USD 2.6996
EUR 2.9382
RUB 3.0723
თბილისი
რატომ გარიცხეს იმედა კახიანი ოთხჯერ თეატრალური ინსტიტუტიდან და ვის „ტყვეობაში“ გაატარა მან ცხოვრება
თარიღი:  3172

საქართველოს დამსახურებული არტისტი იმედა კახიანი წელს თბილისის საპატიო მოქალაქედ აირჩიეს. ყველასთვის საყვარელი მსახიობი, რომელიც ძალიან ბევრ ფილმშია გადაღებული საზოგადოებისთვის დღემდე „საბუდარელ ჭაბუკად“ რჩება - როლი, რომელიც თეატრალური ინსტიტუტის მეორე კურსის სტუდენტმა შეასრულა, ერთგვარად მის ბედისწერად იქცა -  გარდა იმის, რომ ამ როლმა გაუხსნა გზა კინოში, ფილმზე მუშაობის დროს შეხვდა ცხოვრების მთავარ მეგზურს - ფლორა ანთიძეს, რომელმაც  შვილთან ეკა კახიანთან და სამ შვილიშვილთან ერთად, როგორც თავად ბატონი იმედა ხუმრობს, „ხუთი ქალის სასიამოვნო „ტყვეობაში“ გაატარებინა ცხოვრება“, რომელიც კახიანების დიდი ოჯახის ბედნიერი მოგონებებით არის სავსე.

იმედა კახიანი: თბილისის საპატიო მოქალაქეობა დიდი პატივისცემა და აღიარებაა, მე კი არა ისეთი  დიდი  პიროვნებები ვერ მოესწრნენ ამ ტიტულს, გაცილებით ჩემზე მეტს რომ იმსახურებდნენ. მადლიერი ვარ, რომ გავახსენდი ადამიანებს, ეს მარტო ჩემი კი არა, ჩემი თაობის დაფასება და აღიარებაა. გულწრფელად გეტყვით, მე თბილისმა გამზარდა. ჩემი ცხოვრება ისე აეწყო,  რომ მე გავიზარდე თბილისში:  თბილისურ ეზოში, ქუჩაში, ბირჟაზე. მამაჩემი რეპრესირებული იყო. როდესაც გადასახლებიდან, ციმბირიდან  დაბრუნდა ქალაქის ტიპის დასახლებაში ცხოვრების უფლება არ  მისცეს, რადგან პოლიტიკურად არასაიმედოდ იყო მიჩნეული.  მამა დედაჩემთან  და ჩემს  ორ  უმცროს ძმასთან ერთად   სამტრედიის რაიონის სოფელ ეწერში, მამისეულ სახლში გადავიდა საცხოვრებლად. მე დავრჩი თბილისში, მამიდასთან ერთად. მამიდა გაუთხოვარი ქალი იყო, როგორც შვილს ისე მზრდიდა.  ჩვენ  ვცხოვრობდით პლეხანოვზე,  ვორონცოვისკენ,  ძველი ფოსტის წინ. სახლი, სადაც ჩვენ ვცხოვრობდით, დადიანების აშენებული იყო.  ჩვენს ეზოში ცხოვრობდნენ რუსები, ებრაელები, სომხები. ერთმანეთთან  ისეთი  თბილი ურთიერთობა გვქონდა, არ ვარჩევდით ვინ რომელი ეროვნების  იყო. ერთ ოთახში ვცხოვრობდით მე და მამიდა. ეს  იყო 18 კვადრატული მეტრი  ოთახი, რომელიც  ადრე თამარ გურიელის საძინებელს წარმოადგენდა. ის ცოლად ჰყავდა თავად დადიანს. მე და მამიდა მეორე სართულზე ეზოს მხარეს ვცხოვრობდით,  ჩვენს ოთახს  შუშაბანდი ჰქონდა.  მახსოვს ას წელს მიღწეული ქალბატონი თამარ გურიელი, რომელიც გამოიტანდა ხოლმე პატარა სკამს  და მთელი დღე  ჩვენს შუშაბანდთან იჯდა წიგნით  ხელში.

 მამიდა  სახელმწიფო ბანკში მუშაობდა, მორწმუნე ქალი იყო. ყოველ კვირა დღეს დამბანდა, დამვარცხნიდა, გამომაწყობდა და სიონის ეკლესიაში მივყავდი.  ეს რომ ვინმეს გაეგო, მამიდას ცუდი დღე დაადგებოდა - სამსახურიდანაც გააგდებდნენ  და დაიჭერდნენ კიდეც, პიონერი ბავშვი ეკლესიაში რომ დავყავდი. 12 წლის ვიყავი, როდესაც უცაბედად მამიდაჩემი გარდაიცვალა. დავრჩი სულ მარტო. იმ დროს ბინები სახელმწიფო საკუთრებაში იყო. იმ ბინაში  ვიყავი ჩაწერილი, მაგრამ 12 წლის ბავშვს ბინას ვინ მომცემდა. მამიდის გარდაცვალების შემდეგ დადგა ამ ბინიდან ჩემი გამოსახლების საკითხი. სასამართლოში იყო საქმე. მეზობლებმა, დადიანების ხელმძღვანელობით, ძალიან მოინდომეს, რომ იმ ბინაში დავრჩენილიყავი. მიშუამდგომლეს  მოსამართლესთან, არ წაართვათ ბავშვს ბინა, ჩვენ მივხედავთ და მოვუვლითო. სკოლამაც კარგი დახასიათება მომცა და ასე დამტოვეს იმ ბინაში. 12 წლიდან მარტო,დამოუკიდებლად ვცხოვრობდი. დედაჩემი და მამაჩემი სანახავად ჩამოდიოდნენ ხოლმე, მაგრამ  თბილისში დარჩენის უფლება არ ჰქონდათ. მე ველოდებოდი არდადეგებს, რომ გავქცეულიყავი სოფელში ჩემს ძმებთან.

