არ აინტერესებდათ რისკენ მოუწოდებდა მათ პუტინი. ორივესთვის ტყუილად იჯდა იმ მაგიდასთან.
ახლა რაც ხდება, ერთი მხრივ არაა უჩვეულო, მაგრამ ამავე დროს უნიკალური მოვლენაა.
მე ბევრჯერ მითქვამს, რომ რუსეთის უკრაინაში გაჭედვა და სამომავლოდ სრული მარცხი აპრიორი არ ნიშნავს მის გაქრობას ჩვენი რეგიონიდან. მითუმეტეს არ ნიშნავს ყველა კონფლიქტის ავტომატურ რეჟიმში მოგვარებას. რუსეთი შეიძლება დამარცხდეს უკრაინაში, მაგრამ დარჩეს კავკასიაში, თუმცა ბუნებრივია უკრაინაში მარცხი შანსებს მნიშვნელოვნად ზრდის ჩვენს სასარგებლოდ.
აზერბაიჯანი ცდილობს ისარგებლოს რუსეთის მოუცლელობით და თავის სტრატეგიულ მიზანს, ტერიტორიული მთლიანობის სრულ აღდგენას მიაღწიოს. თუმცა ეს სრულებით არ ნიშნავს რომ ის ამას რუსეთთან შეთანხმების გარეშე აკეთებს. რაში უნდა აწყობდეს რუსეთს ახლა სომხეთის ტოტალური მარცხი ყარაბაღში? მიზეზი ისევ და ისევ სომხეთში უნდა ვეძებოთ.
ბოლო პერიოდში სომხეთმა რუსეთს რამდენიმე ძალიან მკაფიო მესიჯი გაუგზავნა:
1. სომხეთმა მოახდინა რომის სტატუტის რატიფიკაცია, რომელსაც 1999 წელს მოაწერა ხელი. 24 წელი არ ჰქონდათ რატიფიცირებული და მას შემდეგ გააკეთა, რაც ჰააგის სასამართლომ პუტინის დაკავების ორდერი გასცა.
2. სომხეთმა გაიწვია ОДКБ-ის მუდმივი წარმომადგენელი.
3. სომხეთმა ჩაატარა ერთობლივი წვრთნები ამერიკელ სამხედროებთან.
4. ნიკოლ ფაშინიანმა საერთაშორისო მედიასთან საუბრისას გააჟღერა ძალიან მკაფიო მესიჯები. „რუსეთს სომხეთის დაცვა არ შეუძლია“, „უსაფრთხოების საკითხებში რუსეთზე სრული დამოკიდებულება სტრატეგიული შეცდომა იყო“.
უკრაინაში ყელამდე ტალახში (ან ნეხვში) ჩაფლული პუტინი არ აპირებს კავკასია საერთოდ უყურადღებოდ დატოვოს. მისთვის სომხეთის ასეთი მოქმედებები კატეგორიულად მიუღებელია. რუსეთი იმედოვნებს რომ აზერბაიჯანისთვის მწვანე შუქის ანთებით, ის ამჯერად მაინც შეძლებს ფაშინიანის მოშორებას. „სომეხი ერი ამას აღარ მოითმენს“... რუსეთი იმედოვნებს, რომ სომხეთის რესპუბლიკაში არსებული სამხედრო კონტინგენტი საკმარისი იქნება ქვეყანაზე არსებული გავლენის შესანარჩუნებლად.
აზერბაიჯანის ამოცანა მარტივია. ის ცდილობს მომენტუმის გამოყენებას. ალიევს სურს ისტორიაში გამაერთიანებლის სახელით შევიდეს, რაც ისედაც გარანტირებული აქვს, მაგრამ ბარემ სრულად იყოს. აქამდე აზერბაიჯანის არცერთ ლიდერს არ ჰქონია იურისდიქცია ქვეყნის მთელს ტერიტორიაზე. აზერბაიჯანის მიერ გამოყენებული ტერმინოლოგია ძალიან ჰყავს იმას, რასაც რუსეთი იყენებს უკრაინაში, იმ განსხვავებით, რომ ის საკუთარი საერთაშორისოდ აღიარებული საზღვრების შიგნით მოქმედებს. ალიევის ამოცანაა ეს გააკეთოს სწრაფად, მშვიდობიან მოსახლეობაში მსხვერპლის თავიდან აცილებით, თუმცა სულ არ იქნება წინააღმდეგი, თუ ყარაბაღელი სომხები იქ არ დარჩებიან და სომხეთს მიაშურებენ. ბაქოს ამ ხალხის