USD 3.4232
EUR 4.0798
RUB 4.4334
თბილისი
სპირიდონ ვირსალაძე - საქართველოში მეცნიერული თერაპიის და ტროპიკული მედიცინის ფუძემდებელი
თარიღი : 04.06.2021 19:30  88

სპირიდონ ვირსალაძე სამართლიანად მიიჩნევა საქართველოში მეცნიერული თერაპიის და ტროპიკული მედიცინის ფუძემდებლად. სახელგანთქმული ექიმი ცარიზმსაც მოესწრო და საბჭოთა კავშირშიც იცხოვრა. მისი ბიოგრაფია უცნობი და საინტრესო ფაქტებით არის დახუნძლული. ამ დიდი ექიმისა და მეცნიერისი შესახებ გვესაუბრა ექიმი გასტროენტეროლოგი ხუტა პაჭკორია, რომელმაც წერილობითი თუ ზეპირი წყაროებიდან ბევრი რამ იცის მის შესახებ.

ციმბირისაკენ

– სპირიდონ ვირსალაძე 1868 წლის 17 მარტს დაიბადა ქუთაისის გუბერნიის სოფელ ნახშირღელეში. ეს სოფელი ამჟამად თერჯოლის რაიონს ეკუთვნის. მამამისი, სიმონი, გლეხი იყო, მაგრამ ყველაფერი იღონა, რომ მის შვილს განათლება მიეღო. სპირიდონი ჯერ ქუთაისის სასულიერო სასწავლებელში ჩაირიცხა, მერე, როგორც ფრიადოსანი მოსწავლე, სასულიერო სემინარიაში გადავიდა. სწორედ მისი მოსწავლეობის პერიოდში, 1886 წელს, მოხდა საქართველოს პოლიტიკური ცხოვრებისთვის ძალიან მნიშვნელოვანი ამბავი: სასულიერო სემინარიის რექტორი პაველ ჩუდეცკი ერთმა უწყინარმა მოსწავლემ, იოსებ ლაღიაშვილმა მოკლა. ჩუდეცკი ქართველებისადმი დამცინავად იყო განწყობილი, ქართულს ძაღლების ენას ეძახდა და ბევრი მოსწავლეც ჰყავდა გამწარებული. იოსები მან არალეგალური ლიტერატურის კითხვის საბაბით დაითხოვა პანსიონიდან, სტიპენდია შეუმცირა, წინა სასწავლებლის დამთავრების დამადასტურებელ საბუთებს არ უბრუნებდა, ყოფაქცევაში ისეთი ნიშანი დაუწერა, ვეღარსად გააგრძელებდა სწავლას... ლაღიაშვილი თხოვნით რომ ვერაფერს გახდა, ტანსაცმლის ქვეშ დამალული ხანჯლით მიეჭრა ჩუდეცკის და სასიკვდილოდ დაჭრა.

ეგზარქოსი პაველ ლებედევი რექტორის ახლო მეგობარი იყო (და, როგორც ამბობენ, მისი ახალგაზრდა, ლამაზი ცოლის საყვარელიც). ჩუდეცკის დაკრძალვაზე ეგზარქოსმა ამბიონიდან დაწყევლა მკვლელი და მასთან ერთად – მთელი ქართველი ერი. სწორედ ამ ამბავს შეეწირა დიმიტრი ყიფიანი: მან ეგზარქოსს მამხილებელი წერილით მიმართა და საქართველოს დატოვება მოსთხოვა. ამ კადნიერების გამო ყიფიანი სტავროპოლში გადაასახლეს, სადაც ერთი წლის შემდეგ მოკლეს კიდეც.

ჩუდეცკის მკვლელობის გამო სასულიერო სემინარიიდან სამოცი სტუდენტი გარიცხეს, მათ შორის – სპირიდონ ვირსალაძეც. ღარიბი სტუდენტი მძიმე მდგომარეობაში აღმოჩნდა: სამუშაოზე არავინ იღებდა, სწავლას ვერსად აგრძელებდა... როგორღაც მოახერხა და კიევის სასულიერო სასწავლებელი დაამთავრა, თუმცა “სემინარიიდან გამოგდებულის” დამღა ვერ მოიშორა... ასეთებს არ იღებდნენ არც მოსკოვის, არც პეტერბურგის, არც ხარკოვის უნივერსიტეტებში, სპირიდონს კი ექიმობა უნდოდა. ერთადერთი გამოსავალი ტომსკი იყო, სადაც მძიმე ბუნებრივი პირობების, ორმოცდაათგრადუსიანი ყინვების გამო არავინ მიდიოდა. სპირიდონიც წავიდა ტომსკში, სწავლობდა მედიცინას და თავს რეპეტიტორობით ირჩენდა.

 აღიარება

– ტომსკის უნივერსიტეტის სამედიცინო ფაკულტეტი სპირიდონ ვირსალაძემ 1896 წელს დაამთავრა. იქიდან პირდაპირ დაღესტანში გაამწესეს – კიურგინსკის საოლქო ექიმად დანიშნეს. მოწოდებით მეცნიერმა, ადგილობრივი მასალა ხელიდან არ გაუშვა და დაწერა ძალიან საინტერესო გამოკვლევა დაღესტნის მთიულეთში თავის ქალას ტრეპანაციის შესახებ. 1898 წელს სპირიდონმა ნაშრომი რუსეთის ანთროპოლოგიურ საზოგადოებას წარუდგინა და თეორიული ცოდნის გაღრმავებას შეუდგა. ახალგაზრდა მკვლევარს მედიცინის კორიფეები: ივან პავლოვი, ალექსანდრ ნეჩაევი, ვლადიმერ ბეხტერეევი – ხელმძღვანელობდნენ. სპირიდონ ვირსალაძეს დამსახურებულად მიანიჭეს მედიცინის მეცნიერებათა დოქტორის სამეცნიერო ხარისხი.

1909 წელს სპირიდონი თბილისის წმინდა მიქაელის საავადმყოფოს მთავარი ექიმის მოადგილედ და თერაპიული განყოფილების გამგედ დანიშნეს, მაშინდელი მთავარი ექიმის, ალექსანდრ გურკოს გარდაცვალების შემდეგ კი, 1925 წლამდე, ამავე სავაადმყოფოს მთავარი ექიმის თანამდებობა ეკავა.

