USD 3.4232
EUR 4.0798
RUB 4.4334
თბილისი
სწორედ ამაშია ამერიკის სიძლიერე და ქვეყანაც მათ მხრებზე დგას
თარიღი : 04.04.2021 21:38  146
სოფლის მეურნეობის დარგების განვითარებას სასიცოცხლო მნიშვნელობა და გავლენა აქვს ადამიანების კეთილდღეობაზე, სოციალურ-ეკონომიკური პირობების გაუმჯობესებაზე, ინფრასტრუქტურის განვითარებაზე, დასაქმებასა და ქვეყნის სასურსათო უსაფრთხოებაზე.

COVID-19-ის ამჟამინდელი გლობალური პანდემიის ფონზე, განსაკუთრებული როლი ენიჭება სოფლის მეურნეობაში საერთაშორისო გამოცდილების მქონე ახალგაზრდა პროფესიონალების ჩართვას, რადგან პანდემიამ ნათელი გახადა სასურსათო უზრუნველყოფის სისტემებში არსებული გამოწვევები, რამაც განსაკუთრებით მწვავე პრობლემის წინაშე დააყენა განვითარებადი ქვეყნები. ამიტომ ახლა, როგორც არასდროს, საჭიროა ყურადღება დაეთმოს ინოვაციურ სიახლეებს, ციფრულ ტექნოლოგიებს, ე.წ. მწვანე ტექნოლოგიებს, რათა თავიდან იქნეს აცილებული კორონა ვირუსისგან გამოწვეული ლოკალური და გლობალური უარყოფითი შედეგები სოფლის მეურნეობაზე. რადგანაც გლობალური და ადგილობრივი კატასტროფები, კლიმატის ცვლილებები, სოფლის მეურნეობის სტაგნაციის, გარემოს დეგრადაციისა და სიღარიბის გაღრმავების სერიოზული პრობლემები პირდაპირ აისახება ადამიანთა კეთილდღეობაზე. ამიტომ აუცილებელია მეცნიერებსა და ფერმერებს შორის კავშირის გაფართოება და მათი ურთიერთთანამშრომლობის ხელშეწყობა, რათა მეცნიერულ დონეზე იქნეს შესწავლილი ისეთი პროცესები, როგორიცაა აგრობიომრავალფეროვნების შემცირება, ჰაბიტატების დაკარგვა, ნიადაგების, გრუნტის წყლების დაბინძურება, სხვადასხვა უცნობი პათოგენებისა და ვირუსების გავრცელება და ასე შემდეგ, ფაქტორები, რომლებიც უარყოფით გავლენას ახდენს სოფლის მეურნეობის განვითარებაზე.

დღეს გვსურს ჟურნალ „ახალი აგრარული საქართველოს“ მკითხველებს გავაცნოთ ახალგაზრდა მეცნიერი, მაღალკვალიფიციური, სერტიფიცირებული პროფესიონალი – ბექა ლიპარტელიანი, რომელმაც წარმატებით გაიარა ფერმერთა უფლებების დაცვის ასოციაციის (AFRD) მიერ გამოცხადებულ კონკურსის საფუძველზე ანაზღაურებადი სტაჟირება მინესოტას უნივერსიტეტში (MAST International University of Minnesota Training Program)  და დღეს სამშობლოში საკმაოდ დიდი გამოცდილებით დაბრუნდა, რომელმაც სტაჟირება არც მეტი, არც ნაკლები უშუალოდ მინესოტას უნივერსიტეტში გაირა, სადაც ბექამ საუკეთესო კვალიფიკაცია, გამოცდილება მიიღო და უნარ-ჩვევები შეიძინა.

ინტერვიუში მეცნიერულ-პრაქტიკულ დონეზე აფასებს სოფლის მეურნეობაში არსებულ მდგომარეობას, გამოწვევებს და იმ რისკებს, რომლებიც ხშირად არასაკმარისად არის შეფასებული ქვეყანაში და გვაცნობს საკუთარ შეხედულებას რეგიონულ ჭრილში.

თანამედროვე ტექნოლოგიების, მაღალი კვალიფიკაციისა და პრაქტიკის პირობებში აგრონომია, როგორც მეცნიერება მნიშვნელოვნად გააუმჯობესებს ჩვენი ქვეყნის სასურსათო, აგროეკოლოგიურ სისტემებს, რასაც ხელს შეუწყობს ტრადიციულ ცოდნასთან თანამედროვე ტექნოლოგიების ინტეგრირებას, რისი შესრულებაც შეუძლებელია სათანადო მაღალკვალიფიციური კადრების გარეშე, რომლებიც ჩვენს ქვეყანაში მართლაც რომ სანთლით საძებნია.

_ მოგესალმებით ბექა, თუ შეიძლება გაეცანით ჩვენი ჟურნალის – „ახალი აგრარული საქართველოს“ მკითხველებს და ცოტა რამ თქვენს შესახებ გვითხრათ.

_ ვარ ბექა ლიპარტელიანი, 24 წლის. დავიბადე თბილისში. 2014 წელს დავამთავრე თბილისის „მწვანე სკოლა“. 2018 წელს კი ივანე ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის, ზუსტ და საბუნებისმეტყველო მეცნიერებათა ფაკულტეტი, ბიოლოგია (მცენარეთა ფიზიოლოგია). უნივერსიტეტის დამთავრების შემდეგ ჩავაბარე საქართველოს აგრარული უნივერსიტეტის, აგრარული მეცნიერებების სამაგისტრო პროგრამაზე. 2018-2020 წლებში გაცვლითი პროგრამით (ანაზღაურებადი სტაჟირება) კვალიფიკაციის ამაღლების მიზნით ვიმყოფებოდი ამერიკაში.

ვცხოვრობ მცხეთის რაიონ სოფელ წილკანში ოჯახთან ერთად. გვაქვს მცირე შერეული საოჯახო მეურნეობა, სადაც ძირითადად ოჯახისთვის ვაწარმოებთ ბიოლოგიურად სუფთა პროდუქციას. ასევე გვაქვს მცირე მეთესლეობის მეურნეობაც, სადაც ვმუშაობ ბაბუასთან ერთად.

_ როგორ მოხდა თქვენი ჩართვა სოფლის მეურნეობაში და რამ გიბიძგათ ამ სფეროსკენ?

_ როგორც აღვნიშნე, ბავშვობიდან სოფელში ვიზრდებოდი, სადაც ხშირად ვეხმარებოდი ბაბუას. პატარაობიდან მქონდა შეხება ვენახთან, ფუტკართან, ხეხილთან, ბაღჩეულ და ბოსტნეულ კულტურებთან, ფრინველთან, მსხვილფეხა და წვრილფეხა პირუტყვთან. ბაბუა – ოთარ ლიპარტელიანი პროფესორია, სოფლის მეურნეობის მეცნიერებათა დოქტორი, სელექციონერი. მას ხშირად დავყვებოდი საცდელ ნაკვეთებში და უშუალოდაც ვიღებდი მონაწილეობას სასელექციო-გენეტიკურ და მინდვრის სამუშაოებში. სწორედ მაშინ გამიჩნდა ამ სფეროს მიმართ ინტერესი. რამაც დიდი გამოცდილება დამიგროვდა. რამდენიმე ჰიბრიდის (სიმინდის 6 ჰიბრიდი), 2 სამეცნიერო ნაშრომის და ერთი მეთოდური სახელმძღვანელოს თანაავტორიც ვარ. როგორც წესი, მუშაობის დროს ყოველთვის უამრავ კითხვას ვუსვამდი როგორც უშუალოდ თემის ხელმძღვანელებს, ასევე საკუთარ თავს და ყოველთვის ვცდილობდი კითხვებზე პასუხების პოვნას, ამის გამო ჩემი საქმიანობის მიმართ ინტერესი და მოტივაცია არასდროს დამიკარგავს.

_ როგორ შეაფასებთ საქართველოში აგრარული განათლების მდგომარეობას?

_ ჩემი პირველი მასწავლებელი აგრარულ საქმიანობაში სწორედ ბაბუა გახლდათ. მისგან უამრავი ცოდნა და გამოცდილება მივიღე. შემდეგ, როდესაც გადავწყვიტე მისი გზა გამეგრძელებინა, ჩავაბარე თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტში, ბიოლოგიის მიმართულებით, რათა უფრო ღრმად შემესწავლა მცენარეთა გენეტიკა და უჯრედის დონეზე მიმდინარე პროცესები.

საბაკალავრო თემა დავიცავი მცენარეთა ფიზიოლოგიის მიმართულებით, თემაზე _ „წყლის დეფიციტის მიმართ გამძლეობის დადგენა სიმინდის (Zea mays L.) ორ გენოტიპში”.

