ავტორი: ზურაბ ბატიაშვილი

 2024 წლის 8 დეკემბერს ოპოზიციის 12-დღიანი სამხედრო მარშის შედეგად დაემხო ასადების ოჯახის 54-წლიანი დიქტატურა სირიაში.[1] თავად ბაშარ ალ-ასადი ოჯახთან ერთად მოსკოვში გაიქცა.

რეჟიმის დამხობის შედეგად სწრაფად შეიცვალა გეოპოლიტიკური სიტუაცია რეგიონში. სირიისა და მისი სამეზობლოს ცხოვრებაში ახალი ეტაპი იწყება.

როგორია მხარეთა პოზიციები? ვინ არიან მოგებულები და წაგებულები მოცემულ ეტაპზე?

სირიელები ზეიმობენ ასადის რეჟიმის დამხობას

 მთავარი მოგებული მხარე სირიის მოსახლეობაა (განსაკუთრებით კი, სუნიტური უმრავლესობა, რომელიც ნახევარ საუკუნეზე მეტი ხნის მანძილზე იჩაგრებოდა ასადების ალავიტური კლანის მიერ), რომელმაც 13-წლიანი სამოქალაქო ომისა და უდიდესი მსხვერპლის ფასად[2] შეძლო დიქტატორის ჩამოგდება.

ამ პროცესს ხელი შეუწყო ორმა მნიშვნელოვანმა საგარეო-პოლიტიკურმა ფაქტორმა: ასადის მთავარი მოკავშირე რუსეთი ჩაფლულია უკრაინასთან ომში და მას ნაკლები დრო და ენერგია აქვს სხვა კონფლიქტებისთვის.

ასადის მეორე მოკავშირე, ირანის მთავარი სამხედრო-პოლიტიკური ინსტრუმენტი რეგიონში „ჰესბოლა“ (რომელიც ძალიან აქტიური იყო სირიის ომშიც) კი ძალზე დასუსტდა ისრაელთან კონფლიქტში.

მართალია, ასადის რეჟიმი დაემხო, მაგრამ ამ ეტაპზე დიდწილად გაურკვეველია, თუ როგორი ქვეყანა იქნება ახალი სირია. ეს ბევრადაა დამოკიდებული იმ ოპოზიციური ძალების ქმედებებზე, რომლებმაც შეძლეს ასადის რეჟიმის ლიკვიდაცია.

ვინ რას აკონტროლებს სირიაში 2024 წლის 16 დეკემბრისთვის

სირიის ოპოზიცია

სირიის ოპოზიცია ერთიანი ორგანიზაცია არაა და თითქმის არც არასდროს ყოფილა. ოპოზიციას წარმოადგენს როგორც რადიკალური ჯიჰადისტური „ალ-ქაიდას“ გაგრძელება „ჰაიათ თაჰრირ ალ-შამი“,[3] ისე მისი მოკავშირე შედარებით ზომიერი პროთურქული ძალები. ისინი ამ მომენტისთვის აკონტროლებენ ქვეყნის უდიდეს ნაწილს (მათ შორის, დედაქალაქ დამასკოს).

 ბევრი იმ ფაქტსაც დააკვირდა, რომ ოპოზიციის გამარჯვების შემდეგ „ჰაიათ თაჰრირ ალ-შამის“ ლიდერმა აბუ მოჰამედ ალ-ჯულანიმ ვერბალურთან ერთად ვიზუალური იმიჯიც კი შეიცვალა

„ჰაიათ თაჰრირ ალ-შამის“ ლიდერი აბუ მოჰამედ ალ-ჯულანი ცდილობს ორგანიზაციის რებრენდირებას, ლეგიტიმაციის მოპოვებას და აცხადებს, რომ დაიცავს უმცირესობების უფლებებს და ა.შ. მან 10 დეკემბერს ქვეყნის გარდამავალი მთავრობის თავმჯდომარედ ასევე „ჰაიათ თაჰრირ ალ-შამის“ რიგებიდან გამოსული მოჰამედ ალ-ბაშირი დანიშნა.[4]  ამ უკანასკნელს წინ უამრავი გამოწვევა ელის, თუმცა რამდენად წარმატებული იქნება ის ამ საქმეში, ამ ეტაპზე ძნელი სათქმელია.

პროქურთული ძალები

პროქურთული „ხალხთა დაცვის ნაწილები“ აშშ-ის მოკავშირეა რეგიონში, რომელიც წარმატებულად ებრძოდა და ებრძვის ე.წ. „ისლამურ სახელმწიფოს“, რომელიც სირიაში ფეხის მოკიდებას ცდილობს.