სპირიდონმა თანდათან მოიხვეჭა სახელი. მას უხმობდნენ ყველაზე მნიშვნელოვანი გადაწყვეტილებების მისაღებად. თავს ადგა სხვიტორში ავადმყოფ აკაკი წერეთელს; მონაწილეობდა უნივერსიტეტის საავადმყოფოში მწოლიარე ვაჟა–ფშაველას მკურნალობაში; ახალგაზრდა, ძალიან ნიჭიერ ლიტერატორს გრიშა აბაშიძეს, რომელსაც ფსიქიკური დაავადების ნიშნები ჰქონდა, პეტერბურგში დახვდა, ბეხტერევის კლინიკაში მიიყვანა და ბოლომდე უპატრონა; აქტიურად იყო ჩართული ძალიან ცნობილი ექიმის, ქუთაისში პირველი საავადმყოფოს დამაარსებლის სამსონ თოფურიას მკურნალობაში.

 

ერთხელ თბილისში რომელიღაც დიდი ბოლშევიკის გასასინჯად ჩამოიყვანეს ცნობილი თერაპევტი დიმიტრი პლეტნიოვი (ეს ის პლეტნიოვია, რომელიც 1941 წელს ოლია ოკუჯავასა და სხვებთან ერთად დახვრიტეს ორიოლის ციხეში). მას პაციენტი გაუსინჯავს და თან უთქვამს: მე აქ რა მინდა, როცა სპირიდონ ვირსალაძე გყავთო.

კოწია (კონსტანტინე) ერისთავი თავის მემუარებში ასეთ შემთხვევას იხსენებს: საკონსულტაციოდ სპირიდონი მიუწვევია. როგორც შემდეგ აღმოჩნდა, პაციენტს ამებური აბსცესი ჰქონდა. სპირიდონს გაუსინჯავს და პერკუსიით (თითების დაკაკუნებით) დაუდგენია, საიდან უნდა ამოეღოთ ჩირქი. კოწია ამას საოცრებად მიიჩნევდა...

 ოჯახი

– თბილისში დამკვიდრებული სპირიდონი დაოჯახდა. შეირთო ანასტასია აბდუშელიშვილი, ქუთაისელი ნოტარიუსის, ძალიან შეძლებული კაცის – დავით აბდუშელიშვილის ქალიშვილი. დავითის ოთხივე ქალიშვილმა განათლება პეტერბურგში მიიღო და წარმატებით გათხოვდა. ერთ–ერთი დის მეუღლე გახლდათ ცნობილი ლიტერატორი იპოლიტე ვართაგავა.

ანასტასია ნიჭიერი მუსიკოსი და ბრწყინვალე პედაგოგი იყო. პეტერბურგის კონსერვატორია ჰქონდა დამთავრებული და თბილისის სახელმწიფო კონსერვატორიაში ასწავლიდა. 130-მდე პიანისტი აღზარდა, შექმნა ფაქიზი სტილით, დახვეწილი გემოვნებით, ბგერის მაღალი კულტურით გამორჩეული საშემსრულებლო სკოლა, რომელსაც ბეთჰოვენის სკოლის მემკვიდრედ მოიაზრებდნენ. აქვეყნებდა მეთოდოლოგიური ხასიათის წერილებს. მოვლენებს გავუსწრებ და გეტყვით, რომ ანასტასია იყო თავისი შვილიშვილის, ცნობილი პიანისტის ელისო ვირსალაძის პირველი მასწავლებელიც.

სპირიდონს და ანასტასიას ორი ვაჟი შეეძინათ – დავითი და კონსტანტინე. რა თქმა უნდა, ორივეს შესანიშნავი განათლება მისცეს. დავითი – ფილოლოგი, გერმანისტი, თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის დოცენტი – რეპრესიებს შეეწირა: 1937 წელს დახვრიტეს ჯაშუშობის ბრალდებით. სპირიდონი ამას ვერ მოესწრო, 1930 წელს გარდაიცვალა, მაგრამ როდესაც დავითს სასწავლებლად გერმანიაში აცილებდა, თითქოს გული უგრძნობდა, რომ უკანასკნელად ხედავდა. მატარებელს გაუსწრო, შვილს და მის მეგობრებს ვლადიკავკასში დახვდა და კიდევ ერთხელ გამოეთხოვა.

მეორე ვაჟი, კონსტანტინე (კოტე) ვირსალაძე, ცნობილი ექიმი გახლდათ, თერაპევტი, გასტროენტეროლოგი, თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის რექტორი. საქართველოში მან პირველმა გამოიყენა კვლევის ენდოსკოპიური მეთოდი გასტროენტეროლოგიაში. ელისო კოტეს ქალიშვილია.

 სიკვდილს გადარჩენილი

– სპირიდონი ბოლშევიკებს თანაუგრძნობდა, თუმცა რევოლუციურ საქმიანობაში აქტიურად არ ყოფილა ჩაბმული. სასულიერო სემინარია რევოლუციონერების ბუდე გახლდათ. სავარაუდოდ, სპირიდონიც იქიდან იცნობდა ფილიპე მახარაძეს და სერგო ორჯონიკიძეს, რომლებსაც რევოლუციამდე წმ. მიქაელის საავადმყოფოს ეზოში, მისთვის საცხოვრებლად გამოყოფილ შენობაში მალავდა (სერგო ორჯონიკიძეს ამ საავადმყოფოსთან არსებული საფერშლო სკოლაც კი დაამთავრებინა). ცნობილი და ავტორიტეტული ექიმის ბინის გაჩხრეკას იოლად ვერავინ გაბედავდა... ურთიერთობა არც შემდგომ გაუწყვეტიათ. კოტეს აქვს ნათქვამი: ფილიპე მახარაძესთან ნარდიც მითამაშია და სერგო ორჯონიკიძის მუხლებზეც ვმჯდარვარო.

სპირიდონ ვირსალაძე პირდაპირი კაცი ყოფილა, ცოტა არ იყოს, ენამწარეც, და ამის გამო ბევრი უსიამოვნებაც შეხვედრია. ეს ამბავი მისი ნამოწაფრისგან, დიდი თერაპევტისგან გოგი მხეიძისგან მომისმენია:

