,
ქალაქი არ არის ხელისუფლების საკუთრება და არც ცალკეული არქიტექტორების ეგოს დემონსტრირების პოლიგონი. ქალაქი ცოცხალი ორგანიზმია, რომლის მთავარი ფუნქციური ერთეული ადამიანია. დღეს თბილისში ყველაზე თვალსაჩინო ურბანული ჭრილობა — რიყის ე.წ. „ბოთლები“ — სწორედ იმ პროვინციული მიდგომის შედეგია, სადაც არქიტექტურა პოლიტიკური ამბიციების იარაღად იქცა, ქალაქის ინტერესები კი უკანა პლანზე გადავიდა.
ეს სტატია არ არის კონკრეტული პოლიტიკური ძალის კრიტიკა; ეს არის მცდელობა, ცივი გონებით, ურბანული კანონების საფუძველზე შევაფასოთ, თუ რატომ დამარცხდა რიყეზე როგორც ძველი, ისე ახალი ხელისუფლება და როგორ უნდა დავაღწიოთ თავი ამ მანკიერ წრეს.
როდესაც რიყის მუსიკალური თეატრისა და საგამოფენო დარბაზის მშენებლობა იწყებოდა, გადაწყვეტილება მიიღეს კაბინეტებში, თბილისელებთან ყოველგვარი კონსულტაციის გარეშე. ეს არის კლასიკური "Top-Down" (ზემოდან ქვემოთ) მოდელი, რომელიც ურბანულ თეორიაში მოდერნისტულ დიქტატურას უკავშირდება.
ცნობილი არქიტექტორი ლე კორბუზიე თვლიდა, რომ სახელმწიფომ და არქიტექტორმა მასაზე უკეთ იციან, რა სჭირდება ქალაქს. თუმცა, მეოცე საუკუნის მეორე ნახევარმა აჩვენა, რომ ასეთი მიდგომა კრახით მთავრდება. ჯეინ ჯეიკობსი, ურბანისტი და წიგნის — „დიდი ამერიკული ქალაქების სიკვდილი და სიცოცხლე“ — ავტორი, საპირისპიროს ამტკიცებდა: ქალაქს ქმნის ორგანული ნაკადები, ქუჩის დონეზე ადამიანების ინტერაქცია და მრავალფეროვნება.
ურბანიზმის უმთავრესი კანონი ამბობს: ნებისმიერ გარემოს ურბანულ შინაარსს ანიჭებს ხალხი და არავის, არცერთ ხელისუფლებას, არ აქვს უფლება, თბილისელების მიერ მინიჭებული ეს ფუნქცია უხეშად შეცვალოს. რიყის კომპლექსი სწორედ იმიტომ დარჩა მკვდარ ზონად, რომ ის ხელოვნურად ჩასმული უცხო სხეულია. მან უგულებელყო მოქალაქეების მიერ ამ სივრცისთვის ისტორიულად მინიჭებული სოციალური დატვირთვა და არ გაითვალისწინა ძველი თბილისის საფეხმავლო ლოგიკა.
რატომ ვერ მოიკიდა ფეხი რიყეზე ვერც რესტორნებმა, ვერც აქტიურმა საზოგადოებრივმა ცხოვრებამ და რატომ არის იქ სასტუმროს განვითარებაც კი კითხვის ნიშნის ქვეშ? მიზეზი ურბანულ იზოლაციასა და პროექტების ფრაგმენტულობაშია:
ანთროპოგენული უდაბნო: რიყის პარკი დღეს არის ღია, უჩრდილო ბეტონ-ასფალტის სივრცე. თბილისის კლიმატის გათვალისწინებით, ზაფხულის თვეებში იქ ყოფნა ფიზიკურად გაუსაძლისია. ქალაქს სჭირდება მწვანე ჩრდილი და მიკროკლიმატი, რაც რიყეზე უგულებელყოფილია.