თავის სახელმწიფოში ინტეგრაცია არ აინტერესებს. ალიევის ამ მისწრაფებას მხარს უჭერს აზერბაიჯანის მოსახლეობის თითქმის 100 პროცენტი. მათ შორის ალიევის ოპონენტები. ეს არა მხოლოდ მის ხელისუფლებას ამყარებს, რომელიც ისედაც მყარია, არამედ მას ისტორიაში დიდი მმართველის სახელით დარჩენის გარანტიასაც აძლევს. როგორც არ უნდა შეფასდეს მომავალში მისი მმართველობა, ყარაბაღის დაბრუნება მხოლოდ პოზიტიურად იქნება შეფასებული.
რას აკეთებს შექმნილ ვითარებაში სომხეთი, გარდა იმისა, რაც ზემოთ უკვე ვთქვით? სომხეთი არ აპირებს სამხედრო კონფრონტაციას აზერბაიჯანთან. ამის შესახებ განცხადება ფაშინიანმაც გააკეთა. მისი ქვეყანა მორიგ ომს ვერ გადაიტანს და ეს ყველაზე კარგად მან იცის. ეს ძალიან მძიმე მოცემულობაა სომხებისთვის, მაგრამ ამას აქვს დიდი პოზიტიური ელემენტიც.
სომხეთის დისტანცირება ყარაბაღისგან მორალურად უმძიმესი, მაგრამ პრაგმატულად სწორი ნაბიჯია. ფაშინიანმა ცოტა ხნის წინ თქვა, რომ სომხეთმა უნდა აღიაროს აზერბაიჯანის ტერიტორიული მთლიანობა მის საერთაშორისოდ აღიარებულ საზღვრებში და სანაცვლოდ იგივე გააკეთოს აზერბაიჯანმა. ეს ნიშნავს რომ ყარაბაღი დარჩება აზერბაიჯანს და ამავე დროს არ ექნება პრეტენზია სიუნიქის დერეფნის ესტრატორიტორიალური პრინციპით მართვაზე. სომხეთის რესპუბლიკა შეინარჩუნებს კონტროლს საკუთარი ტერიტორიის შიგნით ყველა სტრატეგიულად მნიშვნელოვან არტერიაზე.
ბოლო პერიოდში სომხურ საექსპერტო წრეებში ბევრი შიშობდა რომ აზერბაიჯანი უშუალოდ სომხეთის რესპუბლიკის ტერიტორიის ოკუპაციას მოახდენდა და სწორედ ამით იყო გამოწვეული ის მოლოდინიც, რომ ახლა დაპირისპირების ეპიცენტრი ყარაბაღის ნაცვლად სიუნიქი იქნებოდა. როგორც ჩანს, ეს არ მოხდება და კარგია რომ არ მოხდება.
მორალურად ასევე ძალიან მძიმეა ამის თქმა, მაგრამ ყარაბაღის საკითხის საბოლოოდ გადაჭრა სომხეთის სახელმწიფოს ათავისუფლებს უმძიმესი ტვირთისგან, რომლის ზიდვაც მას რეალურად აღარ შეუძლია. სომხეთმა უდიდესი რესურსები დახარჯა ყარაბაღის საკითხზე, რომელიც შეეძლო ქვეყნის განვითარებისთვის გამოეყენებინა. ყარაბაღი სომხეთისთვის იყო არა მხოლოდ ტვირთი, არამედ უმძიმესი ჯაჭვი, რომლითაც მყარად მიება რუსეთს და საკუთარი განვითარების პოტენციალი გაანადგურა.
თუ ალიევის შემთხვევაში ისტორია ყარაბაღის დაბრუნებას აუცილებლად დადებითად შეაფასებს, ასეთი მარტივი მოცემულობა არ იქნება ფაშინიანისთვის. ამ ნაბიჯს მომავალში არაერთგვაროვნად შეაფასებენ. ზოგი ღალატად, ზოგი გამოუვალი მდგომარეობით ნაკარნახევად, ზოგიც დიდ სიქველედ, რომელიც მანამდე სხვამ ვერ გაბედა. ნებისმიერ შემთხვევაში, მომავალში, როცა ემოციები ჩაცხრება და ქარიშხალი ჩადგება, სომხეთის ყველა მოქალაქე იგრძნობს პოზიტიურ ცვლილებებს და განვითარების სიკეთეებს.
ამისთვის აუცილებელია ყარაბაღის საკითხის აზერბაიჯანის სასარგებლოდ გადაწყვეტის შემდეგ ფაშინიანი კიდევ ერთხელ გადარჩეს.