ერთხელ, უკვე საბჭოთა წლებში, სპირიდონისთვის სერგო ორჯონიკიძეს დაურეკავს, რომელიც მაშინ ძალიან დიდი თანამდებობის პირი – ამიერკავკასიის სამხარეო კომიტეტის პირველი მდივანი იყო: ჩვენი კაცია ავად და მიგვიხედეო. ეს კაცი აღმოჩნდა ცნობილი ჩეკისტი, 1924 წლის აგვისტოს აჯანყების ერთ-ერთი ჩამხშობი, საგანგებო სამეულის წევრი ივანოვ-კავკაზსკი, რომლის სინდისზეც იყო უამრავი უდანაშაულო ადამიანის სიცოცხლე. ბუნებრივია, სპირიდონში ის დიდ სიმპათიას არ იწვევდა. ივანოვ-კავკაზსკის სახლი საავადმყოფოს პირდაპირ იდგა. სპირიდონს ხალათიც არ გაუხდია, ისე გავიდა გარეთ, გადაჭრა ქუჩა და პაციენტის ბინის კარი შეაღო. ოთახში თურმე ენით აუწერელი სიღარიბე დახვდა. ნუთუ ძარცვის კვირეულში არაფერი შეგხვდათ, სახლში სკამიც რომ არ გიდგათო? – გესლიანად უკითხავს სპირიდონს. გადარეულა ივანოვი, წამოვარდნილა, დაურეკავს, სადაც ჯერ არს... სპირიდონი მთელი ქუჩის თვალწინ წაუყვანიათ. ხალხი ენაჩავარდნილი უყურებდა, როგორ უწეწავდა ქარი წვერს და უფრიალებდა ხალათის კალთებს.

საავადმყოფოდან ეს ამბავი სასწრაფოდ აცნობეს სპირიდონის ცოლს, მან კი უმალვე ორჯონიკიძეს შეატყობინა. ასე გადაურჩა სპირიდონი პატიმრობას და, შესაძლოა, სიკვდილსაც.

მემკვიდრეობა

– სპირიდონს მთელი სიცოცხლე არ ასვენებდა მეცნიერული იდეები. მისი სადოქტორო ნაშრომი – “პერიფერიული არტერიების ნაადრევი გამკვრივებისა და ე.წ. აორტულ ჰიპოპლაზიასთან მისი დამოკიდებულების საკითხისათვის” – ათეროსკლეროზის ქოლესტერინული თეორიის ერთ-ერთი წინამორბედი გახლდათ. ეს ნაშრომი საფუძვლიანი პათოლოგანატომიური გამოკვლევის შედეგებს ეფუძნებოდა და დღესაც იმსახურებს ყურადღებას. რა თქმა უნდა, სპირიდონმა დისერტაცია ბრწყინვალედ დაიცვა.

სპირიდონს უდიდესი ღვაწლი მიუძღვის ქართული მედიცინის წინაშე. იყო აქტიური წევრი კავკასიის სამედიცინო საზოგადოებისა, რომელიც სპირიდონის ინიციატივით ქართული მედიცინის საზოგადოებად გადაკეთდა, როცა ცარიზმს უკვე წყალი ჰქონდა შემდგარი; შალვა მიქელაძესთან ერთად გამოსცა პირველი ქართული სამედიცინო ჟურნალი “ექიმი”; მას მოჰყვა “ტროპიკულ სნეულებათა ინსტიტუტის ბიულეტენი”; მისი დამსახურებითვე გამოიცა “ტროპიკული მედიცინის მოამბე”... გრიგოლ მუხაძესა და ივანე თიკანაძესთან ერთად დააარსა თსუ-ს სამკურნალო ფაკულტეტი, რომელზეც კერძო პათოლოგიისა და შინაგანი მედიცინის კათედრას ხელმძღვანელობდა. დიდ ყურადღებას უთმობდა დიაგნოსტიკისა და მკურნალობის თანამედროვე მეთოდების დანერგვას, პედაგოგიურ პროცესს და მეცნიერული კადრების მომზადებას. თავადაც დაუღალავად შრომობდა. ქართულ, რუსულ, გერმანულ და ფრანგულ ენებზე 70-მდე მეცნიერული ნაშრომი აქვს გამოქვეყნებული. ორგანიზებას უწევდა საქართველოს და ამიერკავკასიის ექიმების ყრილობებს.

სპირიდონისა და მის თანამოაზრეთა მონდომებით დაიწყო საქართველოში მალარიის საწინააღმდეგო ღონისძიებები. 1912 წლის შემოდგომაზე ის ერთი წლით მიავლინეს საზღვარგარეთ თერაპიასა და ტროპიკულ მედიცინაში კვალიფიკაციის ასამაღლებლად. სპირიდონმა შემოირა დასავლეთ ევროპის ქვეყნების ყველა მთავარი ტროპიკულ სნეულებათა ისტიტუტი და სკოლა. განსაკუთრებით ბევრი დრო დაყო ჰამბურგში – იქ ინსტიტუტის დირექტორი გახლდათ ბერნარდ ნოხტი, ცნობილი მალარიოლოგი, რომელთანაც სპირიდონი სიკვდილამდე მეგობრობდა. ეს იყო მალარიის აღზევების პერიოდი. მალევე აღმოაჩინეს კოღო ანოფელესის როლი დაავადების განვითარებაში. ეს იმ დონის აღმოჩენა იყო, ახლა სიმსივნის მიზეზი და წამალი რომ აღმოაჩინოს ვინმემ...

სპირიდონის თაოსნობით დაარსდა თბილისის ცენტრალური სამალარიო სადგური, რომელიც შემდეგ, სპირიდონისავე დიდი ბრძოლის შედეგად, ტროპიკულ სნეულებათა ინსტიტუტად გადაკეთდა. დღეს მას პარაზიტოლოგიისა და ტროპიკული მედიცინის სამეცნიერო-კვლევითი ინსტიტუტი ჰქვია და სპირიდონ ვირსალაძის სახელს ატარებს.

თავის ნაშრომებში სპირიდონი მედიცინის არაერთ აქტუალურ პრობლემას ეხებოდა, მალარიასთან ერთად იკვლევდა ამებიაზს, ლამბლიოზს და სხვა პარაზიტულ დაავადებებს, განიხილავდა კუჭის წყლულოვანი დაავადების კლინიკას, ტუბერკულოზის კლასიფიკაციის აუცილებლობას, ბალნეოლოგიურ საკითხებს...

1930 წელს 62 წლის სპირიდონ ვირსალაძეს დიდი საბჭოთა სამეცნიერო ენციკლოპედიისთვის მალარიის კლინიკის შესახებ სტატიის მომზადება სთხოვეს. ეს დიდი პატივი იყო, რადგან ქართველებს ასეთ ამბებში არ სწყალობდნენ. სპირიდონმა სტატიის მომზადება ვერ მოასწრო – 30 მარტს უეცრად გარდაიცვალა ინფარქტით. ეს ამბავი ელვის სისწრაფით მოედო ქვეყანას. მისი დაკრძალვის ორგანიზება მთავრობამ სპეციალურ კომისიას დაავალა. სპიროდონ ვირსალაძე დიდუბის პანთეონში დაკრძალეს, მისი საქმიანობა კი მისმა გამოზრდილმა ექიმებმა გააგრძელეს.