ილუზორული კავშირები და გაწყვეტილი ხიდი: როდესაც მტკვარზე საფეხმავლო ხიდი (ე.წ. „მშვიდობის ხიდი“) აშენდა, მან რეალურად ვერ შეასრულა ტრანსპორტისა და ფეხითმოსიარულეთა ნაკადების სრულფასოვანი ინტეგრაციის ფუნქცია. ის დარჩა ლოკალურ ატრაქციონად, რადგან არ ჰქონდა მასშტაბური გაგრძელება. არადა, მრჩეველთა საბჭოზე თავის დროზე გატანილი იყო სრულიად სხვა, სტრატეგიული ჩანაფიქრი: ეს საფეხმავლო ღერძი ხიდის მეშვეობით ორგანულად უნდა გაგრძელებულიყო ერთი მხრივ რუსთაველის გამზირისკენ (ბარათაშვილის აღმართის/ორბელიანის მიმართულებით) და მეორე მხრივ — ქეთევან წამებულის გამზირისაკენ. ეს შეკრავდა ქალაქის ორ უმნიშვნელოვანეს ცენტრს და რიყეს ამ გზაჯვარედინის ბუნებრივ გულად აქცევდა.
შინაარსობრივი სიცარიელე და პროვინციული რევანშიზმი: პროვინციალიზმის მწვერვალია, როდესაც ერთი ხელისუფლება აშენებს ობიექტს საკუთარი ძალაუფლების მონუმენტად, ხოლო მეორე ხელისუფლება სჯის ამ შენობას — და შესაბამისად, ქალაქის ბიუჯეტს — იმით, რომ წლობით უფუნქციოდ ტოვებს ან მისი დანგრევით იმუქრება.
არც დადგმა ჰკითხეს თბილისელებს და არც დანგრევას უთანხმებს ვინმე. ეს მიდგომა თანაბრად აზიანებს ქალაქის თვითმმართველობის იდეას და არღვევს მოქალაქეების უფლებას საკუთარ სივრცეზე.
არადა, რიყის კონცეფციასთან დაკავშირებით არსებობდა სრულიად განსხვავებული, ანტიპროვინციული და ღრმა იდეა, რომელიც ჯერ კიდევ 1988 წელს იქნა ინიცირებული თბილისის მრჩეველთა საბჭოს სხდომაზე. იდეამ მაშინვე მოიპოვა მხარდაჭერა და იქვე გაჟღერდა, რომ კარგი იქნებოდა, ეს ჩანაფიქრი გარემოსთან ურბანულად და მონუმენტალურად კარგად შეერწყა.
კონცეფციის მიხედვით, სივრცე ჩაფიქრებული იყო, როგორც ადგილი, სადაც მიმდინარე ხელისუფლება მომავალ თაობას აბარებს ანგარიშს — ღიად და თვითკრიტიკულად საუბრობს იმაზე, თუ რისი გაკეთება უნდოდა, რა შეძლო და რა ვერ მოახერხა. ამ იდეის ისტორიული ღერძი უნდა გამხდარიყო ბურჯზე აღმართული საათი, რომელიც მოჰყვებოდა თბილისის ისტორიას დაარსებიდან დღემდე.
ამავე ჩანაფიქრით, შენობაში უნდა შექმნილიყო უმნიშვნელოვანესი ისტორიული დოკუმენტების საცავი, სადაც დაცული იქნებოდა დავით აღმაშენებლის მიერ თბილისის შემოერთების ფაქტის ამსახველი ისტორიული აქტი, მისივე სულიერი მანიფესტი — „გალობანი სინანულისანი“, და სხვა ქართველი მეფეებისა თუ გამოჩენილი მოღვაწეების მიერ დატოვებული სახელმწიფოებრივი დოკუმენტები. ეს არქიტექტურულ პასუხისმგებლობას პირდაპირ დაუკავშირებდა ეროვნულ, სულიერ და პოლიტიკურ მემკვიდრეობას.