ბოლო წლებში განვითარებულ მოვლენებზე დაკვირვებით, ძალიან ფრთხილად შემიძლია ვივარაუდო, რომ ფაშინიანს ორზე მეტი სიცოცხლე აქვს... თუ ფაშინიანი გადარჩება, ცვლილებები იქნება გაცილებით სწრაფი და შედეგი ბევრად მალე დადგება. სომხეთის ხელისუფლებაში რევანშისტების დაბრუნების შანსი ნაკლებია, რადგან თავად ამ რევანშის შანსი აღარ არსებობს. არავინ დაიჯერებს დაპირებას, რომ რომელიმე ლიდერი სომხეთს ყარაბაღს დაუბრუნებს. რეალური დემოკრატიული ალტერნატივა ამ ეტაპზე ფაშინიანს არ ჰყავს, თორემ რომ ჰყავდეს და ის აირჩიონ, ეს კიდევ უკეთესი ვარიანტი იქნებოდა.
მოვლენების ამ სცენარით განვითარების შემთხვევაში, რუსეთი სომხეთში გარდაუვალი მარცხისთვის არის განწირული. ყარაბაღის საკითხის მოგვარების შემდეგ, დღის წესრიგში ახალი საკითხები დადგება. მაგალითად თურქეთთან და აზერბაიჯანთან დიპლომატიური ურთიერთობების დამყარება, რაც შემდგომში ეკონომიკური თანამშრომლობის, მათ შორის ენერგეტიკის სფეროში, აუცილებლობას გამოიწვევს და სომხეთის რუსეთზე დამოკიდებულებისგან მხოლოდ რუსული სამხედრო ბაზა დარჩება, რომელსაც ხელშეკრულებით 2044 წლამდე შეუძლია დარჩენა. თუმცა ისტორიას ამაზე ადრე გაყვანილი რუსული ბაზებიც უნახავს. 1995 წელს ჩვენც დავუკანონეთ, მაგრამ 1999 წელს სტამბოლის ხელშეკრულებაც დავდეთ და 2007 წელს გაიყვანეს. სომხეთში 2008 წლის ქამბექის მსგავსის შანსი რუსებს არ ექნებათ.
ეს ყველაფერი აჩვენებს რომ რუსეთის გრძელვადიან პერსპექტივაზე გათვლილი გადაწყვეტილებების მიღების შესაძლებლობას მოკლებულია და მხოლოდ არსებული გავლენების აქ და ახლა შენარჩუნებაზეა გადართული. ამას გრძნობს ყველა, დიდი და მცირე მოთამაშეები. ამას გრძნობს აზერბაიჯანი და ვითარებას ტერიტორიული მთლიანობის აღსადგენად იყენებს, ამას გრძნობს სომხეთი და ვითარებას რუსეთზე დამოკიდებულებისგან გასათავისუფლებლად იყენებს, ამას გრძნობს თურქეთი და რეგიონში გავლენების ზრდისთვის იბრძვის...
სამწუხაროდ, ამას ვერ გრძნობს საქართველო...
იმ დროს როცა ჩვენს გარშემო ასეთი პროცესები ვითარდება. როცა ყველა ქვეყანა რეალური პოლიტიკის კეთებით არის დაკავებული, ჩვენს გვყავს ხელისუფლება რომელში არცერთი პოლიტიკოსი არ არის. გვაქვს არაფორმალური მმართველობა. გვყავს არაფორმალური მმართველი, რომელიც ამ ქვეყნის რუსეთზე დამოკიდებულებას ზრდის. რომლის გარემოცვის უახლოესი წევრი ბრალდებულია რუსული სპეცსამსახურების აგენტობაში და საქართველოს წინააღმდეგ მტრულ საქმიანობაში.
არადა, საკვირველი ის არის, რომ საქართველოს ყველაზე კარგი სასტარტო პოზიციები ჰქონდა და შეიძლება ჯერ კიდევ აქვს. თუ სომხეთში ფაშინიანი აუცილებლად უნდა გადარჩეს, საქართველოში ჩვენ უნდა გადავრჩეთ და ჩვენი გადარჩენის ერთადერთი ოფცია ამათი ხელისუფლებიდან გაშვებაა...
 