მარი აშუღაშვილი

ანალიტიკა
ლევან ბოძაშვილი: არჩევნები ბლოკჩეინის მეშვეობით – პოზიტიური და ნეგატიური მხარეები

ლევან ბოძაშვილი ტექნოლოგიური სამართლის იურისტი, ნიუ-იორკის ფორდჰემის სამართლის სკოლის მიწვეული პროფესორი

 

აბსტრაქტი

 დემოკრატიული სახელმწიფო ხალხის მიერ დელეგირებულ ძალაუფლებას ემყარება. მხოლოდ ხალხია ძალაუფლებისა და ხელისუფლების წყარო სახელმწიფოში, ხალხია ძალაუფლების მიმნიჭებელიც და წამრთმევიც, ხალხია მინიჭებული ძალაუფლების პროპორციული გამოყენების შემფასებელიც და მდგენელიც. ეს არის პირველადი, მთავარი პრინციპი იმისათვის, რათა სახელმწიფომ იფუნქციოს დემოკრატიულად. ამ პრინციპის განსახორციელებლად ჯერჯერობით კაცობრიობას არჩევნებზე უკეთესი გზა არ მოუგონია. არჩევნებია პირველადი და უმნიშვნელოვანესი ფორმა ზემოაღნიშნული მიზნისა და პროცესის მისაღწევად, არჩევნებია ფორმა და, ამავე დროს, შინაარსიც დემოკრატიისა, არჩევნებია ამ ორი მთავარი პრინციპის − სუბსიდიარობისა და პროპორციულობის − უზრუნველმყოფელი. არჩევნების დემოკრატიულობისა და სამართლიანობის გარეშე სხვა ყველაფერი − ხელისუფლების დანაწილება, დემოკრატიული ინსტიტუტების ფუნქციონირება და სამართლისა და კანონის უზენაესობა − ეჭვის ქვეშ დგება. სამი დონის ინტერნეტის განვითარებამ, სოცმედიის ხელში თავმოყრილმა გადაჭარბებულმა ძალაუფლებამ, ადამიანთა მასობრივად დამოკიდებულებამ ვირტუალურ სივრცეზე და მედიის მიერ ამ ყველაფრის უკონტროლოდ გამოყენებამ წარმოშვა არჩევნების დემოკრატიული ნამდვილობის რეალური პრობლემა. გარდა სისტემური და პროცედურული ნაკლოვანებებისა, არჩევნების დემოკრატიულობის პრობლემას დაემატა მანიპულაციური პრობლემების მასობრივიზაცია. დღეს გაცილებით მარტივია საზოგადოებრივი აზრის ფორმირებაზე გავლენის მოხდენა, ვიდრე ოდესმე.

დღეს პრობლემა არა მხოლოდ ისაა, თუ რამდენად პროპორციულად გამოიხატება ხალხის აზრი ძალაუფლების დელეგირებისას, არამედ ისიც, თუ რამდენად მცდარია ეს აზრი, რამდენად ხდება მისი მთავარი დანიშნულების გადამისამართება მიზნიდან პრაქტიკაზე, რამდენად ნამდვილია და ემყარება თუ არა ის ნამდვილობას. რა არის არჩევნების დემოკრატიული ნამდვილობა? ის, რაც მიზანია, თუ ის, რაც მუშაობს? ის, რაც მხოლოდ არჩევნებში ამომრჩეველთა მონაწილე ნაწილმა გამოხატა? ბლოკჩეინზე დამყარებული არჩევნები ელექტრონული არჩევნების ერთ-ერთი ფორმაა. მას აქვს თავისი უაღრესად დადებითი და, ამავე დროს, ნაკლოვანი მხარეები. როგორ შეუძლია, და შეუძლია თუ არა ახალ ტექნოლოგიებს, კონკრეტულად ბლოკჩეინს, უზრუნველყოს არჩევნების ნამდვილობა სწორედ მიზანთან მიმართებით? არის თუ არა არსებული გამოწვევები უფრო ფასეული დემოკრატიული არჩევნების ჩასატარებლად, ვიდრე ის ნაკლოვანებები, რომლებიც ამ ეტაპზე არსებობს? წინამდებარე სტატიის მიზანი ამ კითხვებზე პასუხის გაცემაა

პრობლემის არსი

არჩევნების ნამდვილობა რამდენიმე საკითხს მოიცავს, მათ შორის ყველაზე არსებითია: ა) იყო თუ არა ნება გამოხატული თავისუფლად, ბ) იყო თუ არა გამოხატული ნება სრული სიზუსტით ასახული შედეგებში, გ)მანიპულირებადია თუ არა შედეგები და გამოხატვის პროცესი, დ) უზრუნველყოფილია თუ არა აქტიური საარჩევნო უფლების განხორციელება ყველა ამომრჩევლისათვის. პრაქტიკა გვიჩვენებს, რომ არჩევნებში მონაწილეობს ამომრჩეველთა მხოლოდ ნაწილი, უფრო სწორად, არჩევნებში თითქმის არასდროს მონაწილეობს ამომრჩეველთა აბსოლუტური უმრავლესობა, და არასდროს მონაწილეობს ყველა ამომრჩეველი. ამის მიზეზი მრავალია, მათ შორის: ზოგადი საარჩევნო აპათია, საარჩევნო უბნის შორს არსებობა, დროის უქონლობა, პარტიათა და პოლიტიკის მიმართ ინტერესის არქონა კონკრეტულ არჩევნებში. საერთო ჯამში, არჩევნებში მონაწილეობს მხოლოდ დაინტერესებული ამომრჩეველი.