ხშირად მეკითხებიან, რატომ მაინც და მაინც ბიოლოგია, მაგრამ თუ ვნახავთ დღეს რა სიმაღლეზეა ასული მცენარეთა გენეტიკა – სელექცია, ნათელი გახდება, რომ საჭიროა ყველაფრის სიღრმისეული, სწორედ გენურ დონეზე ცოდნა. ამის შემდეგ, სწავლა გავაგრძელე აგრარული უნივერსიტეტის, აგრარული მეცნიერებების სამაგისტრო პროგრამაზე, პირველი სემესტრის დამთავრების შემდეგ წავედი ამერიკის შეერთებულ შტატებში MAST International University of Minnesota (MAST) პროგრამით მინესოტას უნივერსიტეტში, აგრონომიის და მცენარეთა გენეტიკის კათედრაზე.

_ როგორ ფიქრობთ, რა გამოწვევების წინაშე დგას დღეს საქართველოს სოფლის მეურნეობა და სასურსათო სისტემები მსოფლიოში?

_ საქართველოს სოფლის მეურნეობის მიმართულებით უდიდესი პოტენციალი გააჩნია. მართალია მცირემიწიანი ქვეყანა ვართ, მაგრამ შეგვიძლია ვაწარმოოთ ეკოლოგიურად სუფთა, მაღალი ხარისხის პროდუქცია, რომელიც მსოფლიო ბაზარზე ადვილად დაიკავებს თავის ღირსეულ ადგილს. ჩვენ ქვეყანაში უძველესი დროიდან დღემდე უწყვეტად მისდევენ სოფლის მეურნეობას. დღეს მზარდი კონკურენციის პირობებში ქვეყანას ამ მხრივ უდიდესი გამოწვევები აქვს. უმთავრეს პრობლემათა სიაში პირველ რიგში გამოვყოფდი დაბალ განათლებისა და კვალიფიკაციის დონეს. ამაში ვგულისხმობ როგორც სოფლის მეურნეობის მუშაკთა განათლებას, ასევე უახლეს ტექნოლოგიებზე წვდომის არქონას. მაგალითად, ამერიკის შეერთებულ შტატებში, ფერმერები მჭიდროდ თანამშრომლობენ უნივერსიტეტებთან და კვლევით ცენტრებთან, ისინი შეთანხმებულად მოქმედებენ და ერთობლივად აღწევენ უდიდეს შედეგებს. მეორე დიდ გამოწვევად მიმაჩნია მიწის პრობლემა. ამაში ვგულისხმობ, დაუმუშავებელი მიწის პრობლემას და მიწების არაეფექტურ გამოყენებას. როდესაც ფერმერი ვერ ან არ იყენებს მიწის მაქსიმალურ რესურსს და ხშირ შემთხვევაში არასწორი მოქმედებით აზიანებს ნიადაგს, ეს გამოუსწორებელ შედეგს იწვევს, რადგანაც მიწა არ არი განახლებადი რესურსი. ამის კარგი მაგალითია ქვეყანაში არსებული სტატისტიკა ერთ ჰექტარზე საშუალო მოსავლიანობის შესახებ. ჩვენ ამ მონაცემებით ძალიან ჩამოვრჩებით წამყვან ქვეყნებს. ამას ემატება ფერმერის კუთვნილებაში არსებული მიწის მცირე ფართობები და მათი პარსელიზაცია. ამერიკის შეერთებულ შტატებში ფერმერს საშუალოდ 200 ჰექტარი მიწა აქვს. ეს მას საშუალებას აძლევს თავისი საქმე აქციოს მომგებიან ბიზნესად.

ამ და სხვა პრობლემების გამო, ქართველი ფერმერი ვერ ახერხებს თავისი საქმიანობით მოგების მიღებას, რომ განვითარდეს და გააფართოვოს არსებული მეურნეობა.

მესამე პრობლემად გამოვყოფდი დიდი რაოდენობით იაფ იმპორტირებულ პროდუქტს. სახელმწიფომ აუცილებლად უნდა დაიცვას ადგილობრივი წარმოება.

ეს არის უდიდესი პრობლემა, როგორც აგრარული სფეროსთვის, ასევე ქვეყნის ეკონომიკისათვის. ისტორიულ და მეცნიერულ წყაროებში ჩვენ ადვილად შეგვიძლია დავინახოთ, ჩვენს ქვეყანას აქვს იმის რესურსი, რომ გამოკვებოს 10 მილიონი ადამიანი. ბუნებრივია, ჩვენ ვერ ავკრძალავთ იმპორტირებულ პროდუქციას. მაგრამ, ჩვენი სწორი მიდგომებით შეგვიძლია გავხდეთ ნეტო ექსპორტიორი, როგორც ეს მოხდა ღვინის მაგალითზე. ამისთვის საჭიროა, როგორც სახელმწიფოს ისე ფერმერების ორმხრივი ჩართულობა და რაც შეიძლება მეტი განათლება აგრარულ სფეროში.

კარგი სასოფლო-სამეურნეო პრაქტიკა (Good Agricultural Practices, GAP), მცენარეთა დაავადებების მართვის ბიოუსაფრთხო მეთოდები, ქიმიური ნივთიერებების გონივრულ ალტერნატივას წარმოადგეს. ბიოკონტროლის მეთოდის გამოყენებით თავიდან ავიცილებთ ეკოლოგიურ საფრთხეებს, რაც მნიშვნელოვნად მატულობს კლიმატის ცვლილების პირობებში.

_ არის კონკურენტუნარიანი ადგილობრივი პროდუქცია და როგორ არის დაცული მომხმარებელი ფალსიფიცირებული და უხარისხო პროდუქციისგან?

_ საქართველოს ინტელექტუალური, სამეცნიერო რესურსები იძლევა იმის საშუალებას, რომ მაღალი ხარისხის პროდუქცია ვაწარმოოთ, რომელიც ადვილად შევა კონკურენციაში. ასევე ჩვენი ქვეყნის ნიადაგური და კლიმატური, აგრობიომრავალფეროვნება იძლევა საშუალებას, ვაწარმოოთ ისეთი იშვიათი პროდუქტი, რომელზეც უდიდესი მოთხოვნაა მსოფლიოში.

კიდევ ერთი პრობლემაა, ადგილობრივი პროდუქციის მაღალი ფასი, რისი შეძენის საშუალებაც ჩვენი ქვეყნის მოსახლეობის უმრავლესობას არ აქვს. ხშირია მაღალხარისხიანი პროდუქტის უცხოეთში გატანის, ხოლო იქიდან დაბალხარისხიანი პროდუქციის შემოტანის შემთხვევები. ამის სტატისტიკა შეგვიძლია ადვილად ვნახოთ კარტოფილის მაგალითზე, სადაც ნათლად ჩანს, რომ კარტოფილის ექსპორტიდან შემოსული თანხა ჭარბობს იმპორტირებულს. მომხმარებლის უფლებების საკითხში საკმაოდ ბევრი პრობლემაა. ფაქტობრივად მომხმარებელი ფალსიფიცირებული და უხარისხო პროდუქციისაგან დაცული არ არის, ხშირად არც იცის მომხმარებელმა, როგორ გაარჩიოს და რა ინდიკატორებით იხელმძღვანელოს ამ შემთხვევაში, რათა შესაბამის ორგანოებს შეატყობინოს ფალსიფიკაციის შემთხვევები. როგორც ვიცი, ამ მიმართულებითაც არის გადადგმული გარკვეული ნაბიჯები, მაგრამ როგორც ზემოთ აღვნიშნე საჭიროა, სასურსათო უვნებლობის კუთხით უფრო ეფექტიანი რეფორმების გატარება.

 _ ამერიკის შეერთებულ შტატებში სტაჟირების პროგრამაში როგორ მოხვდი?

_ უნივერსიტეტის მე-4 კურსზე სწავლისას, ჩემმა ძმამ მანახა ინტერნეტში გამოცხადებული კონკურსი გაცვლით პროგრამაზე, რომელსაც ფერმერთა უფლებების დაცვის ასოციაცია (AFRD) აცხადებდა, გავაგზავნე ჩემი საბუთები, გავიარე გასაუბრება, რამდენიმე ეტაპიანი შერჩევის შედეგად, დავაკმაყოფილე ყველა მოთხოვნილი კრიტერიუმი. ამის შემდეგ მინესოტას უნივერსიტეტის, აგრონომიის და მცენარეთა გენეტიკის კათედრიდან მომივიდა მოწვევა.

   _ სად გაიარეთ სტაჟირება?

_ თავდაპირველად მუშაობა დავიწყე მინესოტას უნივერსიტეტის, აგრონომიის და მცენარეთა გენეტიკის კათედრაზე. 7 თვის შემდეგ სწავლა დავიწყე, მინესოტას უნივერსიტეტში, პარალელურად ვაგრძელებდი მუშაობას. 12 თვის შემდეგ სამუშაო შევიცვალე და გადავედი საერთაშორისო მეთესლეობის კომპანია GDMSEEDS- (www.gdmseeds.com).