 
 
ბლოგი
მოჰამედ რეზა ფეხლევი. რეფორმები ირანში და ისლამური რევოლუცია!
1941 წლის შემოდგომაზე დიდმა ბრიტანეთმა და საბჭოთა კავშირმა მოახდინეს ირანის ოკუპაცია. მათ ტახტიდან ჩამოაგდეს პროგერმანული ხედვით ცნობილი რეზა ფეხლევი და ტახტზე მოკავშირეთა აქტიური მხარდამჭერი, მისი შვილი მოჰამედ რეზა ფეხლევი აიყვანეს.
ახალგაზრდა შაჰი რეფორმებზე ოცნებობდა და ძლიერი ირანის აღორძინებაზე. მაგრამ ეს არც ისე მარტივი იყო, ქვეყანას კი სუვერენიტეტი ჰქონდა დაკარგული. ასეთი რეალობა და ირანის ოკუპაცია 1946 წლამდე გაგრძელდა.
 
მეორე მსოფლიო ომის დამთავრების შემდეგ ირანში ძალაუფლება ხელში ჩაიგდო ცნობილმა პოლიტიკურმა და საზოგადო მოღვაწე — მოჰამედ მოსადეყმა, რომელსაც საბჭოთა კავშირი უმაგრებდა ზურგს. მან აიძულა ახალგაზრდა შაჰი იგი მთავრობის მეთაურად დაენიშნათ. ხელისუფლებაში მოსვლის შემდეგ მისი პირველი და უმთავრესი ღონისძიება ეკონომიკურ სფეროში გამოიხატა. მან მოახდინა ინგლის-ირანის ერთობლივი სანავთობო კომპანიის ნაციონალიზაცია 1951 წელს. ამას შემდგომ ბრიტანელი სპეციალისტების ქვეყნიდან გაძევება და სანავთობო მრეწველობაზე სრული კონტროლის დამყარება მოჰყვა.
 
კომპანიის ნაციონალიზაცია დიდ ბრიტანეთმა აღიქვა როგორც საშიში პრეცედენტი მთელი შუა და ახლო აღმოსავლეთისათვის და ირანის ნავთობს მოუწყო საერთაშორისო ბოიკოტი. ამან ირანის ეკონომიკა კოლაფსის წინაშე დააყენა. მაგრამ ირანმა საბჭოთა კავშირის დახმარება მიიღო რამაც საოცრად გააძლიერა კომუნისტური პარტია “თუდე".
 
შაჰს არაფრით არ უნდოდა გამოკვეთილი მხარე აღმოჩენილიყო ცივ ომში, ანდა ძალაუფლება კომუნისტებს ჩაეგდოთ ხელში. მან მთავრობას
რადიკალური ანტიდასავლური ქმედებების შეწყვეტა მოსთხოვა.
Shah-of-Iran
 
ამის გამო 1953 წ. აგვისტოში შაჰსა და მოსადეყს შორის დაძაბულობამ კრიტიკულ ზღვარს მიაღწია – შაჰი და დედოფალი სორაია იძულებული გახდნენ დაეტოვებინათ სამშობლო.
 
19 აგვისტოს კი ირანის არმიამ, რომელიც ერთგული დარჩა მონარქისადმი, მოაწყო სამხედრო გადატრიალება, დაამხო მოსადეყის მთავრობა, თვით მოსადეყი შეიპყრეს და გაასამართლეს. შაჰინშაჰი მოჰამედ რეზა ფეჰლევი ტრიუმფით დაბრუნდა თეირანში.
 
ამის შემდეგ მან გადაწყვიტა რომ ახალი სტრატეგიული მოკავშირე მოეძებნა. მან ამაზე უარი უთხრა როგორც დიდ ბრიტანეთს ისე საბჭოთა კავშირს. ის შეხვდა ამერიკის პრეზიდენტ დუაიტ ენზეჰაუერს და მას სთხოვა დახმარება. აშშ-ც ეგრევე დათანხმდა, რადგან ვაშინგტონში სწორად ჩათვალეს რომ, ეს მათთვის ბრწყინვალე შანსი იყო სპარსეთის ყურის რეგიონში შემოსასვლელად.
 
ირანმა აშშ-გან მიიღო დიდი სამხედრო და ეკონომიკური დახმარება. ამის შემდეგ მოჰამედ რეზა ფეჰლევი შეუდგა თავისი ოცნების ასრულებას და დაიწყო მზადება დიდი რეფორმებისათვის.
 