იმის მიუხედავად, რომ ბევრმა ქვეყანამ შემოიღო არჩევნებში სავალდებულო მონაწილეობა, დააწესა არშესრულებისთვის სხვადასხვა ჯარიმა, პრაქტიკულად, მათი აღსრულება არ ხდება. შესაბამისად, იმ შემთხვევაშიც კი, როდესაც მონაწილეობა სავალდებულოა, არჩევნებში მონაწილეთა რიცხვი არსებითად არ იცვლება. ეს კი ნიშნავს, რომ სრულად დემოკრატიული და ნამდვილი არჩევნების შემთხვევაშიც კი გამოხატული ნება, მის საფუძველზე დელეგირებული ძალაუფლება და ფორმირებული ხელისუფლება სრულად არ ასახავს მთლიანი ამომრჩევლის ნებას, ხოლო სახალხო, საერთო ლეგიტიმაცია არასრულია. რა თქმა უნდა, ფორმალური, იურიდიული თვალსაზრისით, კანონმდებლობა ამ პრობლემას არ ცნობს და არჩევნებში მონაწილეთა სულ მცირე რაოდენობაც კი საკმარისად მიიჩნევა ნების გამოხატულად ჩასათვლელად. თუმცა რეალური პრობლემა კვლავ მოუგვარებელია და კანონმდებლობა მხოლოდ კოსმეტიკურ გადაწყვეტას გვთავაზობს. შედეგად, საკმარისია, რომ მონაწილე პოლიტიკურმა პარტიებმა უზრუნველყონ თავიანთი უშუალო მხარდამჭერების მიყვანა არჩევნებზე და მოახდინონ ე.წ. აპათიური, ნეიტრალური ამომრჩევლის ხმების მიზიდვა, რათა არჩევნებმა გამარჯვებული გამოავლინოს. აქაც სიტყვა გამარჯვებული პირობითია, განსაკუთრებით საპარლამენტო რესპუბლიკებში, რაც არა აუცილებლად სრული უმრავლესობის მოპოვებას, არამედ კოალიციაში გარანტირებული მონაწილეობისათვის საკმარისი ხმების როდენობასაც შეიძლება ნიშნავდეს.

მეორე და მნიშვნელოვანი პრობლემა ხმის მიცემის დაცულობის უზრუნველყოფაა. ეს განსაკუთრებით დამახასიათებელია ე.წ. ჰიბრიდული დემოკრატიის მქონე საზოგადოებებში. ამ ჰიბრიდულობის ერთ-ერთი მთავარი განმსაზღვრელი ფაქტორი კი სწორედ არასრულფასოვანი არჩევნებია. ეს არის მდგომარეობა, როდესაც არჩევნებში მონაწილეობა და ხმის მიცემა არსებითად არ არის შეზღუდული, ფორმალურად არჩევნები ტარდება დემოკრატიულად, თუმცა ხმის მიცემის პროცესი და შედეგების სამართლიანი დათვლა და გამოთვლა მანიპულირების საშუალებებს ტოვებს.

მართალია, კანონმდებლობით ასეთი ჩარევა დასჯადია, გამოცდილება გვიჩვენებს, რომ დასჯის პრაქტიკა რეალურად ნულია, ხოლო ნდობა არჩევნების მიმართ წლიდან წლამდე არ იზრდება სწორედ იმის გამო, რომ ადამიანური ფაქტორის მონაწილეობა, პოლიტიკური კორუფციის არსებობა, ადმინისტრაციულ რესურსებზე (მათ შორის საარჩევნო ადმინისტრაციებზე გავლენა) ხელმისაწვდომობა და სხვა კორუფციული ინტერესები პოტენციურად რჩება როგორც მანიპულირების მოტივი და შესაძლებლობა.

 ეს კი ნიშნავს, რომ, არსებითად, მიუხედავად შედეგების დადგომისა, დამდგარი შედეგები არასდროს არის ზუსტი და ყოველთვის რჩება გაყალბების გარკვეული პროცენტი, რომლის სიდიდეზეა დამოკიდებული არჩევნების აღიარება-არაღიარების საკითხი. შესაბამისად, მესამე მნიშვნელოვანი პრობლემაა ქვეყნის გარეთ მყოფი ამომრჩევლის ხმის მიცემის უზრუნველყოფა. საკმაოდ დიდი ემიგრაციის მქონე ქვეყნებისათვის, მათ შორის საქართველოსთვის, განსაკუთრებული მნიშვნელობა აქვს რამდენიმე ფაქტორს: 1. ქვეყნის ფარგლებს გარეთ მყოფი ამომრჩეველი უფლებამოსილია, მიიღოს და სახელმწიფო ვალდებულია, უზრუნველყოს ხმის მიცემის თავისუფალი საშუალება, მათ შორის ისეთი, რომელიც არ არის დაკავშირებული ამომრჩევლისათვის განსაკუთრებულ და მაღალ ხარჯებთან და 2. ასეთი ტიპის ამომრჩეველი, განსაკუთრებით განვითარებულ ქვეყნებში მყოფი, მნიშვნელოვანი სამოქალაქო ცნობიერების მატარებელია და მის არჩევანზე გავლენის მოხდენა გაცილებით რთულია, ვიდრე ქვეყნის შიგნით მყოფ ამომრჩეველზე. შესაბამისად, პრაქტიკულად ყოველი არჩევნების ანალიზი გვაჩვენებს, რომ ემიგრირებულ ამომრჩეველთა ხვედრითი

წილი არჩევნებში, სწორედ მონაწილეობის შეზღუდული საშუალებების გამო, არსებითად დაბალია და არ ასახავს ლეგიტიმაციისთვის აუცილებელ ადეკვატურ სურათს.

რა არის ბლოკჩეინ

ბლოკჩეინი – ეს არის მონაცემთა განაწილებული ბაზა, რომელიც ერთდროულად რამდენიმე კომპიუტერში არსებობს. ეს ბაზა მუდმივად იზრდება მასში ახალი ჩანაწერების ან „ბლოკების“ დამატების შედეგად. თითოეული ბლოკი შეიცავს დროის ნიშნულს და ბმულს წინა ბლოკზე, ამიტომ ისინი, ფაქტობრივად, ქმნიან ჯაჭვს (block chain – ბლოკების ჯაჭვი). მონაცემთა ბაზა არ იმართება ვინმე კონკრეტულის მიერ, ამის ნაცვლად ქსელის თითოეულ მომხმარებელს აქვს მონაცემთა მთელი ბაზის ასლი. ძველი ბლოკები სამუდამოდ ინახება, ახალი ბლოკები კი ემატება რეესტრში, რაც შეუძლებელს ხდის მანიპულირებას დოკუმენტების, ტრანსაქციებისა და სხვა ინფორმაციის გაყალბების მეშვეობით. ერთი ჩანაწერის ფალსიფიკაცია გამოიწვევს მთლიანი ჯაჭვის ფალსიფიკაციას. ნებისმიერს აქვს წვდომა ბლოკჩეინის სრულ ინფორმაციაზე, თუმცა მხოლოდ სპეციალური პრივატული გასაღების მფლობელს შეუძლია, დაამატოს ახალი ჩანაწერი კონკრეტულ ჯაჭვზე. სანამ ხართ ერთადერთი ადამიანი, ვინც გასაღებს ფლობს, ვერავინ შეძლებს თქვენი ტრანსაქციებით მანიპულირებას. გარდა ამისა, კრიპტოგრაფია გამოიყენება იმისთვის, რომ გარანტირებულ იქნეს ბლოკჩეინის ასლის სინქრონიზაცია ქსელში არსებულ ყველა კომპიუტერზე ან ნოუდზე. ბლოკჩეინი არ საჭიროებს ტრანსაქციების საფასურს – საჭიროა მხოლოდ დანახარჯები ინფრასტრუქტურაზე. ბლოკჩეინი დეცენტრალიზებულია, გამჭვირვალე და უსაფრთხოა. ამ თვისებების წყალობით ახალ ტექნოლოგიას აქვს პოტენციალი, შეცვალოს ფინანსური სისტემა.