„ხალხთა დაცვის ნაწილები“ აშშ-სთან კოორდინირებულად მოქმედებს და აკონტროლებს სირიის ჩრდილო-აღმოსავლეთ ნაწილს.

მათ დროდადრო უწევდათ ჰქონოდათ შეიარაღებული კონფლიქტები როგორც ასადის, ისე პროთურქულ ოპოზიციასთანაც.

როგორც ჩანს, ამ ეტაპზე მათი მთავარი საფრთხე თურქეთი და სირიაში მოქმედი პროთურქული ძალები იქნებიან.

ჯერჯერობით გაურკვეველია აქ მოპოვებული ნავთობისა და ზოგადად ნავთობსაბადოების  შემდგომი ფუნქციონირების საკითხი (მათი უმრავლესობა სწორედ პროქურთული ძალების მიერ კონტროლირებად ტერიტორიებზე მდებარეობს). ასადის რეჟიმის დამხობის შემდეგ ირანმა შეწყვიტა სირიისთვის ნავთობის მიწოდება. თავად სირიას კი ნავთობით ვაჭრობაზე სერიოზული ამერიკული სანქციები ადევს. ამიტომ აქამდე მხოლოდ მცირე მოცულობით ნავთობი მოიპოვებოდა პროქურთული ძალების მიერ კონტროლირებად ნავთობსაბადოებზე.  

 თურქეთი

ცხადია, თურქეთი ერთ-ერთი მთავარი გამარჯვებულია შექმნილ სიტუაციაში, რომელიც რეგიონში კატართან ერთად მოქმედებს. მან მოიშორა ათწლეულების განმავლობაში ანკარის წინააღმდეგ აქტიურად მოქმედი ასადის რუსული რეჟიმი, რომელიც სასტიკ რეპრესიებში ამყოფებდა მოძმე სუნიტურ უმრავლესობას.

საინტერესოა ის ფაქტი, რომ როდესაც ანკარამ სირიაში ოპოზიციის მიერ შეტევის დაწყების გადაწყვეტილება მიიღო, მის მიზანს მხოლოდ ჩრდილოეთში მდებარე ქ. ალეპოს აღება წარმოადგენდა, რათა ასადის რეჟიმი თურქეთში მცხოვრები მილიონობით სირიელი ლტოლვილების სამშობლოში დაბრუნების თაობაზე გასამართ მოლაპარაკებებზე დაეთანხმებინა, მაგრამ როდესაც ქ. ალეპო თითქმის წინააღმდეგობის გარეშე აიღეს,  გადაწყდა სხვა ქალაქებზეც გალაშქრება, რაც წარმატებულიც გამოდგა და ასადის რეჟიმი ბევრისთვის მოულოდნელად რამდენიმე დღეში ჩამოიშალა.

ამასთან უნდა აღინიშნოს, რომ ანკარა არა მხოლოდ წლების განმავლობაში აკონტროლებს ქვეყნის ჩრდილოეთ ნაწილებს, არამედ დიდი გავლენა აქვს ოპოზიციის ნაწილზეც (მაგალითად, „სირიის ეროვნულ არმიაზე“). უშუალოდ სამხედრო ოპერაციის დაწყებისას კი თურქეთის პრეზიდენტმა რეჯეფ თაიფ ერდოღანმა ღიად დაუჭირა მხარი ოპოზიციის მარშს დამასკოზე, რასაც ასადის რეჟიმის დამხობა მოჰყვა.   

მოელიან, რომ თურქეთს ექნება დიდი გავლენა სირიის ახალ ხელისუფლებაზე. აქედან გამომდინარე, ბევრი მიიჩნევს, რომ ანკარამ შესაძლოა ისეთი მომგებიანი ენერგეტიკული პროექტებიც წამოსწიოს წინ, როგორიცაა კატარის ბუნებრივი აირის (კატარი-საუდის არაბეთი-იორდანია-სირია-თურქეთის გავლით) ევროპაში ტრანსპორტირების საკითხი.

კატარული ბუნებრივი აირის ევროპაში ტრანსპორტირების სავარაუდო მარშრუტი

ისიც უნდა აღინიშნოს, რომ ამ გავლენას თავისი ფასიც აქვს. თუ დასავლეთმა არ ცნო სირიის ახალი ხელისუფლება და არ დაეხმარა მას, მაშინ დიდწილად თურქეთსა და კატარს მოუწევთ სირიის ეკონომიკის გაუმჯობესებაზე ზრუნვა (2022 წლის მონაცემებით, სირიელების 69% სიღარიბის ზღვარს ქვევით ცხოვრობს, 13-წლიანი სამოქალაქო ომის შედეგად ინფრასტრუქტურისთვის მიყენებული ზარალი ასეულ მილიარდ აშშ დოლარს შეადგენს და ა.შ.). ეს კი შესაძლოა დიდ ტვირთად დააწვეს თურქეთის ეკონომიკას, რომელსაც ისედაც სერიოზული სირთულეები აქვს.