1963 წლის იანვარში შაჰმა გამოაქვეყნა ფართომასშტაბიანი რეფორმების 6-პუნქტიანი გეგმა, რომლის თანახმადაც შაჰის მთავრობა იწყებდა რადიკალური რეფორმების გატარებას შემდეგი მიმართულებით:
1. აგრარული რეფორმა და ფეოდალიზმის ლიკვიდაცია (30 წლის ვადაში);
2. ბუნებრივი რესურსების ნაციონალიზაცია (ტყე, წყალი და სხვა);
3. ქალების ემანსიპაცია. შაჰმა გამოაცხადა: "ქალები მონები არ არიან როგორც ეს ბევრ ფუნდამენტალისტს წარმოუდგენია ირანში. ისინი ჩვენი დედები, შვილები და დები არიან და მათ ექნებათ ისეთივე უფლებები როგორც ჩვენ. მათ ოფიციალურად ენიჭებათ ხმის უფლება, განათლების მიღების უფლება, სახელმწიფო თანამდებობების დაკავების უფლება, საოჯახო დავებში მამაკაცებთან გათანაბრება და ა.შ.
4. განათლების სისტემის რეფორმირება. საერო განათლების შემოღება. სკოლები თავისუფლდებოდა რადიკალური ისლამური იდეოლოოგისგან. სკოლაში, უმაღლეს სასწავლებლებში და საერთოდ ქვეყანაში აიკრძალა ჰიჯაბი და ნიქაბის ტარება.
 
აგრარულმა რეფორმამ დიდი დარტყმა მიაყენა მემამულეებს და შიიტურ სამღვდელოებას, როგორც უმსხვილეს მიწისმფლობელებს. შაჰის რეფორმებში უმაღლესმა სამღვდელოებამ დაინახა საფრთხე, რომელიც მიმართული იყო ირანულ საზოგადოებაში მათი პოზიციების შესასუსტებლად. ხელისუფლებისადმი რადიკალურად განწყობილმა სამღვდელოებამ მოლა რუჰოლა ხომეინის მეთაურობით მოუწოდა ირანელებს ბოიკოტი გამოეცხადებინათ შაჰის რეფორმებისადმი.
 
დაძაბულობა ხელისუფლებასა და რადიკალურ სამღვდელოებას შორის პიკს მიაღწია 1963 წ. 5 ივნისს, როდესაც შაჰის განკარგულებით საჰაერო-სადესანტო სპეცრაზმელებმა დააპატიმრეს მოლა ხომეინი. ამას მოჰყვა მისი მომხრეების აჯანყება. არმიამ, შაჰის გვარიამ („უკვდავები“) და საიდუმლო პოლიციის „სავაქი“-ს აგენტებმა სისხლში ჩაახშვეს მონარქიის წინააღმდეგ მიმართული ოპოზიციის გამოსვლა. ხომეინი 1965 წ. ნოემბრამდე იმყოფებოდა ციხე “ყარს”-ში (რამოდენიმე თვით ის გაანთავისუფლეს, თუმცა კვლავ დააპატიმრეს ანტიმონარქისტული მოწოდებებისათვის). 1965 წ. 12 ნოემბერს ხომეინი გადაასახლეს თურქეთში (ქ. ბურსა).
 
ჯამში ამ რეფორმებმა ირანში საწყისა ეტაპზე გამოიწვია ეკონომიკური და განათლების ბუმი. ქვეყანა ძალიან დიდი მაშტაბებით განვითარდა და წინ მიდიოდა.
 
მონარქიული რეჟიმის გასამყარებლად შაჰმა 1957 წ. შექმნა საიდუმლო პოლიტიკური პოლიცია – „სავაქი“ (დაზვერვის ეროვნული სამსახური და უშიშროების ორგანიზაცია). სპეცსამსახურების ჩამოყალიბებაში ირანს აქტიურად ეხმარებოდნენ ამერიკის «CIA» (ცენტრალური სადაზვერვო სამმართველო) და ისრაელის «მოსადი» (დაზვერვისა და სპეციალური დანიშნულების ინსტიტუტი).
 
scale_1200 (2)
შიდაპოლიტიკური დანიშნულებასთან ერთად „სავაქ“-ს გააჩნდა საგარეო-პოლიტიკური მიმართულება. სტრუქტურულად „სავაქი“ შედგებოდა 9 დეპარტამენტისაგან. მე-2 დეპარტამენტის ფუნქციებში შედიოდა – საგარეო დაზვერვა, კომუნიზმის გავრცელების საფრთხე რეგიონში, ავღანეთი, ერაყი, იემენი; მე-3 დეპარტამენტი შიდა უსაფრთხოებაზე იყო პასუხისმგებელი; მე-8 დეპარტამენტი - კონტრდაზვერვა აკონტროლებდა უცხო ქვეყნების სპეცსამსახურების საქმიანობას ირანში.
 