დეცენტრალიზაცია

ბლოკჩეინი ძირს უთხრის მომსახურების გაწევის ცენტრალიზებული სისტემის საფუძველს. ტექნოლოგია ტრანსაქციების განხორციელების საშუალებას იძლევა შუამავლების (მაგალითად, ბანკების) გარეშე. ბლოკჩეინის მეშვეობით ნებისმიერი კონტრაქტი გარდაიქმნება პროგრამად, რომელიც შესრულდება მხოლოდ მაშინ, როდესაც ორივე მხარე შეასრულებს მოლაპარაკების პირობებს. ამ მექანიზმს ეწოდება „სმარტკონტრაქტები“ და მათი გამოყენების სივრცე პრაქტიკულად უსაზღვროა. ამავე პროგრამას შეუძლია, გამოიკვლიოს ინფორმაცია მონაცემთა გარე წყაროებიდან (მაგალითად: აქციების ფასი, ამინდის პროგნოზი, ახალი ამბები და სხვა დანარჩენი, რისი გაანალიზებაც კომპიუტერს შეუძლია) და შექმნას კონტრაქტები, რომლებიც ავტომატურად შესრულდება განსაზღვრული პირობების შესრულებისას. სმარტკონტრაქტების გამოყენება შესაძლებელია ნებისმიერ სიტუაციაში: ფინანსური დერივატივებიდან დაწყებული, სადაზღვევო შენატანით, უძრავი ქონების არენდით, იურიდიული პროცესებითა და ქრაუდფანდინგით დამთავრებული.

გამჭვირვალობა

 ბლოკჩეინი ფარავს კომპანიის ან პირის ვინაობას და აჩვენებს მხოლოდ საჯარო მისამართს. საჯარო მისამართი წვდომას იძლევა საფულეში განხორციელებული ტრანსაქციების შესახებ ინფორმაციაზე და არა მისი მფლობელის პირად ინფორმაციაზე. ნებისმიერ მომხმარებელს შეუძლია იხილოს ყველა ტრანსაქცია, რომლებიც კონკრეტული მისამართიდან შესრულდა. ამგვარი გამჭვირვალობა განაპირობებს ანგარიშვალდებულების მაღალ დონეს.

უსაფრთხოება

 ბლოკჩეინის უსაფრთხოება – უპირველეს ყოვლისა, ეს არის მონაცემების შეცვლის შეუძლებლობა ჯაჭვში მათი თავდაპირველი შეყვანის შემდეგ. ამ თვისებას უზრუნველყოფს ჰეშმაჩვენებელი. მონაცემთა გადაცემისას ჰეშმაჩვენებელი შეიცავს არა მხოლოდ წინა ბლოკის მისამართს, არამედ წინა ბლოკში არსებული მონაცემების ჰეშს. ამიტომ ერთი ბლოკის ჩანაწერების მინიმალური ცვლილებაც კი ააქტიურებს ყველა ბლოკის ჰეშის ცვლილების „ჯაჭვურ რეაქციას“. ეს პარამეტრი ბლოკჩეინზე ჩაწერილ მონაცემებს აქცევს უცვლელად და უსაფრთხოდ

პოზიტიური მხარეები

პრაქტიკულად შევხედოთ ზემოაღნიშნული პრობლემების გადაწყვეტას. მთავარი, რასაც ბლოკჩეინი, როგორც ტექნოლოგიური გადაწყვეტა, გვთავაზობს, არის მასში არსებულ მონაცემთა შეუცვლელობა. შეუძლებელია მათი წაშლა ან გარეშე ჩარევის შედეგად მოდიფიცირება, შეცვლა ან გადაკეთება. ამას არსებითი მნიშვნელობა აქვს არჩევნების შედეგების გაყალბებისგან დასაცავად. მეორე, და არანაკლებ მნიშვნელოვანი, არის ანონიმურობა. თუ ამომრჩეველმა იცის, ან ეჭვი აქვს, რომ მის მიერ გაკეთებული არჩევანი ამა თუ იმ ფორმით ცნობილი გახდება ნებისმიერ ეტაპზე, ოდესღაც, მაშინ არჩევნების ნამდვილობა ყოველთვის დადგება ეჭვქვეშ და ნეიტრალური ამომრჩეველი თითქმის არასდროს მიიღებს ობიექტურ გადაწყვეტილებას.

 ბლოკჩეინის ერთ-ერთი უმთავრესი ნიშანი არის სწორედ ანონიმურობაზე დამყარებული გადაწყვეტა, სადაც სანდოობის დადგენა არ არის აუცილებელი და პროცესი ემყარება ისეთ ავტომატიზაციას, რომელიც არ საჭიროებს სანდოობის დადგენას სინამდვილის დასადგენად. მესამე და ასევე მნიშვნელოვანი დადებითი მხარე ბლოკჩეინის დაცულობაა. პრაქტიკულად შეუძლებელია მასში ჰაკერული ჩარევის გზით მონაცემთა მანიპულირება. რა თქმა უნდა, ეს დამოკიდებულია კონკრეტულად სპეციფიკურად შექმნილ პროტოკოლზე, რომელსაც თუ არ აქვს ის მექანიზმები, რაც დამახასიათებელია ბლოკჩეინისთვის და ემყარება მხოლოდ ე.წ. კერძო ბლოკჩეინს, რომელშიც ადმინისტრატორი ახდენს წესების დადგენას, ნებართვების გაცემას და ა.შ., მაშინ ასეთი სისტემა ვერ იქნება სრულფასოვნად დაცული.