დამასკოზე გავლენის მოპოვების მიუხედავად, თურქეთისთვის ეგზისტენციალურ საფრთხედ რჩება „ხალხთა დაცვის ნაწილები“, რომელსაც ანკარა ტერორისტულ ორგანიზაციად მიჩნეულ PKK-ს („ქურთისტანის მუშათა პარტია“) გაგრძელებად აღიქვამს და რომლის წინააღმდეგაც პერიოდულად სამხედრო ოპერაციებს ატარებს ხოლმე. გავრცელებული ინფორმაციით, თურქეთი ამ მომენტისთვის დამატებით სამხედრო ნაწილებს აგზავნის რეგიონში, რომელიც საჭიროების შემთხვევაში შესაძლოა გამოყენებულ იქნას სირიის პროქურთული ნაწილების წინააღმდეგ.

ამ ეტაპზე ძნელი სათქმელია, რა ინტენსივობით გაგრძელდება ეს დაპირისპირება. ცხადია, რომ ამ საკითხში ბევრი რამ იქნება დამოკიდებული ერდოღან-ტრამპის ურთიერთობის ხარისხზე.

რუსეთი

ცხადია, რუსეთი, როგორც ათწლეულების განმავლობაში ასადის მთავრობის მთავარი მფარველი, წაგებულია ამ რეჟიმის დამხობით. ასადის რეჟიმის დამხობით მცირდება მოსკოვის გავლენა და პრესტიჟი მთელი ახლო აღმოსავლეთის რეგიონში.

უკრაინასთან ომში ჩაფლულმა რუსეთმა ვერანაირი ქმედითი სამხედრო დახმარება ვერ აღმოუჩინა ასადის რეჟიმს, რითაც გამოჩნდა, რომ მას არ შეუძლია ორ ფრონტზე ბრძოლა. ამასთან, კიდევ ერთხელ გაბათილდა მითი რუსეთის უძლეველობის შესახებ.

რუსეთს გრძელვადიან პერიოდში, დიდი ალბათობით, გაუძნელდება სამხედრო ბაზების[5] შენარჩუნება სირიაში, რომელიც უზრუნველყოფდა არა მხოლოდ ასადის რეჟიმის სამხედრო მხარდაჭერას ქვეყნის შიგნით, არამედ აგროვებდა სადაზვერვო სახის ინფორმაციას მთელი ახლო აღმოსავლეთის მასშტაბით და თან წარმოადგენდა ერთგვარ დამაკავშირებელ რგოლს (სამხედრო ლოჯისტიკურ ჰაბს) რუსეთის ფედერაციასა და აფრიკის პრორუსულ რეჟიმებს შორის.

ამ მომენტისთვის სირიაში ბაზირებული რუსული სამხედრო გემები ხმელთაშუა ზღვაში არიან გასულები. ეტყობა, ამ გაურკვეველ პერიოდში ინციდენტების თავიდან არიდება სურთ, თუმცა ისიც უნდა აღნიშნოს, რომ ისინი სანაპიროდან შორს არ წასულან და 8 მილის (13 კმ) მანძილზე გაჩერდნენ. არსებობს ვარაუდი, რომ მოსკოვს სირიაში არსებული საზღვაო ბაზის ლიბიაში (ქ. ბენღაზიში) გადატანა მოუწევს.

რუსეთისთვის ის საკითხიც საინტერესო უნდა იყოს, თუ საით წასვლას გადაწყვეტენ (დაბრუნდებიან თუ არა სამშობლოში) ის ჩრდილოკავკასიელი მებრძოლები, რომლებიც წლების განმავლობაში სირიაში იბრძოდნენ.