60-70-იანი წწ. არის ის პერიოდი, როდესაც ახლო აღმოსავლეთში თავი იჩინა ისლამურმა ფუნდამენტალიზმა. 1963 წ. ივნისის აჯანყების ჩახშობის შემდეგ, ირანის პოლიტიკურ არენაზე გამოჩდნენ რადიკალური მემარცხენე ისლამისტური ორგანიზაციები «მოჯაჰედინ-ე ხალკი» (დაარსდა 1965 წ.) და «ფედაინ-ე ისლამი» (დაარსდა 1963 წ., ისლამური რევოლუციის პერიოდში განიცადა რამოდენიმე განხეთქილება). მიზნათ დასახული ჰქონდათ — შაჰის რეჟიმის დამხობა შეიარაღებული გადატრიალების მეშვეობით. თავიანთი მიზნის მისაღწევათ მიმართავდნენ ტერორისტულ მეთოდებს. გენერალ-ლეიტენანტი იონ მოჰაი პაჩეპა (ნიკოლაე ჩაუშესკუს პოლიტიკური პოლიციის «სეკურიტატე-ს» ყოფილი დირექტორი) თავის მემუარებში აღნიშნავს, რომ საბჭოთა კავშირი მფარველობდა შაჰის შეიარაღებულ ოპოზიციას, რათა დაეძაბა ირანში შიდაპოლიტიკური სიტუაცია.
 
1960-1970-იან წწ. „სავაქ“-მა ფაქტიურად გაანადგურა მემარცხენე ისლამისტური ორგანიზაციები. მათი აღორძინება დაიწყო ირანში რევოლუციური პროცესების დაწყებასთან ერთად (1978 წ. დასაწყისი).
 
1970-იან წლების შუა ხანებიდან ირანში დიდი ინფლაცია დაიწყო, რასაც მოჰყვა ეკონომიკური ზრდის მკვეთრი შეჩერება და ფასების ზრდა. ამან შიდაპოლიტიკური ვითარება უკიდურესად დაიძაბა. ამას ისიც დაემატა რომ მოხდა ქვეყნის ეკონომიკის პარალიზება, სახელმწიფო აპარატის მიერ მიღებული არაეფექტური ზომებით, დაწყებული კრიზისის დასაძლევად. რამაც კიდევ უფრო გაამწვავა სოციალური პროტესტი. შიიტურმა სამღვდელოებამ სათავისოდ გამოიყენა შექმნილი ვითარება და მოუწოდა ირანელებს გამოსულიყვნენ შაჰის “ტირანიის” წინააღმდეგ.
 
პროტესტის ზრდასტან ერთად შაჰმა სცადა გამოესწორებინა ადრე დაშვებული შეცდომები და ამ მიმართულებით გაატარა მთელი რიგი ღონისძიებები — შეამცირა მილიარდიანი პროექტების განხორციელება, დაავალა «შაჰის ინსპექციას» აღეკვეთა ბაზრობებზე სპეკულაციის ყველა ფაქტი, შეამცირა პრესის და ტელევიზიის ცენზურა, ნება დართო ოპოზიციურ პოლიტიკურ პარტიებს გამოსულიყვნენ იატაკქვეშიდან და მიეღოთ მონაწილეობა საპარლამენტო არჩევნებში.
 
ზემოთაღნიშნული შაჰის ღონისძიებები რადიკალურმა ოპოზიციამ პირიქით აღიქვა, როგორც მონარქიის სისუსტე და კიდევ უფრო მეტი გაძლიერებული ენთუზიაზმით მოუწოდებდნენ რელიგიურ ეიფორიაში მყოფ მასებს გაეგრძელებინათ ბრძოლა ფეჰლევის დინასტიის დამხობამდე.
 