  _ MAST International Program- სწავლის პერიოდს და როგორ დაახასიათებდით?  

მინესოტას უნივერსიტეტი ერთ-ერთი საუკეთესოა სოფლის მეურნეობის მიმართულებით მსოფლიოში. MAST International იძლევა შესანიშნავ შესაძლებლობას, როგორც პრაქტიკული ისე თეორიული გამოცდილების მისაღებად. უნივერსიტეტში სწავლა მეტად საინტერესო იყო. იქ მომეცა საშუალება მსოფლიოში წამყვან მეცნიერებთან გამევლო ისეთი საგნები, როგორიცაა „მცენარეთა გენეტიკა-სელექცია“. ასევე „უპილოტო საფრენი აპარატები და მათ მიერ მიღებული მონაცემების დამუშავება“. ხშირად ვესწრებოდი სხვადასხვა მოხსენებებს და კონფერენციებს, რომელსაც სხვადასხვა შტატის წამყვანი მეცნიერები ატარებდნენ და სადაც უშუალოდ შემეძლო კითხვის დასმა და საინტერესო, ამომწურავი პასუხების მიღება.

აღსანიშნავია ისიც, რომ უნივერსიტეტში სწავლისას დიდი ყურადღება ექცევა პრაქტიკული ცოდნის მიღებას. ყოველი ლექციის შემდეგ პრაქტიკულად ვაკეთებდით ყველაფერს, რამაც მომცა შესაძლებლობა სიღრმისეულად შემესწავლა ჩემთვის საინტერესო სფეროები. მინდა მადლობა გადავუხადო ფერმერთა უფლებების დაცვის ასოციაციას ამ შესაძლებლობისთვის. მთელი პროგრამის განმავლობაში პროგრამის დირექტორი ნანა ფიროსმანაშვილი მუდმივად იყო ჩემთან კონტაქტში და მქონდა ყველანაირი მხარდაჭერა და ყურადღება 18 თვის განმავლობაში.

   _ რა გამოცდილება და ცოდნა მიიღეთ?

_ საქართველოდან ყოველთვის ვადევნებდი თვალს სიახლეებს, მაგრამ იქ სულ სხვა რეალობა დამხვდა. ამერიკაში უშუალოდ ვიყავი ჩართული უნივერსიტეტის კვლევებში, როდესაც დაინახეს, რომ სერიოზულად და პასუხისმგებლობით ვუდგებოდი საქმეს, ამის შემდეგ უფრო მეტად საპასუხისმგებლო საქმეებსაც მავალებდნენ. მაგალითად შემიძლია გავიხსენო ერთი ფაქტი, როდესაც მთლიან შტატებში მიღებული სოიას საუკეთესო ნიმუშების ანალიზში მივიღე მონაწილეობა, სადაც კონფიდენციალურობაც უმაღლეს დონეზე იყო დაცული. პროგრამის განმავლობაში ფაქტობრივად ყველაფერზე მომიწია მუშაობა, ნიადაგიდან დაწყებული  მოსავლის აღება-დამუშავებამდე დამთავრებული.

კერძო კომპანიაში გადასვლის შემდეგ შევისწავლე თესლის წარმოების და მეთესლეობის თანამედროვე ტექნოლოგიები. მომეცა საშუალება დავუფლებოდი GPS სისტემებს, რომლის დახმარებითაც წარმოებდა თესვა. უშუალოდ ვიყავი ჩართული ახალ პროექტში, რომელიც კვლევებში უპილოტო საფრენი აპარატების ჩართულობას გულისხმობდა. საქართველოსგან განსხვავებით, იქ აუცილებელია უპილოტო საფრენი აპარატის (დრონის) ლიცენზია, რომელიც მალევე ავიღე და შესაბამისად დიდი წვლილი შევიტანე ამ მხრივ კვლევების წარმოებაში.

ხშირად, თითქმის ყოველდღიურად, მიხდებოდა მუშაობა დოქტორანტ სტუდენტებთან და პროფესორებთან. ეს იყო საუკეთესო შესაძლებლობა ჩემთვის, დამენახა თუ რა არის დღესდღეობით პრიორიტეტული, სად არის სოფლის მეურნეობის მომავალი და რა გამოწვევებია მის წინაშე. როგორც ზემოთ აღვნიშნე, ხშირად ვესწრებოდი კონფერენციებს, სემინარებს, სამუშაო შეხვედრებს, რომლებსაც მსოფლიოს ცნობილი პროფესორები მართავდნენ წამყვან მკვლევარებთან ერთად. ეს ძალიან დამეხმარა სამეცნიერო კუთხით მიმეღო მაღალკვალიფიციური ცოდნა და გამოცდილება. ასევე შემიძლია ვთქვა, რომ შევიძინე უამრავი მეგობარი, რომელთაც საინტერესო კვლევები აქვთ მსოფლიოს სხვადასხვა კუთხეში.

  _ როგორ ეხმარება სახელმწიფო ახალგაზრდა დამწყებ ფერმერებს და როგორ შეადარებდით სახელმწიფოს როლს ამერიკის შეერთებულ შტატებში ახალგაზრდა ფერმერების მხარდაჭერის საკითხში და რა განსხვავებაა ქართველ და ამერიკელ ფერმერებს, მათ საქმიანობასა და ზოგადად ქვეყნების აგრარულ პოლიტიკას შორის?

_ რა თქმა უნდა, ამერიკაშიც არის პრობლემები, მაგრამ მათ აქვთ შექმნილი სწორი სისტემა, რომელიც თანაბარ შესაძლებლობებს ანიჭებს ფერმერებს და ეხმარება მათ სწორ განვითარებაში. ფერმერისთვის პროდუქციის მოვლა-მოყვანა და შემდეგ რეალიზაცია არ წარმოადგენს პრობლემას. მოწესრიგებული აქვთ სადაზღვევო სისტემები, რაც სტაბილურობის გარანტიას იძლევა და ფერმერს არ აქვს მომავლის შიში. ახალგაზრდები უფრო მეტი ინოვაციური იდეებით მოდიან, ძველი თაობის ფერმერები უფრო კონსერვატორი ხალხია. არ შემიძლია არ აღვნიშნო მათი დაუზარელი შრომა. შეუძლებელია ზარმაცი ფერმერის პოვნა, თითოეული დღე იწყება და მთავრდება შრომაში. ხშირად მიწევდა მათთან ურთიერთობა, მათი მოტივაცია არაა მიმართული გამდიდრებისკენ ან ქონების დაგროვებისკენ, თითოეული მათგანი ორიენტირებულია, რაც შეიძლება მეტი და მაღალხარისხიანი დოვლათი შექმნას საკუთარი ქვეყნისათვის. სწორედ მათშია ამერიკის სიძლიერე და სწორედაც მათ მხრებზე დგას ამერიკა.

მაგალითად, ძალიან საინტერესოა მეთესლეობის მიმართულებით სახელმწიფოს პოლიტიკა. ჩვეულებრივ ფერმერს არ აქვს თესლის წარმოების უფლება. მაღალ ხარისხიან თესლს აწარმოებენ პატარა და დიდი კომპანიები. ეს უზრუნველყოფს ბაზარზე მაღალხარისხიანი თესლის ბრუნვას და ასევე ჯანსაღ კონკურენციას, ჩემი აზრით ასეთი მიდგომით დაცულია, როგორც მწარმოებელი ისე ფერმერი, ეს ასევე ეხმარება მცირე კომპანიებს დაიკავონ თავიანთი ადგილი ბაზარზე. ახალგაზრდა ფერმერს იქ მეტი პოტენციალი აქვს, რადგან დაბრკოლება არ ექმნება არცერთ საფეხურზე. საქართველოში, როგორც აღვნიშნე, არა გვაქვს აწყობილი სისტემა. სახელმწიფოს აქვს ხელშემწყობი პროექტები, „დანერგე მომავალი“, „აწარომე საქართელოში“ და ასე შემდეგ, მაგრამ ვფიქრობ, ეს არ არის საკმარისი. პრობლემაა ასევე ხალხშიც. სამწუხაროდ ზოგიერთი ადამიანი ორიენტირებულია სწრაფ მოგებაზე, რაც საბოლოოდ დიდი იმედ-გაცრუებით მთავრდება. ფერმერს არ აქვს შესაბამისი ცოდნა და წვდომა თანამედროვე ტექნოლოგიებზე. ავიღოთ სიმინდის მაგალითი, უამრავი ადამიანი ამბობს, დიდი თანხა გადავიხადე თესლში, მაგრამ ვერ მივიღე სათანადო მოსავალი, ანუ თესლი არის უვარგისი. სინამდვილეში საქმე ის არის, რომ საჭიროა სპეციფიკური მოვლა და მუშაობა ყველა ეტაპზე. თუ ფერმერს არ აქვს სათანადო ცოდნა, ამისთვის კარგი იქნება კვალიფიციურ პირთა კონსულტაცია და ექსტენცია. ამ მიმართულებით ფერმერებმაც უნდა იმუშაონ თავიანთ თავზე და დაუჯერონ სპეციალისტებს და ნუ დარჩებიან კონსერვატორებად.