  - მარტო როგორ ირჩენდით თავს, ვინ ზრუნავდა თქვენზე?

-  ომი ახალი დამთავრებული იყო, ყველას უჭირდა. ხალხს პური არ ჰქონდა. დედაჩემი სოფელში სკოლის მასწავლებელი იყო. რა შემოსავალი უნდა ჰქონოდა? მამა ვერ მუშაობდა, უფლება არ ჰქონდა. დედაჩემი თავისი მცირე  ხელფასით ინახავდა  ავადმყოფ ქმარს, ორ შვილს და ცოტა თანხას  გადადებდა ხოლმე, რომელსაც  მეც მიგზავნიდა თბილისში.  მეზობელი მყავდა ვერა ალექსანდროვნა, დედა მას უგზავნიდა თანხას, ის კი საკვებს  დღეში ერთხელ, სკოლიდან დაბრუნების შემდეგ  მაწვდიდა. ასე ვიცხოვრე რამდენიმე წელი, ამიტომაც ვამბობ რომ თბილისმა გამზარდა. მთელ დღეებს  ეზოში, ქუჩაში ვატარებდი, ორშაბათობით კინო თუ გამოვიდოდა,  იქ მივდიოდით ბიჭები,  თუ  ფეხბურთი იყო, „დინამოზე“ გავრბოდით.  ჩემი მეგობრების ოჯახებში გავიზარდე, იქ საჭმელსაც მაჭმევდნენ, მივლიდნენ კიდეც, ერთადაც ვმეცადინეობდით.  როცა   წამოვიზარდე, მთელ დღეებს ბირჟაზე ვატარებდი. იქ   ყველა ასაკის ბიჭებს ჩვენი ადგილი გქვონდა.   ცალკ-ცალკე ვიდექით, მაგრამ ერთმანეთის მიმართ დიდი  პატივისცემა გვქონდა.  ბირჟას თავისი წესები ჰქონდა. იქ  დგომასაც დამსახურება უნდოდა. თუ ცუდად მოიქცეოდი,  ბირჟაზე დგომის უფლებას არავინ მოგცემდა. პლეხანოვის ბირჟაზე თუ  იდექი, სულ  იქ  უნდა ყოფილიყავი.  ყველა თავის უბანში იდგა ბირჟაზე. ერთ დღეს პლეხანოვზე და  მეორე დღეს რუსთაველის ბირჟაზე  დგომას, არავინ გაპატიებდა,  მერე პლეხანოვზე არავინ აღარ დაგაყენებდა.

უფროსების მეთვალყურეობის გარეშე კი ვიზრდებოდი, მაგრამ მაშინ ყველა  პატიოსნად ვცხოვრობდით. არ იყო  ნარკომანია, სხვა ცუდი საქციელი.  ქალაქში ერთი  - ორი ნარკომანი იყო და ეს ყველამ იცოდა. ნარკომანია სამარცხვინოდ ითვლებოდა. იმ დროს ადამიანებს ერთმანეთთან კარგი, გულწრფელი ურთიერთობები ჰქონდათ. პლეხანოვზე გოგოსთან ერთად რომ გამოვივლიდი, ისე მესალმებოდნენ ჩემს ბირჟაზე, თითქოს გენერალი ვიყავი. პაპიროსს თუ ეწეოდა ვინმე, იმასაც  კი გადააგდებდა. ასე ვიყავით ერთმანეთის მიმართ, პატივს ვცემდით უფროსსაც და უმცროსსაც, ამ კაცურ საქციელებზე  ვიზრდებოდით. იყო სიყვარული, ადამიანური თვისებები - მე ეს მაკლდა და ეს იყო ჩემთვის მთავარი.

ამდენი წლები გავიდა და ის პერიოდი, სულ მენატრება. იმის მიუხედავად, რომ ყველას  გვიჭირდა და 300 გრამი შავი პურისთვის მთელი დღე რიგში უნდა მდგარიყავი, ისეთი ძალა ჰქონდა ჩვენი, მშიერი ადამიანების ურთიერთობებს, გაჭირვება ვერაფერს გვაკლებდა. ჩვენი ურთიერთობა გულწრფელი და ხალასი იყო.