1979 წლის სიტუაცია საოცრად გამწვავდა. ძალაუფლების შესანარჩუნებლად რადიკალური ზომების მიღება იყო საჭირო, მაგრამ შაჰმა ეს ვერ განახორციელა. მან თქვა: "დიქტატორს შეუძლია შეინარჩუნოს ძალაუფლება თავისი ხალხის დახოცვით – მონარქს კი არა”. შაჰს უბრალოდ არ ეყო ნებისყოფა გამოეყენებინა ძალა თავისი ხალხის მიმართ.
 
1979 წლის 16 იანვარს შაჰმა და დედოფალმა დატოვეს ირანის ფარგლები და გაემგზავრნენ ეგვიპტეში. ჯერ კიდევ 6 იანვარს შაჰმა დანიშნა ახალი მთავრობა შაპურ ბახთიარის მეთაურობით და დაავალა ირანის გენერალიტეტს ეთანამშრომლათ მასთან. გენერლების კატეგორიულ მოთხოვნაზე სისხლში ჩაეხშოთ რევოლუცია მან როგორც ზემოთ ავღნიშნეთ კატეგორიული უარი განაცხადა.
 
1979 წლის 9 თებერვალს კი თეირანში დაიწყო შეიარაღებული ამბოხება, რომელსაც სათავეში ედგნენ მემარცხენე ისლამისტური ორგანიზაციები «ფედაინ-ე ისლამი» და «მოჯაჰედინ-ე ხალკი». ოპოზიციის მომხრეები სამი დღე ებრძოდნენ მონარქისადმი ერთგულ არმიის ქვედანაყოფებს, „უკვდავები“-ს შაჰის გვარდიას და „სავაქი“-ს აგენტებს.
 
1979 წ. 12 თებერვალს გენერალური შტაბის უფროსის აბას ყარაბაღის განკარგულებით ირანის შეიარარებული ძალების 27 უმაღლესი გენერალი შეიკრიბნენ არმიის შტაბში. სხდომას ესწრებოდა ასევე „სავაქი“-ს მე-4 დირექტორი გენერალ-ლეიტენანტი ნასერ მოყადამი. 2-საათიანი კამათის შემდეგ, სამხედროებმა მიიღეეს გადაწყვეტილება აღნიშნული ვითარებიდან გამომდინარე გამოეცხადებინათ არმიის ნეიტრალიტეტი, რათა თავიდან აეცილებინათ კატასტროფული სამოქალაქო დაპირისპირება. ფაქტიურად ეს ნიშნავდა მონარქიის და შაპურ ბახთიარის მთავრობის კაპიტულაციას.
 
სპარსული მონარქია, რომლის 2500-წლიანი სახელმწიფოებრიობა შაჰმა გრანდიოზულად აღნიშნა 1971 წ. პერსეპოლისში – დაემხო.
ირანის სათავეში მოვიდა აიათოლა რუჰოლა მუსავი ხომეინი. საერო მონარქიიდან ირანი იქცა თეოკრატიულ ისლამურ რესპუბლიკად. ირანი პროგრესის და განვითარების გზიდან აბსოლუტური სიბნელის და უკუსვლის გზას დაადგა.
 
სრულად
გამოკითხვა
ვინ გაიმარჯვებს რუსეთ - უკრაინის ომში?
ხმის მიცემა
სხვათა შორის

მსოფლიოს ისტორიაში, უდიდესი იმპერიები ტერიტორიით(მლნ კვ. კმ): ბრიტანეთი - 35.5 მონღოლეთი - 24.0 რუსეთი - 22.8 ქინგის დინასტია (ჩინეთი) - 14.7 ესპანეთი - 13.7 ხანის დინასტია (ჩინეთი) - 12.5 საფრანგეთი - 11.5 არაბეთი - 11.1 იუანების დინასტია (ჩინეთი) - 11.0 ხიონგნუ - 9.0 ბრაზილია - 8.337 იაპონია - ~8.0 იბერიული კავშირი - 7.1 მინგის დინასტია (ჩინეთი) - 6.5 რაშიდუნების ხალიფატი (არაბეთი) - 6.4 პირველი თურქული სახანო - 6.0 ოქროს ურდო - 6.0 აქემენიანთა ირანი - 5.5 პორტუგალია - 5.5 ტანგის დინასტია (ჩინეთი) - 5.4 მაკედონია - 5.2 ოსმალეთი - 5.2 ჩრდილო იუანის დინასტია (მონღოლეთი) - 5.0 რომის იმპერია - 5.0

Ford, საავტომობილო ბაზრის დომინანტი მაშინ, როდესაც საავტომობილო ბაზარი ჯერ კიდევ ჩამოყალიბების პროცესში იყო, Ford Model T იყო დომინანტი მანქანა. 1916 წლის მონაცემებით, ის მსოფლიოში ყველა ავტომობილის 55%-ს შეადგენდა.