ამის მაგალითებია აშშ-ის კომპანია Voatz-ის 2018 წლის ბლოკჩეინ-საარჩევნო აპლიკაცია, რომელმაც ბევრი მითქმა-მოთქმა გამოიწვია და 2019 წლის მოსკოვის მუნიციპალური საბჭოს არჩევნები, სადაც გარე ჩარევა 2-ჯერ დაფიქსირდა.2 მეოთხე საკითხი, რომელიც ასეთი სახის არჩევნების დადებით მხარედ შეგვიძლია მივიჩნიოთ, არის მისი სიიაფე. მაგალითისთვის, საქართველოში თითოეულ არჩევნებზე იხარჯება 35−45 მილიონი ლარი. თუ გავითვალისწინებთ, რომ, კანონმდებლობის მიხედვით, ქვეყანაში არჩევნები თითქმის ყოველ მომდევნო წელს უწევს, გამოდის, რომ ბიუჯეტს საკმაოდ დიდი ხარჯი აწევს, მაშინ, როდესაც ბლოკჩეინ-არჩევნები შეუდარებლად იაფი ჯდება და ის არ საჭიროებს ყოველწლიურად ან ყოველ არჩევნებზე დამატებით თანხებს, ან იმავე რაოდენობის თანხებს, როგორც პირველ წელს. საბოლოოდ, ელექტრონული, მათ შორის, ბლოკჩეინის გამოყენებით, ხმის მიცემის სისტემა საშუალებას იძლევა, არჩევანის აქტიური უფლება განხორციელდეს დედამიწის ნებისმიერი წერტილიდან, სადაც ინტერნეტია ხელმისაწვდომი. ეს საშუალებას იძლევა, არჩევნებში მონაწილეობა მიიღოს პრაქტიკულად ყველა ამომრჩეველმა, მაქსიმალურად შემცირებული გარეძალდატანების, ვიზუალური და ფიზიკური ზემოქმედების არსებითად შემცირებული რისკის გარეშე.

ნეგატიური მხარეებ

მასაჩუსეტსის ტექნოლოგიური უნივერსიტეტის კვლევა ასახელებს რამდენიმე ნეგატიურ ასპექტს, რომლებიც პოტენციურად დამახასიათებელია ბლოკჩეინით განხორციელებული არჩევნებისთვის. პირველი − ეს არის 100%-ით უზრუნველყოფილი დაუცველობა. ეს შეფასება ზემოაღნიშნულ ორ მაგალითს ემყარება და კონკრეტული კერძო კომპანიის სისტემის ნაკლოვანებებიდან გამომდინარეობს. ამავე დროს, არსებობს სხვა, სრულიად უახლესი სისტემები, რომლებიც არ წარმოშობს დაცულობის რისკებს. საინტერესოა ის ფაქტიც, რომ ესტონეთში ელექტრონული არჩევნები 2005 წლიდან გამოიყენება და არაერთი კრიტიკული შეფასება სისტემის მიმართ, რომელიც ამ წლების განმავლობაში გაისმოდა, სწორედ კიბერუსაფრთხოების კუთხით, საბოლოოდ, გაუმჯობესდა.

 ეს კრიტიკული შეფასებები არ გამხდარა ესტონური არჩევნების ეჭვქვეშ დაყენების საფუძველი. საბოლოო ჯამში, თუ სისტემა არ არის მთლიანად დაცული, მის მიერ შექმნილი სხვა პოზიტიური მხარეები ფიზიკურ არჩევნებთან შედარებით აზრს კარგავს. მეორე ნაკლოვანება გულისხმობს ტექნიკურ ხელსაწყოთა ხელმისაწვდომობას, რომლებითაც უნდა განხორციელდეს ხმის მიცემა. ეს არის კომპიუტერი ან სმარტფონი, რომელიც, ხშირ შემთხვევაში, არ არის ხელმისაწვდომი ყველა ამომრჩევლისათვის. შესაბამისად, იმ ეტაპამდე, ვიდრე ყველას არ ექნება მსგავსი საშუალება, სრულად ბლოკჩეინით არჩევნების განხორციელება იქნება საარჩევნო უფლების განხორციელების ხელოვნური შეზღუდვა და ხელის შეშლა. ამიტომაც აქ გამოსავალი გარკვეული პერიოდის განმავლობაში არის ჰიბრიდული სახის არჩევნები, გამომდინარე იქიდანაც, როდესაც ამომრჩეველთა გარკვეული კატეგორია არჩევს ხმის მიცემას ფიზიკურად. და მესამე, ბლოკჩეინით განხორციელებული ხმის მიცემა არ წყვეტს ადამიანური აზრით მანიპულირების პრობლემას. იმის მიუხედავად, თუ როგორ აძლევს პირი ხმას, მის განწყობაზე მანიპულირება, თუმცა შემცირებულად, მაინც კვლავ შესაძლებლად რჩება. ამ პრობლემის გადაწყვეტა ვერ და არ მოხდება რაიმე სახის ტექნოლოგიის ან უშუალოდ საარჩევნო პროცესის წარმოების სფეროში, იგი, ზოგადად, საზოგადოებრივი და პოლიტიკური გადაწყვეტის საკითხია.

დავების გადაწყვეტა და სასამართლო წარმოებ

ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი პრობლემა, რაც ბლოკჩეინით განხორციელებულ არჩევნებს ახლავს, არის სასამართლოში წარმოშობილი დავების განსჯადობა და სამართალწარმოების თავისებურება. გამომდინარე იქიდან, რომ ასეთი არჩევნები პოტენციურად გასაჩივრდეს, სასამართლოები შეიძლება დადგნენ არაერთი პრობლემის წინაშე.

კერძოდ, ვინაიდან ბლოკჩეინი არის ანონიმური ჩანაწერების დავთარი, პრაქტიკულად შეუძლებელი იქნება იდენტურობის დადგენა კონკრეტული ხმის მიმცემი პირისა, ამომრჩევლის შემთხვევაში. ეს, ერთი მხრივ, კარგი გადაწყვეტაა და ამომრჩეველი დაცულია, რომ მისი ხმა არ გახდეს ცნობილი მესამე პირისთვის, მაგრამ, მეორე მხრივ, სასამართლოს გაუჭირდება თავად მიცემული ხმის ავთენტურობისა და, შესაბამისად, მისი ნამდვილობის დადასტურება. იმისათვის, რომ ეს პრობლემა მოიხსნას, აუცილებელი იქნება ე.წ. სანებართვო, კერძო ტიპის ბლოკჩეინის გამოყენება, რომლის ადმინისტრატორი უფლებამოსილი იქნება, შეამოწმოს ჩანაწერები და, შესაბამისად, წვდომა ექნება ინფორმაციაზე.