ჩემს ეზოში ცხოვრობდა შოთა იამანიძე. მასთან ბევრი ფეხბურთელები მოდიოდნენ ხოლმე,  ზოგი იქ გავიცანი, ზოგი ქალაქში, ძალიან მიყვარდა მიშა მესხი, ვლადიმერ  ბარქაია. ჩვენი ფეხბურთელები სამაგალითო ადამიანები იყვნენ. მე მოვესწარი ბორის პაიჭაძეს. ის იყო ქართული ფეხბურთის  ლეგენდა. როგორც ფეხბურთელი ხომ იყო უნიკალური, მაგრამ იყო საუკეთესო პიროვნება და ადამიანი. როცა აქტიურ ფეხბურთს დაანება თავი, თბილისის “დინამოს“ მწვრთნელი გახდა. როგორც მწვრთნელი არ იყო ისეთი მასშტაბის, როგორც ფეხბურთელი, მაგრამ ერთ ამბავს გეტყვით და თავად მიხვდებით, როგორი დიდი ადამიანი იყო. სერგო კოტრიკაძე მიყვებოდა,  ყველა თამაშზე გასვლის წინ  ბორის პაიჭაძე მეუბნებოდა:  გახსოვდეს,  თბილისის „დინამოს“ კარს კი არა, დარიალის ხეობაში  საქართველოში შემოსასვლელ კარს იცავ და თავი არ დაზოგოო. წარმოიდგინეთ, როგორი პატრიოტიზმი და მოქალაქეობრივი პასუხისმგებლობაა ამ ნათქვამში. ასე ცხოვრობდა ეს  საოცარი ხალხი, ასე მოიტანეს ჩვენი ქვეყანა აქამდე.  ეს იყო ქვეყნის სიყვარული. ახლა შეიძლება გაგიჟდე, ერთი პარტია  მეორეს აგინებს, ამდენი  ბრძოლა, დაპირისპირება, აგრესია, როგორ შეიძლება.  ერთმანეთის გინებაში ქვეყანას აგინებენ, აგინე ვისაც გინდა, მაგრამ ქვეყანა  ხომ არ უნდა დააზარალო.  არ შეიძლება ასე თავაშვებულად ყველაფრის უფლება მისცე საკუთარ თავს.  კაცს რომ არ გისწავლია, არ გიმსახურია, თავი არაფრით გამოგიჩენია და  ქვეყანა გინდა  მართო, პრეტენზიას აცხადებ, ასე არ შეიძლება. კაცს  ამისი  უფლება,  დამსახურება  უნდა გქონდეს. ვგიჟდებოდი ჩემს წინა თაობაზე, მამაჩემის თაობამ იმდენი რამ გადაიტანა, რა უბედურება და გაჭირვება არ ნახა, მაგრამ არ გაბოროტებულა და არც ქვეყანაზე უთქვავთ აუგი. ასე გაგვზარდეს ჩვენც.

იმის მიუხედავად, რომ  ძალიან მძიმე პერიოდში მომიწია ახალგაზრდობის  წლების გატარება, მაინც მენატრება ის დრო - ერთმანეთზე ზრუნვა გვაძლიერებდა ადამიანებს,  გაჭირვება  არ გვაკარგვინებდა სახეს, სიყვარულმა და თანადგომამ მოგვიყვანა აქამდე. ჩემმა ეზომ, ჩემმა ქუჩამ, ჩემმა ქალაქმა გამზარდა და გამხადა ის, ვინც ვარ დღეს. 

- იმ მძიმე დროში, დიდ ქალაქში მარტო მყოფმა, გზა როგორ გაიკვლიეთ?

-კეთილი ადამიანების  დახმარებით. მე არ ვფიქრობდი არც მსახიობობაზე, არც თეატრალურ ინსტიტუტზე.  პატარა ვიყავი, როცა  კინოში სპარტაკ ბაღაშვილი ვნახე, რას წარმოვიდგენდი, დრო გავიდოდი და  მე ვიმუშავებდი ბატონ სპარტაკთან, თან ის „მამა“ იქნებოდა ჩემი. დედაჩემს ძალიან უნდოდა ექიმი ვყოფილიყავი, მეც ძალიან მომწონდა ექიმობა, მაგრამ ქულა დამაკლდა და ვერ ჩავაბარე. იმ  პერიოდში, ისეთი ამბავი  იყო, რომ ხუთიანები კი არა, სულ ასი ქულა  რომ მიგეღო, ჩაწყობის და მფარველის გარეშე  სამედიცინო ინსტიტუტში  ვერ ჩააბარებდი.   მომზადებული კი ვიყავი, მაგრამ მე სად მყავდა პატრონი,ამიტომაც დავრჩი გარეთ.  ჩემს ეზოში ცხოვრობდა ნოდარ ფირანიშვილი. ერთ დღეს  ფირანა შემიჩნდა,  წამოდი თეატრალურში ჩააბარეო. თვითონ  უკვე თეატრალურის სტუდენტი იყო. თავიდან შორს დავიჭირე, გიჟი ხომ არ ხარ, როგორ უნდა ჩავაბარო, ცხოვრებაში ლექსი არ წამიკითხავს ხმამაღლა -მეთქი. მე მოგამზადებო, დამპირდა. წამოვედით ბირჟიდან ჩემს  სახლში,  მეხუთე კლასის ქართულის წიგნი ვიპოვეთ.   იმ წიგნიდან  ვისწავლე   ვაჟა ფშაველას  ლექსი „არწივი“, ყველაზე პატარა ლექსი ეს იყო იმ წიგნში (იცინის) ეს დიდებული  ლექსი კი ვიცოდი, მაგრამ ფირანა მეუბნებოდა, ვაჟკაცურად  უნდა თქვა, უნდა  დასჭექო, თამამად, არ მოგერიდოსო.  ლექსის გამოთქმაში მამეცადინა, ასევე ვისწავლე კრილოვის ერთი იგავი და  ვაჟას „ამოდის ნათდება“