მოგვიანებით, წმინდა სამების საკათედრო ტაძრის მშენებლობის პერიოდში, ეს ხედვა კიდევ უფრო მასშტაბურ ურბანულ ჩარჩოში მოექცა. მიმდინარეობდა სერიოზული მსჯელობა რიყიდან ელიაზე, უშუალოდ სამების ტაძრისკენ მიმავალი საფეხმავლო გზის მოწყობაზე. ხიდის რუსთაველი-წამებულის გამზირების ღერძთან დაკავშირება და რიყიდან სამებისკენ მიმავალი ფეხით ასასვლელი პროექტი ერთად შექმნიდა უწყვეტ ურბანულ ქსელს. რიყეზე გამავალი ადამიანი ბუნებრივად ჩაებმებოდა საფეხმავლო ნაკადში, რომელიც მას ქალაქის ისტორიული დაბლობიდან მაღლობისკენ აიყვანდა.
თბილისის ურბანული კრიზისი არ არის უნიკალური; მსოფლიომ ეს შეცდომები მეოცე საუკუნეში უკვე იწვნია და მათ დასაძლევად კონკრეტული კანონები — საერთაშორისო ურბანული ქარტიები შეიმუშავა. თუ რიყის რეალობას ამ დოკუმენტების ჭრილში შევხედავთ, ნათლად დავინახავთ, თუ რატომ არის დღევანდელი მოცემულობა ანაქრონიზმი და პროვინციალიზმი.
ათენის ქარტიის (1933) ინერცია: ლე კორბუზიესეულმა მიდგომამ ქალაქები მკაცრ ფუნქციურ ზონებად დაყო, სადაც საცხოვრებელი, სამუშაო და სარეკრეაციო სივრცეები ერთმანეთისგან იზოლირებულია, მათ შორის კი ჩქაროსნული მაგისტრალები გადის. რიყის პროექტი სწორედ ამ მოძველებული ხედვის ნაშთია — ხელოვნურად გამოყოფილი, მანქანებით გარშემორტყმული კუნძული, რომელმაც სიცოცხლისუნარიანობა დაკარგა.
ჩიკაგოს „ახალი ურბანიზმის“ ქარტიის (1996) დარღვევა: ეს დოკუმენტი პირდაპირ მოითხოვს ავტომობილზე დამოკიდებულების შემცირებას, უბნების საფეხმავლო კავშირებს და შერეულ ფუნქციურ დატვირთვას. რიყის შემთხვევაში კი მოხდა საპირისპირო: საფეხმავლო ხიდი დარჩა იზოლირებულ ატრაქციონად, ხოლო 1988 წლის თბილისის მრჩეველთა საბჭოს სტრატეგიული ჩანაფიქრი გააუქმეს.
ლაიფციგის ქარტიის (2007/2020) უგულებელყოფა: თანამედროვე ევროპული ურბანული პოლიტიკის ეს მთავარი დოკუმენტი ქალაქებს სთხოვს „ინტეგრირებულ განვითარებას“ და საჯარო სივრცეების სოციალურ გაჯანსაღებას. რიყის „ბოთლების“ წლობით უფუნქციოდ დატოვება და სოციალური ქსოვილიდან მისი ამოგლეჯა სწორედ ლაიფციგის პრინციპების საპირისპირო ქმედებაა.
როდესაც 1988 წლის საბჭოს სხდომაზე საუბარი იყო ბურჯზე დროის საათის აღმართვაზე, სახელმწიფოებრივი ანგარიშვალდებულების სივრცის შექმნასა და ისტორიული აქტების დაცვაზე, თბილისი ინტუიციურად სწორედ იმას აყალიბებდა, რაც მოგვიანებით ათენის ახალმა ქარტიამ (2003) დააკანონა: ბუნებრივი და ნაშენი გარემოს ინტეგრაცია, ისტორიული მემკვიდრეობის ცოცხალი დაცვა და სივრცისთვის სულიერი კონტექსტის მინიჭება. თუმცა, კაბინეტურმა ვოლუნტარიზმმა საერთაშორისო გამოცდილებასაც გადაუარა და ადგილობრივ საჭიროებებსაც.