 _ როგორც თქვით, უშუალოდ მუშაობდით მინესოტას უნივერსიტეტში და რას გვეტყვით თქვენს მიერ ჩატარებული კვლევებისა და მიღებული შედეგების შესახებ?

_ როგორც ზემოთ აღვნიშნე მრავალ სხვადასხვა კვლევაში მაქვს მონაწილეობა მიღებული. ასევე ხშირად ვეხმარებოდი სხვადასხვა დეპარტამენტებს. მაგალითად გარკვეული პერიოდი ვეხმარებოდი პროფესორს ნიადაგის კვლევაში. ვმონაწილეობდი ნიადაგის ნიმუშის აღებაში და მის შემდგომ ანალიზში. კვლევის მიზანი იყო ნიადაგის ცვლილების დადგენა ინტენსიური სიმინდის ჰიბრიდების მოყვანის შემდეგ. ვმუშაობდი სიმინდის, სოიას, ხორბლის, ქერის, შვრიის, ბალახის და უამრავი სხვა კულტურის გენეტიკური რესურსის გაუმჯობესების კვლევაში; ლაბორატორიაში გენეტიკურ კვლევებზე. ასევე ჩართული ვიყავი მინდვრის სამუშაოებში. გარკვეული კვლევები მიმდინარეობდა სათბურებში, სხვადასხვა დაავადებების წინააღმდეგ. ასევე გამოვყოფდი დრონებით კვლევას, სადაც ცდილობენ უპილოტო საფრენი აპარატებით მცენარეების დაავადების ხარისხის განსაზღვრას.  საინტერესოა ის, რომ უამრავი ცალკეული კვლევაა, მაგრამ ეს კვლევები საბოლოოდ ერთი მიზნისკენ არის მიმართული, რაც გულისხმობს მაღალი ხარისხის პროდუქტის მიღებას და ამის მისაღწევად გაიცემა შესაბამისი რეკომენდაციები. კვლევიდან ფერმერი იღებს მაქსიმალურ ინფორმაციას და შესაბამისად თვითონაც თანამშრომლობს და ჩართულია კვლევაში.

_ როგორ პასუხობს საქართველო კოვიდ პანდემიის შედეგად გამოწვეულ სასურსათო კრიზისს და ფასების ზრდის ტენდენციას რითი უნდა უპასუხოს?

_ პანდემიის დროს ნათლად დავინახეთ, თუ რა პრობლემების წინაშე დგას ჩვენი სოფლის მეურნეობა და ასევე რამხელა სტრატეგიული როლი აქვს მას ქვეყნის ეკონომიკაში. ეს უნდა გახდეს მაგალითი და ქვეყანამ დაიწყოს ზრუნვა საჭირო რეზერვების შექმნაზე. როდესაც მსგავსი პრობლემა იქმნება, ვერცერთი ქვეყანა დახმარების ხელს ვერ ან არ გამოგიწვდის, ამიტომ საჭიროა ქვეყანა მსგავსი სიტუაციისთვის ყოველთვის მზად იყოს.

კოვიდ პანდემიის გარდა გეოპლოტიკური მდებარეობიდან გამომდინარე, მეტად მნიშვნელოვანია ჩვენი ქვეყანა გახდეს თვითკმარი საკვების და არამარტო საკვების, სხვა ბევრი სტრატეგიული პროდუქციის მიმართულებით. ჩვენთვის დიდ პრობლემას წარმოადგენს ასევე მონოკულტურები სოფლის მეურნეობაში. საჭიროა სხვადასხვა კულტურის შერეული წარმოება, რომლებიც  ხელს შეუწყობს ნიადაგის მდგრადობას და ასევე საჭიროების შემთხვევაში ჩაანაცვლებს ერთი – მეორეს.

  _ როგორ აპირებთ მიღებული გამოცდილების, ცოდნისა და უნარების გამოყენებას?

_ სამწუხაროდ საქართველოში, ჩემი ცოდნის ნაწილს ვერ გამოვიყენებ, რადგან არ არის შესაბამისი ტექნოლოგიები. ეს სფერო სადაც მე ვსაქმიანობ მოითხოვს დიდ დაფინანსებას და შედეგის მისაღებად საჭიროა რამდენიმეწლიანი დაუღალავი შრომა.

საქართველოში გვქონდა უდიდესი აგრარული სკოლა, მაგრამ დროთა განმავლობაში ყველაფერი დაიკარგა და განადგურდა. ახლა არის მცდელობა მოხდეს აღდგენა და განვითარება, მაგრამ ამისთვის შესაფერისი ნაბიჯებია გადასადგმელი.

საკმაოდ რთულია კონკურენციაში შეხვიდე კომპანიებთან რომელთაც წლიური შემოსავალი რამდენიმე ტრილიონ დოლარსაც კი აღწევს. ასევე აღსანიშნავია ახალგაზრდების ნაკლები ჩართულობა. ამერიკაში ვისთანაც მომიწია შეხვედრა, მათი უმეტესობა „ნატრობს“, რომ ამ სფეროში იმუშაოს და თავისი წვლილი შეიტანონ „მსოფლიოს დაპურების“ საქმეში. იმედი მაქვს, ჩვენთანაც დაიწყება ამ სფეროს აღმასვლა და რა თქმა უნდა მე ყოველთვის მზად ვარ ჩემი მიღებული გამოცდილება, ცოდნა და კონტაქტები გამოვიყენო ჩვენი ქვეყნის საკეთილდღეოდ.

 _ ამჟამად სად მუშაობ?

_ ამერიკიდან რამდენიმე კვირის წინ დავბრუნდი, ამ ეტაპზე არ ვარ ვმუშაობ. დიდი სურვილი მაქვს ჩემი ცოდნა და გამოცდილება მოვახმარო ჩემს ქვეყანას.

 _ რას ურჩევთ კოლეგებსა და ახალგაზრდა ფერმერებს, მათ შორის სახელმწიფოს, როგორი უნდა იყოს სახელმწიფოს სტრატეგია, როდესაც ისეთი გამოწვევების წინაშე ვდგავართ, როგორებიცაა კლიმატის ცვლილებები, ნიადაგების ეროზია, გაუდაბნოება და გარემოს დაბინძურება.

_ საჭიროა სახელმწიფომ ფერმერებთან და სპეციალისტებთან ერთად შექმნას სისტემა, რომელიც უპასუხებს თანამედროვე გამოწვევებს და ხელს შეუწყობს ქვეყნის განვითარებას. ახალგაზრდა ფერმერებს ვურჩევდი რაც შეიძლება მეტი ცოდნა შეიძინონ, თუ რაიმე კითხვა ექნებათ აუცილებლად დაუსვან კომპეტენტურ ხალხს და რაც მთავარია არასდროს დაიწყონ საქმე „გამდიდრების“ სურვილით. სოფლის მეურნეობა მეტად სენსიტიურია და დიდ სიფრთხილეს მოითხოვს. ასევე დამწყებ ფერმერებს ვურჩევდი დაიწყონ მცირედით და გამოცდილების მიღების შემდეგ იზრუნონ გაფართოებაზე. მათ ვურჩევ აუცილებლად მიიღონ მონაწილეობა გაცვლით და კვალიფიკაციის ამაღლების პროგრამებში საზღვარგარეთ, რათა პროფესიონალებად ჩამოყალიბება შეძლონ განვითარებული ეკონომიკის მქონე ქვეყნების წარმატებულ მაგალითებზე და დაბრუნებისას განავითარონ ოჯახური მეურნეობები, უფრო მომგებიანი გახადონ აგრობიზნესი და შექმნან დივერსიფიცირებული ბიზნეს მოდელები.