ვეუბნებოდი, ფირან, სასაცილო ამბავში არ ჩამაგდო -მეთქი, არაო, დაიჟინა. მეორე დღეს მივედით თეატრალურ ინსტიტუტში. შევიტანეთ საბუთები. დიდი რეჟისორი დიმიტრი ალექსიძე იყვანდა დრამის სამსახიობო  ჯგუფს, მაგრამ მხოლოდ  12 ბავშვს იღებდნენ, ინსტიტუტში 400 მდე ბავშვი იყო საბუთების  რიგში.  არც მიფიქრია, რომ  ამ კონკურსში რამე გამომივიდოდა. სულ სამი ტური უნდა გამევლო, მეორე დღეს მივედი პირველ ტურზე. ჩემი რიგი რომ მოვიდა და დამიძახეს, აღმოვჩნდი დიდ აუდიტორიაში, რომელიც  პროჟექტორებით იყო განათებული.  ასეთი რამე პირველად ვნახე და ძალიან დავიბენი.  ერთ მხარეს გრძელ მაგიდასთან ვიღაც კაცები  და ქალები ისხდნენ,  წარმოდგენა არ მქონდა ვინ იყვნენ.   გავჩერდი შუა დარბაზში,   დაიწყეო -მითხრეს. დავჭექე და რა დავჭექე ლექსი, ხმამაღლა, თვალებდაქაჩულმა,  როგორც ფირანამ მასწავლა. კაციშვილმა ხმა ამოიღო ისე  დავამთავრე ლექსი.  ჩამოვარდა სიჩუმე. არც მლანძღავს ვინმე, არც მაქებს, ყველა მიყურებს გაკვირვებული.  ერთი კაცი, რომელიც შუაში იდგა, თურმე დიმიტრი ალექსიძეა და მე არ ვიცი, მეუბნება: თუ იცი მაგ ლექსში რა წერიაო? როგორ არ ვიცი მეთქი, გავიოცე, დაჭრილ არწივს დაესივნენ ყვავ-ყორნები, დაჭრილი რომ არ იყოს,  არწივს ყვავ-ყორანი რას გაუბედავდა მეთქი.   ეს თუ გესმის, რა გაყვირებს, არ გეცოდება არწივიო? - მითხრა დიმიტრი ალექსიძემ.  დამსვა სკამზე მაგიდასთან, ახლა არ დაიწყო ყვირილი და თვალების ქაჩვა ისე თქვი, რაც გაქვს მომზადებულიო. საუბედუროდ, ისე ვიყავი დაბნეული, იგავ-არაკი დამავიწყდა, თავიდან დავიწყე და ვერ ვაგრძელებ, ახლა „ამოდის ნათდება“ დავიწყე და იქაც ამერია, ვეღარ გავიხსნე, ვერ მოვყევი ვერაფერი. გამოვედი გარეთ დაძმარებული, ფირან, აქ სად მომიყვანე -მეთქი, ვუთხარი. თვითონაც გაკვირვებული დარჩა, რომ ასე „კარგად“ მომამზადა და არ მოეწონათ (იცინის)  მეორე დღეს დილით ისევ დამადგა თავზე, რუსთაველზე წავიდეთო,  ტყუილ-ტყუილით მიმიყვანა თეატრალურ ინსტიტუტთან, ისე გავიაროთო, მითხრა.  მივედით ახლოს და რას ვხედავ, ინსტიტუტთან ვიტრინაზე გამოკრულ სიაში ჩემი გვარიც წერია, იმ ხალხის სიაა, ვინც მეორე ტურშია დაშვებული. ეს იყო საოცრება, ალბათ  სწორედ  ესაა იღბალი, აბა სხვას რას უნდა დავაბრალო. ალბათ, რაღაც დაინახეს და შანსი მომცეს, აბა სხვა რითი გამომარჩევდნენ?!

ფირანას ვუთხარი:  ეს ყოფილა ჩემი საქმე, არც სწავლა სდომებია, არც დიდი შრომა, მზად ვარ მსახიობი გავხდე მეთქი.  ასე უცნაურად მოვხვდი თეატრალურ ინსტიტუტში.

-  ვისთან ერთად მოგიწიათ პროფესიული კარიერის დაწყება თეატრალურში?    

-  მე მოვხვდი საოცარ ჯგუფში, 7 ბიჭი ვიყავით და 5 გოგო გვყავდა. ჯგუფში  გვერდით მეჯდა  ბელა მირიანაშვილი, ჩვენთან იყო გურანდა გაბუნია, თინა სისაური, ლია პაპავა, მერე გადმოვიდნენ ჯულიეტა ვაშაყმაძე, თინა ლაღიძე, ბიჭებიდან - მალხაზ გორგილაძე,  თენგიზ დაუშვილი, გრიშა წიტაიშვილი, სოსო გოგიჩაიშვილი, ჩვენ გვყავდა  გენიალური პედაგოგები, რომლებიც მართლაც გამორჩეულები იყვნენ.

პატარა ჯგუფი ვიყავით და  ყველა  ძალიან ვმეგობრობდით, პლეხანოვზე  ჩემი ოთახის კარი არ იკეტებოდა, გურანდა გოგოებს წაიყვანდა ხოლმე და სახლს მილაგებდნენ, მივიდოდი და სახლი დალაგებული - დაწკრიალებული მხვდებოდა. გურანდა ცეცხლივით  გოგო იყო, თავი და თავი ჩვენი  ჯგუფის.