ირანი

რუსეთთან ერთად წაგებულია ირანიც, რომელმაც ასადის რეჟიმის დამხობის შედეგად დაკარგა როგორც სახმელეთო ხიდი (ირანი-ერაყი-სირიის სახმელეთო გზა) ლიბანთან („ჰესბოლასთან“), ისე  გასასვლელი ხმელთაშუა ზღვასა და ისრაელზე. თეირანი ამ ხიდს ათწლეულების განმავლობაში აშენებდა და მასში უამრავი დრო, ენერგია და თანხები ჰქონდა ჩადებული.[6]

ახლა ირანი, ერთი მხრივ, ფიქრობს, როგორ შეინარჩუნოს ფიზიკური კავშირი ლიბიაში მოქმედ და ისრაელთან შეტაკებების გამო უკიდურესად დასუსტებულ მოკავშირე შიიტურ სამხედრო-პოლიტიკურ დაჯგუფება „ჰესბოლასთან“ და, მეორე მხრივ, ცდილობს სირიის სცენარი აირიდოს ერაყში, სადაც ყველა კმაყოფილი არაა იქ არსებული შიიტური მმართველობით.

აშშ/დასავლეთი

აშშ-ისა და ზოგადად დასავლეთის მთავარი მამოძრავებელი ინტერესი სირიაში წლების განმავლობაში იყო ე.წ. „ისლამური სახელმწიფოს“ წინააღმდეგ ბრძოლა და ამას ძირითადად პროქურთული ძალების საშუალებით ახორციელებდა.[7]

აშშ და ევროკავშირი მიესალმნენ ასადის რეჟიმის დამხობას. ამასთან, ევროპაში ბევრს იმედიც კი გაუჩნდა, რომ სირიელი ლტოლვილები თავიანთ სამშობლოში დაბრუნდებიან.

ამ მომენტისთვის აშშ-ის სირიაში პროქურთული ძალების მიერ კონტროლირებად ტერიტორიებზე დაახლოებით 900 სამხედრო ჰყავს განლაგებული. როგორი იქნება მათი როლი და ფუნქცია მომავალში ამ ეტაპზე უცნობია.

ასევე უცნობია, როგორი იქნება აშშ-ისა და ზოგადად დასავლეთის დამოკიდებულება სირიის ახალი ხელისუფლებისა და სირიის პრობლემატიკის მიმართ. ამ საკითხში ბევრი რამ დამოკიდებული იქნება თავად სირიის ახალი ადმინისტრაციის პოლიტიკაზე როგორც ქვეყანაში მცხოვრები უმცირესობების (დრუზები, ალავიტები, ქრისტიანები, ქურთები და ა.შ.) მიმართ, ისე იმაზე, თუ როგორ მოიქცევა ახალი ხელისუფლება ისრაელსა და დასავლეთთან მიმართებით.

 ისრაელი

ისრაელი ერთ-ერთი იმათგანი იყო, ვინც თავისი ქმედებებით (ამ შემთხვევაში, „ჰესბოლას“ დასუსტებით) დიდწილად გამოიწვია ასადის რეჟიმისთვის მნიშვნელოვანი დასაყრდენის გამოცლა. ასადის რეჟიმის ჩამოშლამ კი შეამცირა პირდაპირი ირანული საფრთხე ისრაელის საზღვრების სიახლოვეს.

ახლა, როდესაც გადაჭრილია „ჰესბოლას“ იარაღით მომარაგების პირდაპირი სახმელეთო ხაზი, ისრაელს შეუძლია მაქსიმალურად ისარგებლოს შექმნილი ვითარებით და უფრო დამაჯერებლად იმოქმედოს ლიბანის მიმართულებით.

ამასთან, ამ ეტაპზე ძნელია გადაჭრით ითქვას, თუ რამდენად მოგებულია ისრაელი. ის ფრთხილობს და ყურადღებით აკვირდება სირიის ახალი ხელისუფლების ქმედებებსა და ნარატივს ისრაელთან მიმართებით. მინიმუმ მოელის, რომ სირიის ახალი ხელისუფლება სოლიდარული იქნება პალესტინელების მიმართ.

პარალელურად, ისრაელი პრევენციის მიზნით ანადგურებს ასადის რეჟიმის მიერ დატოვებულ სამხედრო საწყობებს, შეიარაღებასა და ინფრასტრუქტურას, რათა მომავალში არ მოხდეს მათი გამოყენება ისრაელის წინააღმდეგ, ასევე წამოიწყო ახალი სახმელეთო ოპერაცია სირიის ტერიტორიაზე და 20 კმ-ზე მიუახლოვდა დედაქალაქ დამასკოს.

 ისრაელის სამხედრო ნაწილების წინსვლა დამასკოს მიმართულებით

 საქართველოს განზომილება

სირიის კონფლიქტის საკითხი საინტერესოა საქართველოსთვისაც.

სირია ერთ-ერთი იმ ქვეყანათაგანია, რომელმაც რუსეთის ზეწოლის შედეგად 2018 წლის 29 მაისს აღიარა საქართველოს ოკუპირებული რეგიონების – აფხაზეთისა და    ცხინვალის    რეგიონის    ე.წ. „დამოუკიდებლობა“.