ეკოლოგიური პრობლემები მარტო საქართველოს არ აწუხებს, ეს მსოფლიო გამოწვევაა. ძალიან კარგია როდესაც ნიადაგის როლი გაიზარდა სოფლის მეურნეობაში და ხალხმაც დაიწყო ფიქრი ნიადაგის მოვლაზე. კოვიდ პანდემიის პირობებში აუცილებელ ღონისძიებად მივიჩნევ ფრაგმენტირებული სასოფლო-სამეურნეო მიწების ნებაყოფლობით კონსოლიდაციას და ეროვნული სასურსათო ბაზის სრულყოფას. დღეს, ნიადაგის მოვლა და ზრუნვა ეკოლოგიაზე, უმთავრესი ამოცანაა. მცენარეთა სელექციაში და მეთესლეობაშიც წამყვანი როლი ნიადაგს უჭირავს. ეროზიისგან თავდასაცავად საჭიროა ქარსაცავი ზოლების მოწყობა, რომლის მოწყობასაც სჭირდება დიდი დრო, ამიტომ კარგი იქნება თუ სახელმწიფო და ხალხი ერთდროულად იმუშავებს ამ პრობლემის მოგვარებაზე.  გაეროს სურსათისა და სოფლის მეურნეობის ორგანიზაციამ 5 დეკემბერს აღნიშნა ნიადაგის საერთაშორისო დღე და ძალზე მნიშვნელოვნად მიმაჩნია საქართველოში ნიადაგების ეროზიასთანგაუდაბნოებასთან და გაყამირებასთან საბრძოლველად შესაბამისი ღონისძიებები გატარდეს, სასურსათო უსაფრთხოების, მდგრადი სოფლის მეურნეობის კონტექსტში – რაც უზრუნველყოფს სასურსათო უსაფრთხოებას და ხარისხიან, ხელმისაწვდომ სურსათს ყველასათვის.

 _ ბექა, სამომავლო გეგმების შესახებ რას გვეტყვით?

ჯერ არ მაქვს გადაწყვეტილი სამომავლოდ რას გავაკეთებ. საბედნიეროდ არჩევანი ბევრი მაქვს. მინდა  ჩემი საყვარელი საქმე გავაგრძელო. მსურს ასევე ვაწარმოო მაღალი ხარისხის სათესლე მასალა. მაქვს რამდენიმე სამუშაო შემოთავაზება უცხოეთიდანაც, მაგრამ ამ ეტაპზე როგორც ვთქვი არ მაქვს გადაწყვეტილი კონკრეტულად რას გავაკეთებ. დარწმუნებული ვარ, გავაგრძელებ განვითარებას და ვეცდები რაც შეიძლება მეტი გამოცდილება დავაგროვო და ჩემი წვლილი შევიტანო ქვეყნის განვითარებაში და დავეხმარები ახალგაზრდა და დამწყებ ფერმერებს, სასოფლო-სამეურნეო კოოპერატივებს, აგრობიზნესის სფეროში დასაქმებულებს ახალი უნარების შეძენასა და განვითარებაში, რაშიც აუცილებლად გამოვიყენებ ჩემს გამოცდილებას და პრაქტიკას.

მარიამ გოგინაშვილი,

თბილისი სახელმწიფო უნივერსიტეტის, ეკონომიკისა და ბიზნესის ადმინისტრაციის მაგისტრატურის სტუდენტი

წყარო:https://agronews.ge/

ანალიტიკა
ლევან ბოძაშვილი: არჩევნები ბლოკჩეინის მეშვეობით – პოზიტიური და ნეგატიური მხარეები

ლევან ბოძაშვილი ტექნოლოგიური სამართლის იურისტი, ნიუ-იორკის ფორდჰემის სამართლის სკოლის მიწვეული პროფესორი

 

აბსტრაქტი

 დემოკრატიული სახელმწიფო ხალხის მიერ დელეგირებულ ძალაუფლებას ემყარება. მხოლოდ ხალხია ძალაუფლებისა და ხელისუფლების წყარო სახელმწიფოში, ხალხია ძალაუფლების მიმნიჭებელიც და წამრთმევიც, ხალხია მინიჭებული ძალაუფლების პროპორციული გამოყენების შემფასებელიც და მდგენელიც. ეს არის პირველადი, მთავარი პრინციპი იმისათვის, რათა სახელმწიფომ იფუნქციოს დემოკრატიულად. ამ პრინციპის განსახორციელებლად ჯერჯერობით კაცობრიობას არჩევნებზე უკეთესი გზა არ მოუგონია. არჩევნებია პირველადი და უმნიშვნელოვანესი ფორმა ზემოაღნიშნული მიზნისა და პროცესის მისაღწევად, არჩევნებია ფორმა და, ამავე დროს, შინაარსიც დემოკრატიისა, არჩევნებია ამ ორი მთავარი პრინციპის − სუბსიდიარობისა და პროპორციულობის − უზრუნველმყოფელი. არჩევნების დემოკრატიულობისა და სამართლიანობის გარეშე სხვა ყველაფერი − ხელისუფლების დანაწილება, დემოკრატიული ინსტიტუტების ფუნქციონირება და სამართლისა და კანონის უზენაესობა − ეჭვის ქვეშ დგება. სამი დონის ინტერნეტის განვითარებამ, სოცმედიის ხელში თავმოყრილმა გადაჭარბებულმა ძალაუფლებამ, ადამიანთა მასობრივად დამოკიდებულებამ ვირტუალურ სივრცეზე და მედიის მიერ ამ ყველაფრის უკონტროლოდ გამოყენებამ წარმოშვა არჩევნების დემოკრატიული ნამდვილობის რეალური პრობლემა. გარდა სისტემური და პროცედურული ნაკლოვანებებისა, არჩევნების დემოკრატიულობის პრობლემას დაემატა მანიპულაციური პრობლემების მასობრივიზაცია. დღეს გაცილებით მარტივია საზოგადოებრივი აზრის ფორმირებაზე გავლენის მოხდენა, ვიდრე ოდესმე.

დღეს პრობლემა არა მხოლოდ ისაა, თუ რამდენად პროპორციულად გამოიხატება ხალხის აზრი ძალაუფლების დელეგირებისას, არამედ ისიც, თუ რამდენად მცდარია ეს აზრი, რამდენად ხდება მისი მთავარი დანიშნულების გადამისამართება მიზნიდან პრაქტიკაზე, რამდენად ნამდვილია და ემყარება თუ არა ის ნამდვილობას. რა არის არჩევნების დემოკრატიული ნამდვილობა? ის, რაც მიზანია, თუ ის, რაც მუშაობს? ის, რაც მხოლოდ არჩევნებში ამომრჩეველთა მონაწილე ნაწილმა გამოხატა? ბლოკჩეინზე დამყარებული არჩევნები ელექტრონული არჩევნების ერთ-ერთი ფორმაა. მას აქვს თავისი უაღრესად დადებითი და, ამავე დროს, ნაკლოვანი მხარეები. როგორ შეუძლია, და შეუძლია თუ არა ახალ ტექნოლოგიებს, კონკრეტულად ბლოკჩეინს, უზრუნველყოს არჩევნების ნამდვილობა სწორედ მიზანთან მიმართებით? არის თუ არა არსებული გამოწვევები უფრო ფასეული დემოკრატიული არჩევნების ჩასატარებლად, ვიდრე ის ნაკლოვანებები, რომლებიც ამ ეტაპზე არსებობს? წინამდებარე სტატიის მიზანი ამ კითხვებზე პასუხის გაცემაა

პრობლემის არსი

არჩევნების ნამდვილობა რამდენიმე საკითხს მოიცავს, მათ შორის ყველაზე არსებითია: ა) იყო თუ არა ნება გამოხატული თავისუფლად, ბ) იყო თუ არა გამოხატული ნება სრული სიზუსტით ასახული შედეგებში, გ)მანიპულირებადია თუ არა შედეგები და გამოხატვის პროცესი, დ) უზრუნველყოფილია თუ არა აქტიური საარჩევნო უფლების განხორციელება ყველა ამომრჩევლისათვის. პრაქტიკა გვიჩვენებს, რომ არჩევნებში მონაწილეობს ამომრჩეველთა მხოლოდ ნაწილი, უფრო სწორად, არჩევნებში თითქმის არასდროს მონაწილეობს ამომრჩეველთა აბსოლუტური უმრავლესობა, და არასდროს მონაწილეობს ყველა ამომრჩეველი. ამის მიზეზი მრავალია, მათ შორის: ზოგადი საარჩევნო აპათია, საარჩევნო უბნის შორს არსებობა, დროის უქონლობა, პარტიათა და პოლიტიკის მიმართ ინტერესის არქონა კონკრეტულ არჩევნებში. საერთო ჯამში, არჩევნებში მონაწილეობს მხოლოდ დაინტერესებული ამომრჩეველი.