მეორე კურსის სტუდენტი ვიყავი, ერთ დღეს ინსტიტუტში ახალგაზრდა კაცი მოვიდა და გამოაცხადა: შოთა მანაგაძე ფილმს იღებს, მთავარ როლზე უკვე  აყვანილი გვყავს მსახიობი, გარემოცვისთვის გვჭირდება მისი ტოლი ბიჭები, ხვალ რეჟისორი თავად  მოვა   და თვითონ აარჩევს პირველკურსელებს შორისო. მართლაც მეორე დღეს მივედით შეხვედრაზე შოთა მანაგაძესთან. ბატონმა შოთამ ყველას გამოგვკითხა  რაღაც-რაღაცეები, ლაპარაკის დროს, ბატონი შოთა თავის ასისტენტს მიუბრუნდა და უთხრა: მოდი ამ ბიჭს გოგიტას ტანსაცმელი ჩააცვიო.  გამიკეთეს გრიმი, ჩავედით პავილიონში სასინჯი გადაღებისთვის. დამთავრდა გადაღება და მეორე დღისთვის დამიბარეს, მერე კიდევ ახალი გადაღებისთვის. ვერ ვხვდებოდი, რა ხდებოდა. ერთ დღეს კინოსტუდიაში მოვედი, დამხვდა ერთი ახმახი, ჯმუხი კაცი, რომელიც როგორც მერე გავიგე, თურმე ბატონი შოთას მძღოლი იყო. - სამხატვრო საბჭოზე მე შენ დაგიჭირე ამ როლზე მხარი  და აბა შენ იცი, მაღარიჩი  უნდა იკისროო. გავიქეცი ბესიკის ქუჩაზე, ფული ვისესხე ნათესავებისგან, გოჩამ თავისი ძმაკაცები წამოიყვანა და კეცხოველის ქუჩაზე, ინტურისტში ავღნიშნეთ ჩემი დამტკიცება გოგიტას როლზე. თურმე, სამხატვრო საბჭოზე მოისმინა გადაწყვეტილება, რომ როლზე ვიყავი დამტკიცებული და პირველმა გადაწყვიტა ჩემთვის ამისი თქმა და „მაღარიჩიც’ გამომტყუა (იცინის)  

- როგორ შეცვალა ამ ფილმმა თქვენი ცხოვრება?

-  როგორც კი ფილმი გამოვიდა, უცებ გავხდი პოპულარული.1957 წელს ერთ დღეში გამიცნო ყველამ. პოპულარულობა დიდი პასუხისმგებლობაა. სულ მიკვირდა, ახალგაზრდა ფეხბურთელები, რომლებიც ძალიან პოპულარულები იყვნენ, როგორ ატარებდნენ ამ ტვირთს ასე ღირსეულად. ჩემს თანატოლ  კოლეგებს ხშირად ვეუბნებოდი, სადმე როცა მივდიოდით, ნუ ხმაურობთ, ისედაც გვიყურებენ, გვამჩნევენ და ზედმეტი ხმაური და თავის გამოჩენა აღარ არის საჭირო მეთქი.იოლი არაა ღირსეულად ატარო პოპულარობის ტვირთი, ბევრი წააქცია ამ ტვირთმა.  

ის კი არა, ამდენი წელი გავიდა და დღესაც, სადმე რომ მხვდებიან, საბუდარელი ჭაბუკიო, ამბობენ ხოლმე. რაღა დროს ჩემი ჭაბუკობაა (იცინის) ბოლო წლებში, საბუდარელი ჭაბუკი, ეკა კახიანის მამით და ნინის ბაბუის სტატუსით „ჩანაცვლდა“.

იმ წლებში კინოს ბევრი მაყურებელი ჰყავდა. კინოს გარდა, არც არაფერი იყო. თან ძალიან კარგი ფილმი გამოვიდა. ამითი დაიწყო ჩემი ცხოვრება. თებროლეს როლის შემსრულებელზე  მთელ საქართველოში გამოცხადებული იყო ძებნა, მერე შემთხვევით ვიღაცამ ბელა მოიყვანა.  მე და ბელა გადაღებებზე რომ წავედით, მეორე დღესვე გაგვრიცხეს ინსტიტუტიდან. არ შეიძლებოდა სტუდენტის  კინოში გადაღება, ასეთი წესი იყო თეატრალურ ინსტიტუტში. კინო გადაღებები რომ დასრულდა, ორივე აღგვადგინეს, საერთო კრებაზე  დაგვაწერინეს განცხადება და დაგვადებინეს პირობა, რომ არ გავიხედავდით კინოსკენ, სანამ ინსტიტუტს არ დავამთავრებდით, თუმცა მე ამის შემდეგ  კიდევ სამჯერ გამრიცხეს ინსტიტუტიდან გადაღებების გამო და სამჯერვე თავიდან  აღმადგინეს. 