მეორე პრობლემა, რაც აქ წარმოიშობა, არის საარჩევნო დავების განხილვის ვადები. თუ ფიზიკური არჩევნების შემთხვევაში დავების განხილვა შედარებით მარტივია და სასამართლოს ფაქტობრივი და დოკუმენტური მტკიცებულებები შეიძლება ადვილად წარედგინოს, ბლოკჩეინით ჩატარებული არჩევნების შემთხვევაში, ამას შეიძლება საკმაოდ დიდი დრო დასჭირდეს. ეს გამოწვეული შეიძლება გახდეს ელექტრონული მტკიცებულებების მოპოვების გაჭიანურებით, თუ მხარეები დააყენებენ ელექტრონულ ჩანაწერთა ნამდვილობის ექსპერტიზის მოთხოვნებს.

 არსებითად, ბლოკჩეინით ჩატარებული არჩევნების მთავარი პოზიტივი ისიც არის, რომ სასამართლო წარმოება პრაქტიკულად აზრს კარგავს ჩანაწერთა ავთენტურობის გამო, თუმცა ღიად რჩება რომელიმე მხარის ან სუბიექტის მიერ საქმის ასეთი მოთხოვნების დაყენების აკრძალვის ლეგიტიმურობის საკითხი. საბოლოო ჯამში, მართლმსაჯულების განხორციელების უგულებელყოფა საარჩევნო დავებზე მთავარი გამოწვევაა ბლოკჩეინით არჩევნების ჩატარებისას. დასკვნის სახით, ფაქტია, რომ მსოფლიოში ელექტრონული და, განსაკუთრებით, ბლოკჩეინით არჩევნების განხორციელების ტენდენცია იზრდება; აშშ, რუსეთი, იაპონია, ესტონეთი, ავსტრალია, ინდოეთი, შვეიცარია და სხვა ქვეყნები აქტიურად იყენებენ ტექნოლოგიებს საარჩევნო პროცესის წარსამართავად. მნიშვნელოვანია, რომ სატესტო რეჟიმებში მოხდეს მსგავსი ტიპის გადაწყვეტების დანერგვის დაწყება. განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ეს, თუ მოხდება მიცემული ხმების ელექტრონული საშუალებებით დათვლის პროგრამის დანერგვა. ზოგადად, საარჩევნო პროცესის ნამდვილობის უზრუნველსაყოფად მთავარი პრობლემა ადამიანური საარჩევნო ადმინისტრაციების ნდობის ფაქტორის არარსებობაა.

ამდენად, თუ კვლავ ადამიანი დაითვლის ხმას, იქნება ეს ფიზიკურად თუ ელექტრონულად, ეჭვის საფუძველი ყოველთვის იქნება.

წყარო:https://rm.coe.int/

სრულად
გამოკითხვა
თქვენი აზრით, არის თუ არა დღეს ქვეყანაში პოლიტიკური კრიზისი?
ხმის მიცემა
სხვათა შორის

ილია ჭავჭავაძე: "როცა პრუსიამ წაართვა საფრანგეთს ელზასი და ლოტარინგია და პარლამენტში ჩამოვარდა საუბარი მასზედ, თუ რაგვარი მმართველობა მივცეთო ამ ახლად დაჭერილს ქვეყნებს, ბისმარკმა აი, რა სთქვა: ,,ჩვენი საქმე ელზასსა და ლოტარინგიაში თვითმმართველობის განძლიერება უნდა იყოსო. ადგილობრივნი საზოგადოების კრებანი უნდა დავაწყოთო ადგილობრივის მმართველობისთვისაო. ამ კრებათაგან უფრო უკეთ გვეცოდინება იმ ქვეყნების საჭიროება, ვიდრე პრუსიის მოხელეთაგანა. ადგილობრივთა მცხოვრებთაგან ამორჩეულნი და დაყენებულნი მოხელენი ჩვენთვის არავითარს შიშს არ მოასწავებენ. ჩვენგან დანიშნული მოხელე კი მათთვის უცხო კაცი იქნება და ერთი ურიგო რამ ქცევა უცხო კაცისა უკმაყოფილებას ჩამოაგდებს და ეგ მთავრობის განზრახვასა და სურვილს არ ეთანხმება. მე უფრო ისა მგონია, რომ მათგან ამორჩეულნი მოხელენი უფრო ცოტას გვავნებენ, ვიდრე ჩვენივე პრუსიის მოხელენი”. თუ იმისთანა კაცი, როგორც ბისმარკი, რომელიც თავისუფლების დიდი მომხრე მაინდამაინც არ არის, ისე იღვწოდა თვითმმართველობისათვის, მერე იმ ქვეყნების შესახებ, რომელთაც გერმანიის მორჩილება არამც თუ უნდოდათ, არამედ ეთაკილებოდათ, თუ ამისთანა რკინის გულისა და მარჯვენის კაცი, როგორც ბისმარკი, სხვა გზით ვერ ახერხებდა ურჩის ხალხის გულის მოგებას, თუ არ თვითმმართველობის მინიჭებითა, სხვას რაღა ეთქმის."

დედამიწაზე არსებული ცოცხალი არსებებიდან მხოლოდ ადამიანს და კოალას აქვთ თითის ანაბეჭდი

ინდოელი დიასახლისები მსოფლიო ოქროს მარაგის 11% ფლობენ. ეს უფრო მეტია, ვიდრე აშშ-ს, სავალუტო ფონდის, შვეიცარიის და გერმანიის მფლობელობაში არსებული ოქრო, ერთად აღებული.

დადგენილია, რომ სასოფლო-სამეურნეო კულტურათა მოსავლიანობის განმსაზღვრელ კომპლექსურ პირობათა შორის, ერთ-ერთი თესლის ხარისხია. მაღალხარისხოვანი ჯიშიანი თესლი ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი ფაქტორია მოსავლიანობის გასადიდებლად, რაც აგრეთვე დასაბუთებულია ხალხური სიბრძნით "რასაც დასთეს, იმას მოიმკი". - ქართული გენეტიკისა და სელექცია–მეთესლეობის სკოლის ერთ-ერთი ფუძემდებელი, მეცნიერებათა დოქტორი, აკადემიკოსი პეტრე ნასყიდაშვილი

ებოლა, SARS-ი, ცოფი, MERS-ი, დიდი ალბათობით ახალი კორონავირუსი COVID-19-იც, ყველა ამ ვირუსული დაავადების გავრცელება ღამურას უკავშირდება.

ყველაზე დიდი ეპიდემია კაცობრიობის ისტორიაში იყო ე.წ. "ესპანკა" (H1N1), რომელსაც 1918-1919 წლებში მიახლოებით 100 მილიონი ადამიანის სიცოცხლე შეეწირა, ანუ დედამიწის მოსახლეობის 5,3 %.

იცით თუ არა, რომ მონაკოს ნაციონალური ორკესტრი უფრო დიდია, ვიდრე ქვეყნის არმია.