იმის მიუხედავად, რომ ბევრმა ქვეყანამ შემოიღო არჩევნებში სავალდებულო მონაწილეობა, დააწესა არშესრულებისთვის სხვადასხვა ჯარიმა, პრაქტიკულად, მათი აღსრულება არ ხდება. შესაბამისად, იმ შემთხვევაშიც კი, როდესაც მონაწილეობა სავალდებულოა, არჩევნებში მონაწილეთა რიცხვი არსებითად არ იცვლება. ეს კი ნიშნავს, რომ სრულად დემოკრატიული და ნამდვილი არჩევნების შემთხვევაშიც კი გამოხატული ნება, მის საფუძველზე დელეგირებული ძალაუფლება და ფორმირებული ხელისუფლება სრულად არ ასახავს მთლიანი ამომრჩევლის ნებას, ხოლო სახალხო, საერთო ლეგიტიმაცია არასრულია. რა თქმა უნდა, ფორმალური, იურიდიული თვალსაზრისით, კანონმდებლობა ამ პრობლემას არ ცნობს და არჩევნებში მონაწილეთა სულ მცირე რაოდენობაც კი საკმარისად მიიჩნევა ნების გამოხატულად ჩასათვლელად. თუმცა რეალური პრობლემა კვლავ მოუგვარებელია და კანონმდებლობა მხოლოდ კოსმეტიკურ გადაწყვეტას გვთავაზობს. შედეგად, საკმარისია, რომ მონაწილე პოლიტიკურმა პარტიებმა უზრუნველყონ თავიანთი უშუალო მხარდამჭერების მიყვანა არჩევნებზე და მოახდინონ ე.წ. აპათიური, ნეიტრალური ამომრჩევლის ხმების მიზიდვა, რათა არჩევნებმა გამარჯვებული გამოავლინოს. აქაც სიტყვა გამარჯვებული პირობითია, განსაკუთრებით საპარლამენტო რესპუბლიკებში, რაც არა აუცილებლად სრული უმრავლესობის მოპოვებას, არამედ კოალიციაში გარანტირებული მონაწილეობისათვის საკმარისი ხმების როდენობასაც შეიძლება ნიშნავდეს.

მეორე და მნიშვნელოვანი პრობლემა ხმის მიცემის დაცულობის უზრუნველყოფაა. ეს განსაკუთრებით დამახასიათებელია ე.წ. ჰიბრიდული დემოკრატიის მქონე საზოგადოებებში. ამ ჰიბრიდულობის ერთ-ერთი მთავარი განმსაზღვრელი ფაქტორი კი სწორედ არასრულფასოვანი არჩევნებია. ეს არის მდგომარეობა, როდესაც არჩევნებში მონაწილეობა და ხმის მიცემა არსებითად არ არის შეზღუდული, ფორმალურად არჩევნები ტარდება დემოკრატიულად, თუმცა ხმის მიცემის პროცესი და შედეგების სამართლიანი დათვლა და გამოთვლა მანიპულირების საშუალებებს ტოვებს.

მართალია, კანონმდებლობით ასეთი ჩარევა დასჯადია, გამოცდილება გვიჩვენებს, რომ დასჯის პრაქტიკა რეალურად ნულია, ხოლო ნდობა არჩევნების მიმართ წლიდან წლამდე არ იზრდება სწორედ იმის გამო, რომ ადამიანური ფაქტორის მონაწილეობა, პოლიტიკური კორუფციის არსებობა, ადმინისტრაციულ რესურსებზე (მათ შორის საარჩევნო ადმინისტრაციებზე გავლენა) ხელმისაწვდომობა და სხვა კორუფციული ინტერესები პოტენციურად რჩება როგორც მანიპულირების მოტივი და შესაძლებლობა.

 ეს კი ნიშნავს, რომ, არსებითად, მიუხედავად შედეგების დადგომისა, დამდგარი შედეგები არასდროს არის ზუსტი და ყოველთვის რჩება გაყალბების გარკვეული პროცენტი, რომლის სიდიდეზეა დამოკიდებული არჩევნების აღიარება-არაღიარების საკითხი. შესაბამისად, მესამე მნიშვნელოვანი პრობლემაა ქვეყნის გარეთ მყოფი ამომრჩევლის ხმის მიცემის უზრუნველყოფა. საკმაოდ დიდი ემიგრაციის მქონე ქვეყნებისათვის, მათ შორის საქართველოსთვის, განსაკუთრებული მნიშვნელობა აქვს რამდენიმე ფაქტორს: 1. ქვეყნის ფარგლებს გარეთ მყოფი ამომრჩეველი უფლებამოსილია, მიიღოს და სახელმწიფო ვალდებულია, უზრუნველყოს ხმის მიცემის თავისუფალი საშუალება, მათ შორის ისეთი, რომელიც არ არის დაკავშირებული ამომრჩევლისათვის განსაკუთრებულ და მაღალ ხარჯებთან და 2. ასეთი ტიპის ამომრჩეველი, განსაკუთრებით განვითარებულ ქვეყნებში მყოფი, მნიშვნელოვანი სამოქალაქო ცნობიერების მატარებელია და მის არჩევანზე გავლენის მოხდენა გაცილებით რთულია, ვიდრე ქვეყნის შიგნით მყოფ ამომრჩეველზე. შესაბამისად, პრაქტიკულად ყოველი არჩევნების ანალიზი გვაჩვენებს, რომ ემიგრირებულ ამომრჩეველთა ხვედრითი

წილი არჩევნებში, სწორედ მონაწილეობის შეზღუდული საშუალებების გამო, არსებითად დაბალია და არ ასახავს ლეგიტიმაციისთვის აუცილებელ ადეკვატურ სურათს.

რა არის ბლოკჩეინ

ბლოკჩეინი – ეს არის მონაცემთა განაწილებული ბაზა, რომელიც ერთდროულად რამდენიმე კომპიუტერში არსებობს. ეს ბაზა მუდმივად იზრდება მასში ახალი ჩანაწერების ან „ბლოკების“ დამატების შედეგად. თითოეული ბლოკი შეიცავს დროის ნიშნულს და ბმულს წინა ბლოკზე, ამიტომ ისინი, ფაქტობრივად, ქმნიან ჯაჭვს (block chain – ბლოკების ჯაჭვი). მონაცემთა ბაზა არ იმართება ვინმე კონკრეტულის მიერ, ამის ნაცვლად ქსელის თითოეულ მომხმარებელს აქვს მონაცემთა მთელი ბაზის ასლი. ძველი ბლოკები სამუდამოდ ინახება, ახალი ბლოკები კი ემატება რეესტრში, რაც შეუძლებელს ხდის მანიპულირებას დოკუმენტების, ტრანსაქციებისა და სხვა ინფორმაციის გაყალბების მეშვეობით. ერთი ჩანაწერის ფალსიფიკაცია გამოიწვევს მთლიანი ჯაჭვის ფალსიფიკაციას. ნებისმიერს აქვს წვდომა ბლოკჩეინის სრულ ინფორმაციაზე, თუმცა მხოლოდ სპეციალური პრივატული გასაღების მფლობელს შეუძლია, დაამატოს ახალი ჩანაწერი კონკრეტულ ჯაჭვზე. სანამ ხართ ერთადერთი ადამიანი, ვინც გასაღებს ფლობს, ვერავინ შეძლებს თქვენი ტრანსაქციებით მანიპულირებას. გარდა ამისა, კრიპტოგრაფია გამოიყენება იმისთვის, რომ გარანტირებულ იქნეს ბლოკჩეინის ასლის სინქრონიზაცია ქსელში არსებულ ყველა კომპიუტერზე ან ნოუდზე. ბლოკჩეინი არ საჭიროებს ტრანსაქციების საფასურს – საჭიროა მხოლოდ დანახარჯები ინფრასტრუქტურაზე. ბლოკჩეინი დეცენტრალიზებულია, გამჭვირვალე და უსაფრთხოა. ამ თვისებების წყალობით ახალ ტექნოლოგიას აქვს პოტენციალი, შეცვალოს ფინანსური სისტემა.

დეცენტრალიზაცია

ბლოკჩეინი ძირს უთხრის მომსახურების გაწევის ცენტრალიზებული სისტემის საფუძველს. ტექნოლოგია ტრანსაქციების განხორციელების საშუალებას იძლევა შუამავლების (მაგალითად, ბანკების) გარეშე. ბლოკჩეინის მეშვეობით ნებისმიერი კონტრაქტი გარდაიქმნება პროგრამად, რომელიც შესრულდება მხოლოდ მაშინ, როდესაც ორივე მხარე შეასრულებს მოლაპარაკების პირობებს. ამ მექანიზმს ეწოდება „სმარტკონტრაქტები“ და მათი გამოყენების სივრცე პრაქტიკულად უსაზღვროა. ამავე პროგრამას შეუძლია, გამოიკვლიოს ინფორმაცია მონაცემთა გარე წყაროებიდან (მაგალითად: აქციების ფასი, ამინდის პროგნოზი, ახალი ამბები და სხვა დანარჩენი, რისი გაანალიზებაც კომპიუტერს შეუძლია) და შექმნას კონტრაქტები, რომლებიც ავტომატურად შესრულდება განსაზღვრული პირობების შესრულებისას. სმარტკონტრაქტების გამოყენება შესაძლებელია ნებისმიერ სიტუაციაში: ფინანსური დერივატივებიდან დაწყებული, სადაზღვევო შენატანით, უძრავი ქონების არენდით, იურიდიული პროცესებითა და ქრაუდფანდინგით დამთავრებული.