კინო სპექტაკლი ხომ არ არის, დღეს არ ითამაშო და შემდეგ დადგმაზე აგიყვანენ, როგორია მსახიობმა გადაღებაზე უარი თქვას? ამას გარდა, კინოში კარგი ანაზაღაურება იყო.  თეატრში იმის მესამედსაც  არ უხდიდნენ მსახიობებს, რამდენსაც კინოში. როდესაც კინოსტუდიაში  დაუშვეს შტატი და  გავხდით  საშტატო მსახიობები, ბევრი კარგი მსახიობი იყო შტატში: დუდუხანა წეროძე, სპარტაკ ბაღაშვილი,  მე ყველაზე პატარა  ვიყავი.  პირველი ხელფასი ავიღე 1800 მანეთი, იმ დროს რამაზ ჩხიკვაძე რუსთაველის თეატრში 450 მანეთს იღებდა.  სად რამაზ ჩხიკვაძე და სად მე, მაგრამ ასეთი დიდი განსხვავება იყო კინოს და თეატრის მსახიობებს შორის. ახლა გული მწყდება ჩვენს მსახიობებზე. მე ისეთი დაკავებული ვიყავი, ხან ერთდროულად  სამ - ოთხ  ფილმში მიღებდნენ.  ახლა ახალგაზრდებს უნდათ მუშაობა, მაგრამ საქმე არ არის, თუმცა ბევრი კარგი, ნიჭიერი რეჟისორი და მსახიობი გვყავს. არა და  კინოს გარეშე ჩვენნაირი პატარა ქვეყანა ვერ გავა ასპარეზზე, ხელოვნებას, სპორტს დიდი ღვაწლი აქვს ჩვენი ქვეყნის ცხოვრებაში, ასე იყო  წარსულში,  და ასე იქნება  მომავალშიც. 

- ოჯახზე მინდა გკითხოთ, თქვენი  მომავალი მეუღლე, ქალბატონი  ფლორა კინოს წყალობით გაიცანით?

- დიახ, ფლორა მოიყვანეს თებროლეს როლის სინჯებზე,  მთელი ქალაქიდან შეკრიბეს კარგი გოგოები. მათ შორის იყო ფლორა. მას მე ვიცნობდი, ფლორაც პლეხანოვზე ცხოვრობდა, მაგრამ ის ქალთა სკოლაში დადიოდა,  მე ვაჟთა სკოლაში ვსწავლობდი და ერთმანეთთან შეხება არ გვქონდა. როცა ფლორა სინჯებზე მოიყვანეს, მე უკვე დამტკიცებული ვიყავი გოგიტას როლზე, ერთად გადაგვიღეს, გვქონდა  ერთობლივი სასინჯი გადაღება. ფლორა არ აიყვანეს ამ როლზე.  მერე ვეხუმრებოდი ხშირად, კინოში არ გაგიმართლა, მაგრამ ცხოვრებაში ხომ გახდი თებროლე, რა გინდა ჩამიგდე ხელში და ვარ შენი მონა-მეთქი (იცინის) 

მე ბედნიერი ვარ ჩემი ოჯახით, კარგი შვილი და კარგი შვილიშვილები მყავს. მეც კარგი მეუღლე,  მამა და  ბაბუა ვარ. იმის მიუხედავად, რომ  კინოში აქტიურად  ვიყავი  დაკავებული, ოჯახის  ცხოვრებაში არასდროს არაფერი დამიკლია. ეკა მე მგავს ხასიათით, ასე ამბობს ჩემი ცოლი. ეს ქალები, ვინც სახლში მყავს,  ყველანი ჩემი უფროსები არიან. გოგო დიდი ბედნიერებაა, ბიჭი მაინც ვერ  მოგეფერება და ჩაგიხუტებს  ისე, როგორც გოგონებს შეუძლიათ.  დამტრიალებენ თავზე ჩემი გოგოები, რაც დიდი ბედნიერებაა, თუმცა სულ ვამბობ, რომ ამ ოჯახში ფლორა რასაც იტყვის, ის არის მთავარი.  ჯერ ერთი  ფლორა გურულია. მერე კიდევ, პროფესორია, წლებია ჯავახიშვილის უნივერსიტეტში კითხულობს არაბულ ენას.  როგორია გურული ქალი არაბულად რომ გელაპარაკება?! ( იცინის)

ოჯახთან ერთად ჩემთვის ყოველთვის მნიშვნელოვანი იყვნენ ჩემი  მეგობრები. იმ ჯგუფიდან, ვისთან ერთადაც ვსწავლობდი, ყველასთან ახლო მეგობრობა მქონდა, კინოში შეძენილი  მეგობრობა  დაიწყო „თეთრი ქარავნიდან“. თამაზ მელიავა და ელდარ შენგელაია ახალი ჩამოსულები იყვნენ მოსკოვიდან, მისცეს ერთობლივი ფილმი „თეთრი ქარავანი“. იმ დროს ასეთი ტრადიცია იყო ქართულ კინოში, მოსკოვიდან ჩამოსულ რეჟისორებს ერთად უნდა გადაეღოთ ფილმი, ასე გადაიღეს  თენგიზ აბულაძემ  და რეზო ჩხეიძემ „მაგდანას ლურჯა“,  გიზო გაბესკირიამ და გიგა ლორთქიფანიძემ „დათა თუთაშხია“. „თეთრი ქარავანის“  გადაღებებიდან დავძმაკაცდით მე, ელდარი, თამაზ მელიავა, გიზო გაბესკირია, გურამ ლორთქია. სამი წელი მიდიოდა გადაღებები,  ამ პერიოდში ბევრი დავქორწინდით, გვეყოლა შვილები. იქიდან მოდის ჩვენი მეგობრობა, სამწუხაროდ, დღეს მე, ელდარი და გიზო დავრჩით, ჩვენი ტოლი არავინ აღარ არის ცოცხალი. ეს ძალიან ცუდია. დრო და ასაკი იწირავს ბევრ რამეს, მაგრამ მეგობრობა რჩება.   მეგობრობის სიყვარულით და  იმედით ვიყავი  მთელი ცხოვრება და ასე მოვედი  ამ ასაკამდე. ეს ჩვენი ოჯახის ტრადიაციაა. ასეთი მეგობრობა იციან ჩემმა შვილმა, შვილიშვილებმა, ამიტომაცაა რომ ჩვენი სახლი ყოველთვის მეგობრებით არის სავსე.