ევროპული ურბანიზმი დიდი ხანია უარყოფს პოლიტიკური ნიშნით შენობების ნგრევის პრაქტიკას. გამოსავალი ე.წ. ადაპტურ ხელახალ გამოყენებაშია (Adaptive Reuse). რიყის შენობა, თავისი არქიტექტურული ფორმით, მაღალი ხარისხის ნაგებობაა, თუმცა კონტექსტიდან ამოვარდნილი. მისი დანგრევა იქნება მორიგი ვოლუნტარისტული შეცდომა და მილიონობით გადაყრილი ლარი.
თბილისს სჭირდება კონკრეტული ურბანული ნაბიჯები რიყის გასაცოცხლებლად:
მაგისტრალის ტრანსფორმაცია და საფეხმავლო კავშირები: სანაპიროს ჩქაროსნული გზის მოდიფიკაცია, რათა ხიდიდან წამოსული ნაკადი არ წააწყდეს ბარიერს და მრჩეველთა საბჭოს თავდაპირველი ხედვის შესაბამისად, რუსთაველისა და ქეთევან წამებულის გამზირების საფეხმავლო კალაპოტებს შეუერთდეს.
საფეხმავლო ღერძების აღდგენა: რიყიდან სამების ტაძრისკენ მიმავალი ფეხით ასასვლელი გზის კონცეფციის რეალიზება, რაც სივრცეს ქალაქის ძირითად სტრატეგიულ ქსელში დააბრუნებს.
მასშტაბური გამწვანება: მკვრივი, მრავალწლიანი ხეების დარგვა, რომლებიც შექმნიან ბუნებრივ ჩრდილს და სივრცეს ზაფხულშიც მიმზიდველს გახდიან.
საჯარო-კულტურული ფუნქცია: შენობას უნდა მიენიჭოს ისეთი დატვირთვა — იქნება ეს 1988 წლის საბჭოზე გაჟღერებული ისტორიული მეხსიერებისა და მომავლის ანგარიშვალდებულების ცენტრი, თუ ღია საგანმანათლებლო ჰაბი — რომელიც დაემორჩილება არა კაბინეტურ დიქტატს, არამედ მოქალაქეების მიერ გარემოსთვის მინიჭებულ ნამდვილ ურბანულ შინაარსს.
ქალაქის განვითარება არ უნდა იყოს დამოკიდებული იმაზე, თუ ვინ ზის მერიაში ან პარლამენტში. სანამ ურბანული გადაწყვეტილებები არ დაემორჩილება პროფესიულ კანონებს და მოქალაქეთა რეალურ საჭიროებებს, თბილისი დარჩება პოლიტიკური ექსპერიმენტების მსხვერპლად. დროა, დავასრულოთ არქიტექტურული ვოლუნტარიზმის ეპოქა და სივრცის მართვის უფლება მის ნამდვილ მფლობელებს — თბილისელებს დავუბრუნოთ.
საბოლოო ჯამში, ნებისმიერი წარმატებული რეფორმის თუ პროექტის საძირკველი ერთადერთ უალტერნატივო პრინციპზე დგას: ჩვენ უპირველესად პატივი უნდა ვცეთ თავად თბილისელების აზრს საკუთარი ქალაქის შესახებ — მისი ურბანული განვითარების ხედვისა და იმ უნიკალური თბილისური ცხოვრების წესის შესახებ, რომელიც ამ ქალაქს ცოცხალს ხდის.
ამერიკის ცენტრალური სარდლობა აცხადებს, რომ ირანზე იერიშები განახლდა. განცხადებაში ნათქვამია, რომ საჰაერო დარტყმები, რომლებიც უკვე მეხუთე ღამეა ხორციელდება, ირანის სამხედრო შესაძლებლობების დაქვეითებას ისახავს მიზნად.
ჯერჯერობით უცნობია, თუ რომელ ობიექტზე მიიტანეს იერიში.