გამჭვირვალობა

 ბლოკჩეინი ფარავს კომპანიის ან პირის ვინაობას და აჩვენებს მხოლოდ საჯარო მისამართს. საჯარო მისამართი წვდომას იძლევა საფულეში განხორციელებული ტრანსაქციების შესახებ ინფორმაციაზე და არა მისი მფლობელის პირად ინფორმაციაზე. ნებისმიერ მომხმარებელს შეუძლია იხილოს ყველა ტრანსაქცია, რომლებიც კონკრეტული მისამართიდან შესრულდა. ამგვარი გამჭვირვალობა განაპირობებს ანგარიშვალდებულების მაღალ დონეს.

უსაფრთხოება

 ბლოკჩეინის უსაფრთხოება – უპირველეს ყოვლისა, ეს არის მონაცემების შეცვლის შეუძლებლობა ჯაჭვში მათი თავდაპირველი შეყვანის შემდეგ. ამ თვისებას უზრუნველყოფს ჰეშმაჩვენებელი. მონაცემთა გადაცემისას ჰეშმაჩვენებელი შეიცავს არა მხოლოდ წინა ბლოკის მისამართს, არამედ წინა ბლოკში არსებული მონაცემების ჰეშს. ამიტომ ერთი ბლოკის ჩანაწერების მინიმალური ცვლილებაც კი ააქტიურებს ყველა ბლოკის ჰეშის ცვლილების „ჯაჭვურ რეაქციას“. ეს პარამეტრი ბლოკჩეინზე ჩაწერილ მონაცემებს აქცევს უცვლელად და უსაფრთხოდ

პოზიტიური მხარეები

პრაქტიკულად შევხედოთ ზემოაღნიშნული პრობლემების გადაწყვეტას. მთავარი, რასაც ბლოკჩეინი, როგორც ტექნოლოგიური გადაწყვეტა, გვთავაზობს, არის მასში არსებულ მონაცემთა შეუცვლელობა. შეუძლებელია მათი წაშლა ან გარეშე ჩარევის შედეგად მოდიფიცირება, შეცვლა ან გადაკეთება. ამას არსებითი მნიშვნელობა აქვს არჩევნების შედეგების გაყალბებისგან დასაცავად. მეორე, და არანაკლებ მნიშვნელოვანი, არის ანონიმურობა. თუ ამომრჩეველმა იცის, ან ეჭვი აქვს, რომ მის მიერ გაკეთებული არჩევანი ამა თუ იმ ფორმით ცნობილი გახდება ნებისმიერ ეტაპზე, ოდესღაც, მაშინ არჩევნების ნამდვილობა ყოველთვის დადგება ეჭვქვეშ და ნეიტრალური ამომრჩეველი თითქმის არასდროს მიიღებს ობიექტურ გადაწყვეტილებას.

 ბლოკჩეინის ერთ-ერთი უმთავრესი ნიშანი არის სწორედ ანონიმურობაზე დამყარებული გადაწყვეტა, სადაც სანდოობის დადგენა არ არის აუცილებელი და პროცესი ემყარება ისეთ ავტომატიზაციას, რომელიც არ საჭიროებს სანდოობის დადგენას სინამდვილის დასადგენად. მესამე და ასევე მნიშვნელოვანი დადებითი მხარე ბლოკჩეინის დაცულობაა. პრაქტიკულად შეუძლებელია მასში ჰაკერული ჩარევის გზით მონაცემთა მანიპულირება. რა თქმა უნდა, ეს დამოკიდებულია კონკრეტულად სპეციფიკურად შექმნილ პროტოკოლზე, რომელსაც თუ არ აქვს ის მექანიზმები, რაც დამახასიათებელია ბლოკჩეინისთვის და ემყარება მხოლოდ ე.წ. კერძო ბლოკჩეინს, რომელშიც ადმინისტრატორი ახდენს წესების დადგენას, ნებართვების გაცემას და ა.შ., მაშინ ასეთი სისტემა ვერ იქნება სრულფასოვნად დაცული.

ამის მაგალითებია აშშ-ის კომპანია Voatz-ის 2018 წლის ბლოკჩეინ-საარჩევნო აპლიკაცია, რომელმაც ბევრი მითქმა-მოთქმა გამოიწვია და 2019 წლის მოსკოვის მუნიციპალური საბჭოს არჩევნები, სადაც გარე ჩარევა 2-ჯერ დაფიქსირდა.2 მეოთხე საკითხი, რომელიც ასეთი სახის არჩევნების დადებით მხარედ შეგვიძლია მივიჩნიოთ, არის მისი სიიაფე. მაგალითისთვის, საქართველოში თითოეულ არჩევნებზე იხარჯება 35−45 მილიონი ლარი. თუ გავითვალისწინებთ, რომ, კანონმდებლობის მიხედვით, ქვეყანაში არჩევნები თითქმის ყოველ მომდევნო წელს უწევს, გამოდის, რომ ბიუჯეტს საკმაოდ დიდი ხარჯი აწევს, მაშინ, როდესაც ბლოკჩეინ-არჩევნები შეუდარებლად იაფი ჯდება და ის არ საჭიროებს ყოველწლიურად ან ყოველ არჩევნებზე დამატებით თანხებს, ან იმავე რაოდენობის თანხებს, როგორც პირველ წელს. საბოლოოდ, ელექტრონული, მათ შორის, ბლოკჩეინის გამოყენებით, ხმის მიცემის სისტემა საშუალებას იძლევა, არჩევანის აქტიური უფლება განხორციელდეს დედამიწის ნებისმიერი წერტილიდან, სადაც ინტერნეტია ხელმისაწვდომი. ეს საშუალებას იძლევა, არჩევნებში მონაწილეობა მიიღოს პრაქტიკულად ყველა ამომრჩეველმა, მაქსიმალურად შემცირებული გარეძალდატანების, ვიზუალური და ფიზიკური ზემოქმედების არსებითად შემცირებული რისკის გარეშე.

ნეგატიური მხარეებ

მასაჩუსეტსის ტექნოლოგიური უნივერსიტეტის კვლევა ასახელებს რამდენიმე ნეგატიურ ასპექტს, რომლებიც პოტენციურად დამახასიათებელია ბლოკჩეინით განხორციელებული არჩევნებისთვის. პირველი − ეს არის 100%-ით უზრუნველყოფილი დაუცველობა. ეს შეფასება ზემოაღნიშნულ ორ მაგალითს ემყარება და კონკრეტული კერძო კომპანიის სისტემის ნაკლოვანებებიდან გამომდინარეობს. ამავე დროს, არსებობს სხვა, სრულიად უახლესი სისტემები, რომლებიც არ წარმოშობს დაცულობის რისკებს. საინტერესოა ის ფაქტიც, რომ ესტონეთში ელექტრონული არჩევნები 2005 წლიდან გამოიყენება და არაერთი კრიტიკული შეფასება სისტემის მიმართ, რომელიც ამ წლების განმავლობაში გაისმოდა, სწორედ კიბერუსაფრთხოების კუთხით, საბოლოოდ, გაუმჯობესდა.

 ეს კრიტიკული შეფასებები არ გამხდარა ესტონური არჩევნების ეჭვქვეშ დაყენების საფუძველი. საბოლოო ჯამში, თუ სისტემა არ არის მთლიანად დაცული, მის მიერ შექმნილი სხვა პოზიტიური მხარეები ფიზიკურ არჩევნებთან შედარებით აზრს კარგავს. მეორე ნაკლოვანება გულისხმობს ტექნიკურ ხელსაწყოთა ხელმისაწვდომობას, რომლებითაც უნდა განხორციელდეს ხმის მიცემა. ეს არის კომპიუტერი ან სმარტფონი, რომელიც, ხშირ შემთხვევაში, არ არის ხელმისაწვდომი ყველა ამომრჩევლისათვის. შესაბამისად, იმ ეტაპამდე, ვიდრე ყველას არ ექნება მსგავსი საშუალება, სრულად ბლოკჩეინით არჩევნების განხორციელება იქნება საარჩევნო უფლების განხორციელების ხელოვნური შეზღუდვა და ხელის შეშლა. ამიტომაც აქ გამოსავალი გარკვეული პერიოდის განმავლობაში არის ჰიბრიდული სახის არჩევნები, გამომდინარე იქიდანაც, როდესაც ამომრჩეველთა გარკვეული კატეგორია არჩევს ხმის მიცემას ფიზიკურად. და მესამე, ბლოკჩეინით განხორციელებული ხმის მიცემა არ წყვეტს ადამიანური აზრით მანიპულირების პრობლემას. იმის მიუხედავად, თუ როგორ აძლევს პირი ხმას, მის განწყობაზე მანიპულირება, თუმცა შემცირებულად, მაინც კვლავ შესაძლებლად რჩება. ამ პრობლემის გადაწყვეტა ვერ და არ მოხდება რაიმე სახის ტექნოლოგიის ან უშუალოდ საარჩევნო პროცესის წარმოების სფეროში, იგი, ზოგადად, საზოგადოებრივი და პოლიტიკური გადაწყვეტის საკითხია.