თამარ ნიჟარაძე

ბლოგი
სომხების როლი ქართული სახელმწიფოს დაცემის საქმეში - ვაჟა შუბითიძე

ქართული სახელმწიფოს დაცემის საქმეში 1801 წელს სხვა ფაქტორებთან ერთად მნიშვნელოვანი როლი ითამაშა სომხების ღალატმა.

ნოე ჟორდანია თავის ნაშრომში “მესამოცე წლების მოღვაწენი და დღევანდელი ცხოვრება” (1895წ) საქართველოს დაცემის მიზეზებს შორის (ეკონომიკური განუვითარებლობა, დაქსაქსულობა და ა.შ) ასახელებს სომეხთა უმადურ ქმედებებს ჩვენი ქვეყნის მიმართ და გარკვეულ ისტორიულ ანალიზსაც აკეთებს: “სომხეთის სამეფოს დაცემის შემდეგ, - წერს იგი, სომხები გაიბნენ სხვადასხვა ქვეყნებში. აქ სიახლოვეს ერთადერთი საქრისტიანო იყო ფეხზე-საქართველო და თავშესაფარიც აქ ეძებეს. საქართველოში ისინი დახმარებას, პატივს და მფარველობას ღებულობდნენ. 

სომხების პირდაპირ ინტერესს შეადგენდა ძლიერი საქართველო. ამისათვის სომხები სახელმწიფო საქმეებში მხურვალე მონაწილეობას იღებდნენ და ნდობა და პატივიც დაიმსახურეს. ამასთან სომხები, როგორც ვაჭარნი და ფულიანნი, საჭირონი იყვნენ მთავრობისათვის. ხაზინით სარგებლობა ამას მოითხოვდა. ამრიგად, სომხების ეროვნული და აღებმიცემობითი სარგებლობა ამას მოითხოვდა საქართველოს გაფართოებას და გაღონიერებას, მაგრამ როცა დაუძლურება და სიძაბუნე შეეპარებოდა, მაშინ კი სხვაგან უნდა ეძიათ მფარველობა... ასეთმა შემთხვევამაც არ დააგვიანა - ჩვენ გვერდზე ამოიჭიმა რუსეთის სახელმწიფო. სანამ მისი საზღვრები ჩვენგან შორს იყო, მანამ სომხებიც ძალაუნებურად საქართველოთი უნდა დაკმაყოფილებულიყვნენ, მაგრამ, როგორც კი საზღვრებმა მოიწია, მოგვიახლოვდა, მისვლა-მოსვლა ცოტაოდენ გაადვილდა, მაშინ სომხებს საშუალება მიეცა თავის თავისთვისაც უფრო რიგიანათ ეზრუნათ. და, აი, საქართველოს დაცემის ისტორიაში ისინი შესამჩნევ როლს თამაშობენ...

სომხებმა ქართული მთავრობის შემწეობით საქართველოში ქონება შეიძინეს და ბოლოს ამავე მთავრობის დასაცემად კაცებს იქრთამავდნენ. სანამ საქართველოს თვით-არსებობა მათთვის სასარგებლო იყო, ისინიც მხარს უჭერდნენ, როცა ეს მათთვის სასარგებლო აღარ იყო, ორმო ამოუთხარეს: ასეთია გზანი ისტორიისა! ყველა ერი თავის ინტერესს იცავს და ვაი იმ ერს, რომელსაც თავისი ინტერესები ვერ შეუგნია” (ეს დასკვნა ჩვენ ჯერ კიდევ ვერ გავითავისეთ - ვ.შ.) 

XVIII საუკუნის 80-იანი წლებიდან თვალშისაცემია რუს-სომეხთა ერთობლივი ქმედებანი საქართველოს დასუსტების და ერეკლე მეორის ავტორიტეტის და გავლენის დაცემის მიზნით. რუსეთი და ეკატერინე მეორე ყველანაირად ცდილობდნენ ქართლ-კახეთის გადაქცევას მეორეხარისხოვან სახელმწიფოდ და ქვეყნის შიგნით თუ გარეთ ძირგამომთხრელ საქმიანობას თითქმის ღიად აწარმოებდნენ. 

ამ საქმეში მათი უმთავრესი დასაყრდენები იყვნენ მოღალატე ქართველები და განსაკუთრებით სომხები - ვაჭრები და საეკლესიო პირები. სწორედ მათ უბიძგეს ირანის შაჰს აღა-მაჰმად ხანს საქართველოს დაქცევისაკენ.

1795 წელს აღა-მაჰმად ხანის შემოსევის მომენტში აქ აღარ იყო რუსული სამხედრო ძალა, რომელიც გეორგიევსკის ტრაქტატის ძალით ვალდებული იყო საქართველო დაეცვა. 1795 წლის მაისში აღა-მაჰმად ხანმა ელჩი გამოუგზავნა ერეკლეს და აცნობა, რომ ყარაბახის ურჩი ხანის იბრეიმის დასასჯელად მივდივარ და შენი ერთ-ერთი შვილის სარდლობით დაუყონებლივ ჯარი მომაშველეო.