მოგვიანებით აფხაზეთის საოკუპაციო რეჟიმმა იქ საკუთარი ე.წ. „საელჩოც“ გახსნა, თუმცა ასადის რეჟიმის დამხობის შემდეგ, 2024 წლის 15 დეკემბერს, რუსეთმა ამ ე.წ. „საელჩოს“ პერსონალის ევაკუაცია განახორციელა. ამ საკითხზე ოდნავ განსხვავებულ, თუმცა მსგავს ინფორმაციას ავრცელებს აფხაზეთის საოკუპაციო რეჟიმი. კერძოდ, ე.წ. „საგარეო საქმეთა მინისტრის“ მოვალეობის შემსრულებელმა სერგეი შამბამ განაცხადა, რომ „სირიაში აფხაზეთის საელჩო“ ჩვეულ რეჟიმში განაგრძობს მუშაობას. ე.წ. ელჩი მუჰამედ ალი ადგილზე იმყოფება, ხოლო ერთ-ერთი თანამშრომელი ევაკუირებულია მოსკოვში.

„დიახ, აფხაზეთის საელჩოს ერთ-ერთი თანამშრომელი ევაკუირებულია მოსკოვში და ბრუნდება აფხაზეთში. აფხაზეთის საელჩო აგრძელებს მუშაობას, ის გადავიდა ახალი ხელისუფლების მფარველობის ქვეშ. სირიის ელჩი აფხაზეთში მუჰამედ ალი ადგილზეა, ყოველდღიური კომუნიკაცია აქვს აფხაზეთის საგარეო საქმეთა სამინისტროსთან“, – ამის შესახებ შამბამ რუსულ TASS-თან საუბრისას განაცხადა.

საქართველოში არაორდინალური სიტუაცია რომ არ იყოს შექმნილი, ახლა სწორედ ის დროა, როცა საქართველოს სახელმწიფო უნდა ზრუნავდეს სირიის მიერ ჩვენი ოკუპირებული რეგიონების ე.წ. „დამოუკიდებლობის“ ცნობის უკან წაღებაზე.

ამრიგად, ამ ეტაპზე მოგებული არიან სირიის ოპოზიცია, თურქეთი და ნაწილობრივ ისრაელი, წაგებული – ასადის რეჟიმი, რუსეთი და ირანი. თავად სირიაში კი ჯერ კიდევ ბევრი რამ არის გასარკვევი და ჩამოსაყალიბებელი.

[1] აქედან 30 წელი (1970-2000 წლებში) ქვეყანას მართავდა მამა – ჰაფეზ ალ-ასადი, ბოლო 24 წლის განმავლობაში კი შვილი – ბაშარ ალ-ასადი.

[2] ამ ომს შეეწირა დაახლოებით ნახევარი მილიონი ადამიანის სიცოცხლე, 2 მილიონი სირიელი დასახიჩრდა, ხოლო 14 მილიონამდე ადამიანი ადგილნაცვალ პირად იქცა.

[3] ამ მომენტისთვის „ჰაიათ თაჰრირ ალ-შამი“ ტერორისტულ ორგანიზაციადაა მიჩნეული აშშ-ში, ევროკავშირში, დიდ ბრიტანეთში, კანადაში, თურქეთში, რუსეთში და ა.შ.

[4] ალ-ბაშარი ამ თანამდებობაზე იქნება 2025 წლის 1 მარტამდე.

[5]რუსეთს სირიაში ჰქონდა 2 სამხედრო ბაზა (ხმეიმიმის საჰაერო ბაზა თავისი სადაზვერვო კომპონენტით და საზღვაო ბაზა ხმელთაშუა ზღვის ქ. ტარტუსში) და ათობით სადამკვირვებლო პუნქტი ქვეყნის ჩრდილოეთით.

[6] ამ ქსელის ერთ-ერთი შემოქმედი იყო ირანის ისლამური რესპუბლიკის რევოლუციის გუშაგთა კორპუსის ყუდსის ძალების სარდალი, გენერალი ყასემ სოლეიმანი, რომლის ლიკვიდაცია 2020 წლის 3 იანვარს ბაღდადის საერთაშორისო აეროპორტის სიახლოვეს დრონებიდან გაშვებული რაკეტების აფეთქების შედეგად მოხდა.

[7] თავად წვრთნიდა და აიარაღებდა ამ ძალებს. ასევე უზრუნველყოფდა საჰაერო მხარდაჭერას.

წყარო:https://gfsis.org/