დავების გადაწყვეტა და სასამართლო წარმოებ

ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი პრობლემა, რაც ბლოკჩეინით განხორციელებულ არჩევნებს ახლავს, არის სასამართლოში წარმოშობილი დავების განსჯადობა და სამართალწარმოების თავისებურება. გამომდინარე იქიდან, რომ ასეთი არჩევნები პოტენციურად გასაჩივრდეს, სასამართლოები შეიძლება დადგნენ არაერთი პრობლემის წინაშე.

კერძოდ, ვინაიდან ბლოკჩეინი არის ანონიმური ჩანაწერების დავთარი, პრაქტიკულად შეუძლებელი იქნება იდენტურობის დადგენა კონკრეტული ხმის მიმცემი პირისა, ამომრჩევლის შემთხვევაში. ეს, ერთი მხრივ, კარგი გადაწყვეტაა და ამომრჩეველი დაცულია, რომ მისი ხმა არ გახდეს ცნობილი მესამე პირისთვის, მაგრამ, მეორე მხრივ, სასამართლოს გაუჭირდება თავად მიცემული ხმის ავთენტურობისა და, შესაბამისად, მისი ნამდვილობის დადასტურება. იმისათვის, რომ ეს პრობლემა მოიხსნას, აუცილებელი იქნება ე.წ. სანებართვო, კერძო ტიპის ბლოკჩეინის გამოყენება, რომლის ადმინისტრატორი უფლებამოსილი იქნება, შეამოწმოს ჩანაწერები და, შესაბამისად, წვდომა ექნება ინფორმაციაზე.

მეორე პრობლემა, რაც აქ წარმოიშობა, არის საარჩევნო დავების განხილვის ვადები. თუ ფიზიკური არჩევნების შემთხვევაში დავების განხილვა შედარებით მარტივია და სასამართლოს ფაქტობრივი და დოკუმენტური მტკიცებულებები შეიძლება ადვილად წარედგინოს, ბლოკჩეინით ჩატარებული არჩევნების შემთხვევაში, ამას შეიძლება საკმაოდ დიდი დრო დასჭირდეს. ეს გამოწვეული შეიძლება გახდეს ელექტრონული მტკიცებულებების მოპოვების გაჭიანურებით, თუ მხარეები დააყენებენ ელექტრონულ ჩანაწერთა ნამდვილობის ექსპერტიზის მოთხოვნებს.

 არსებითად, ბლოკჩეინით ჩატარებული არჩევნების მთავარი პოზიტივი ისიც არის, რომ სასამართლო წარმოება პრაქტიკულად აზრს კარგავს ჩანაწერთა ავთენტურობის გამო, თუმცა ღიად რჩება რომელიმე მხარის ან სუბიექტის მიერ საქმის ასეთი მოთხოვნების დაყენების აკრძალვის ლეგიტიმურობის საკითხი. საბოლოო ჯამში, მართლმსაჯულების განხორციელების უგულებელყოფა საარჩევნო დავებზე მთავარი გამოწვევაა ბლოკჩეინით არჩევნების ჩატარებისას. დასკვნის სახით, ფაქტია, რომ მსოფლიოში ელექტრონული და, განსაკუთრებით, ბლოკჩეინით არჩევნების განხორციელების ტენდენცია იზრდება; აშშ, რუსეთი, იაპონია, ესტონეთი, ავსტრალია, ინდოეთი, შვეიცარია და სხვა ქვეყნები აქტიურად იყენებენ ტექნოლოგიებს საარჩევნო პროცესის წარსამართავად. მნიშვნელოვანია, რომ სატესტო რეჟიმებში მოხდეს მსგავსი ტიპის გადაწყვეტების დანერგვის დაწყება. განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ეს, თუ მოხდება მიცემული ხმების ელექტრონული საშუალებებით დათვლის პროგრამის დანერგვა. ზოგადად, საარჩევნო პროცესის ნამდვილობის უზრუნველსაყოფად მთავარი პრობლემა ადამიანური საარჩევნო ადმინისტრაციების ნდობის ფაქტორის არარსებობაა.

ამდენად, თუ კვლავ ადამიანი დაითვლის ხმას, იქნება ეს ფიზიკურად თუ ელექტრონულად, ეჭვის საფუძველი ყოველთვის იქნება.

წყარო:https://rm.coe.int/

სრულად
გამოკითხვა
თქვენი აზრით, არის თუ არა დღეს ქვეყანაში პოლიტიკური კრიზისი?
ხმის მიცემა
სხვათა შორის

ილია ჭავჭავაძე: "როცა პრუსიამ წაართვა საფრანგეთს ელზასი და ლოტარინგია და პარლამენტში ჩამოვარდა საუბარი მასზედ, თუ რაგვარი მმართველობა მივცეთო ამ ახლად დაჭერილს ქვეყნებს, ბისმარკმა აი, რა სთქვა: ,,ჩვენი საქმე ელზასსა და ლოტარინგიაში თვითმმართველობის განძლიერება უნდა იყოსო. ადგილობრივნი საზოგადოების კრებანი უნდა დავაწყოთო ადგილობრივის მმართველობისთვისაო. ამ კრებათაგან უფრო უკეთ გვეცოდინება იმ ქვეყნების საჭიროება, ვიდრე პრუსიის მოხელეთაგანა. ადგილობრივთა მცხოვრებთაგან ამორჩეულნი და დაყენებულნი მოხელენი ჩვენთვის არავითარს შიშს არ მოასწავებენ. ჩვენგან დანიშნული მოხელე კი მათთვის უცხო კაცი იქნება და ერთი ურიგო რამ ქცევა უცხო კაცისა უკმაყოფილებას ჩამოაგდებს და ეგ მთავრობის განზრახვასა და სურვილს არ ეთანხმება. მე უფრო ისა მგონია, რომ მათგან ამორჩეულნი მოხელენი უფრო ცოტას გვავნებენ, ვიდრე ჩვენივე პრუსიის მოხელენი”. თუ იმისთანა კაცი, როგორც ბისმარკი, რომელიც თავისუფლების დიდი მომხრე მაინდამაინც არ არის, ისე იღვწოდა თვითმმართველობისათვის, მერე იმ ქვეყნების შესახებ, რომელთაც გერმანიის მორჩილება არამც თუ უნდოდათ, არამედ ეთაკილებოდათ, თუ ამისთანა რკინის გულისა და მარჯვენის კაცი, როგორც ბისმარკი, სხვა გზით ვერ ახერხებდა ურჩის ხალხის გულის მოგებას, თუ არ თვითმმართველობის მინიჭებითა, სხვას რაღა ეთქმის."

დედამიწაზე არსებული ცოცხალი არსებებიდან მხოლოდ ადამიანს და კოალას აქვთ თითის ანაბეჭდი

ინდოელი დიასახლისები მსოფლიო ოქროს მარაგის 11% ფლობენ. ეს უფრო მეტია, ვიდრე აშშ-ს, სავალუტო ფონდის, შვეიცარიის და გერმანიის მფლობელობაში არსებული ოქრო, ერთად აღებული.

დადგენილია, რომ სასოფლო-სამეურნეო კულტურათა მოსავლიანობის განმსაზღვრელ კომპლექსურ პირობათა შორის, ერთ-ერთი თესლის ხარისხია. მაღალხარისხოვანი ჯიშიანი თესლი ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი ფაქტორია მოსავლიანობის გასადიდებლად, რაც აგრეთვე დასაბუთებულია ხალხური სიბრძნით "რასაც დასთეს, იმას მოიმკი". - ქართული გენეტიკისა და სელექცია–მეთესლეობის სკოლის ერთ-ერთი ფუძემდებელი, მეცნიერებათა დოქტორი, აკადემიკოსი პეტრე ნასყიდაშვილი

ებოლა, SARS-ი, ცოფი, MERS-ი, დიდი ალბათობით ახალი კორონავირუსი COVID-19-იც, ყველა ამ ვირუსული დაავადების გავრცელება ღამურას უკავშირდება.

ყველაზე დიდი ეპიდემია კაცობრიობის ისტორიაში იყო ე.წ. "ესპანკა" (H1N1), რომელსაც 1918-1919 წლებში მიახლოებით 100 მილიონი ადამიანის სიცოცხლე შეეწირა, ანუ დედამიწის მოსახლეობის 5,3 %.

იცით თუ არა, რომ მონაკოს ნაციონალური ორკესტრი უფრო დიდია, ვიდრე ქვეყნის არმია.