ილია ჭავჭავაძე: "როცა პრუსიამ წაართვა საფრანგეთს ელზასი და ლოტარინგია და პარლამენტში ჩამოვარდა საუბარი მასზედ, თუ რაგვარი მმართველობა მივცეთო ამ ახლად დაჭერილს ქვეყნებს, ბისმარკმა აი, რა სთქვა: ,,ჩვენი საქმე ელზასსა და ლოტარინგიაში თვითმმართველობის განძლიერება უნდა იყოსო. ადგილობრივნი საზოგადოების კრებანი უნდა დავაწყოთო ადგილობრივის მმართველობისთვისაო. ამ კრებათაგან უფრო უკეთ გვეცოდინება იმ ქვეყნების საჭიროება, ვიდრე პრუსიის მოხელეთაგანა. ადგილობრივთა მცხოვრებთაგან ამორჩეულნი და დაყენებულნი მოხელენი ჩვენთვის არავითარს შიშს არ მოასწავებენ. ჩვენგან დანიშნული მოხელე კი მათთვის უცხო კაცი იქნება და ერთი ურიგო რამ ქცევა უცხო კაცისა უკმაყოფილებას ჩამოაგდებს და ეგ მთავრობის განზრახვასა და სურვილს არ ეთანხმება. მე უფრო ისა მგონია, რომ მათგან ამორჩეულნი მოხელენი უფრო ცოტას გვავნებენ, ვიდრე ჩვენივე პრუსიის მოხელენი”. თუ იმისთანა კაცი, როგორც ბისმარკი, რომელიც თავისუფლების დიდი მომხრე მაინდამაინც არ არის, ისე იღვწოდა თვითმმართველობისათვის, მერე იმ ქვეყნების შესახებ, რომელთაც გერმანიის მორჩილება არამც თუ უნდოდათ, არამედ ეთაკილებოდათ, თუ ამისთანა რკინის გულისა და მარჯვენის კაცი, როგორც ბისმარკი, სხვა გზით ვერ ახერხებდა ურჩის ხალხის გულის მოგებას, თუ არ თვითმმართველობის მინიჭებითა, სხვას რაღა ეთქმის."

დედამიწაზე არსებული ცოცხალი არსებებიდან მხოლოდ ადამიანს და კოალას აქვთ თითის ანაბეჭდი

ინდოელი დიასახლისები მსოფლიო ოქროს მარაგის 11% ფლობენ. ეს უფრო მეტია, ვიდრე აშშ-ს, სავალუტო ფონდის, შვეიცარიის და გერმანიის მფლობელობაში არსებული ოქრო, ერთად აღებული.

დადგენილია, რომ სასოფლო-სამეურნეო კულტურათა მოსავლიანობის განმსაზღვრელ კომპლექსურ პირობათა შორის, ერთ-ერთი თესლის ხარისხია. მაღალხარისხოვანი ჯიშიანი თესლი ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი ფაქტორია მოსავლიანობის გასადიდებლად, რაც აგრეთვე დასაბუთებულია ხალხური სიბრძნით "რასაც დასთეს, იმას მოიმკი". - ქართული გენეტიკისა და სელექცია–მეთესლეობის სკოლის ერთ-ერთი ფუძემდებელი, მეცნიერებათა დოქტორი, აკადემიკოსი პეტრე ნასყიდაშვილი

ებოლა, SARS-ი, ცოფი, MERS-ი, დიდი ალბათობით ახალი კორონავირუსი COVID-19-იც, ყველა ამ ვირუსული დაავადების გავრცელება ღამურას უკავშირდება.

ყველაზე დიდი ეპიდემია კაცობრიობის ისტორიაში იყო ე.წ. "ესპანკა" (H1N1), რომელსაც 1918-1919 წლებში მიახლოებით 100 მილიონი ადამიანის სიცოცხლე შეეწირა, ანუ დედამიწის მოსახლეობის 5,3 %.

იცით თუ არა, რომ მონაკოს ნაციონალური ორკესტრი უფრო დიდია, ვიდრე ქვეყნის არმია.