ერეკლემ კარგად ვერ გათვალა შაჰის გეგმა და პირიქით მოიქცა – იბრეიმ-ხანს დასახმარებლად ჯარი გაუგზავნა აგვისტოს შუა რიცხვებში ალექსანდრე ბატონიშვილის სარდლობით (სომეხთა დახმარების მაგივრად მას, ჯობდა, ქვეყნის უსაფრთხოებაზე ეზრუნა).

რას აკეთებდნენ ამ დროს სომხები საქართველოში?

სიმონ ქვარიანი წერს, რომ სომხები ამ დროს აწარმოებდნენ ორჭოფა პოლიტიკას, ერთსა და იმავე დროს ღმერთსაც უნთებდნენ სანთელს და ეშმაკსაც, ე.ი რუსებსაც უშლიდნენ გულს ფიანდაზად და ეპატიჟებოდნენ საქართველოში საბატონოდ, აღა-მაჰმად ხანსაც უგზავნიდნენ ფულსა და ფეშქაშებს, მოუძღოდნენ წინ ქართ-კახეთის დასაპყრობად (ს. ქვარიანი, ქართველი ერის ისტორია, თფ; 1919, გვ112)

ქართულ წყაროებზე დაყრდნობით ვგებულობთ, რომ სომხეთში შესულ აღა-მაჰმად ხანს სომხებმა დიდი ქრთამები მისცეს და საქართველოში გადმოიპატიჟეს. ესენი იყვნენ განჯელი ჯავად-ხანი და კარაბერდის მელიქი მეჯნუმი. ივანე ჯავახიშვილი წერს, რომ “სომეხთა კათალიკოსმა ლუკამ საქართველოს ასაოხრებლად 1795 წელს მომავალს სპარსეთის შაჰს აღა-მაჰმად ხანს, ალბათ შიშით, “სამხედრო ხარჯების დასაფარავად” 100 ათასი მანეთი მისცა (ივ.ჯავახიშვილი საქართველოს საზღვრები, 1919, გვ 38)

ლუკას ამ საქციელში შიშთან ერთად სომხური ეშმაკობა და ვერაგობაც იყო ჩადებული (მას რვა გირვანქა ოქროც მიუცია შაჰისთვის - ლ.სანიკიძე). აღა-მაჰმად ხანს საქართველოში მეგზურად მოუძღოდა სომეხი იაკობ ბებუთოვი.

მცირერიცხოვანმა ქართველებმა შეძლეს შაჰის შეტევათა მოგერიება. იგი უკვე უკან წასვლას აპირებდა, რომ თბილისში მყოფმა მოღალატე სომხებმა არტემ არარატელმა და იოსებ ბებუთოვმა პატიმრად მყოფი სპარსეთის ელჩი ციხიდან გააპარეს. სამივემ ამცნო შაჰს, რომ ქართველებს ძალზე მცირერიცხოვანი ჯარი ჰყავთ და საჭიროა დაუყოვნებლივ მათზე გალაშქრება. აღა-მაჰმად ხანმა უცბად ისარგებლა ამ საჩუქრით და თბილისში ჯოჯოხეთი დაატრიალა. შაჰმა დაახოცინა ათასობით ქართველი, დაანგრევინა 20 ეკლესია, სახლები, შენობები, გაძარცვეს დედაქალაქი. ნიშანდობლივია, რომ სპარსელებმა არ დაანგრიეს სომხური ეკლესიები და სომხებს არც ერჩოდნენ - ასე გადაუხადეს მადლობა ქართველთა ღალატისათვის.

გეორგიევსკის ტრაქტატი და რუსეთის მოიმედეობა ძვირად დაუჯდა საქართველოს და ერეკლეს. ქართლ-კახეთის წინააღმდეგ აიშალა მთელი მუსლიმანური გარემოცვა, ლეკები. ოფიციალური მონაცემებით 1783 წლიდან 1801 წლამდე ქართლ-კახეთის მოსახლეობა თითქმის განახევრდა. მოსე ჯანაშვილის თქმით “ერეკლეს ყველა მოლოდინი სინამდვილეში ჩაიშალა: 

„მართლმადიდებლობა ურწმუნოებამდე დავარდა, თბილისი ათენად ვერ იქცა, ქართული სული განქარვების საზღვრამდე მივიდა, ქართული ტკბილი და სიყვარულის ენა შეიბღალა და სხავასხვა უმსგავს ნართაულებით სახსენებელი შეიქმნა, ქართული კანონები და ფული მოისპო, საქართველო აღდგენის მაგიერ ეღირსა მის უკეთესი ნაწილებად გაყიდვას და მკვიდრ ქართველთა გადასახლებას და უცხოთა ჩამოსახლებას, ქართველი ხალხის თავისუფალ განვითარებას მიაყოლეს მისი გადაგვარების მანქანები“ (გეგონება დღევანდელობაზე სწერსო - ვ.შ; მ. ჯანაშვილი, ერეკლე მეფე, გაზ. “საქართველო” 17.X.1919).

ყველაზე ამაზრზენი მაინც იყო ის, რასაც წერდა ერეკლე მეორის გაქართველებული სომეხი მოხელე შიოშ თუმანიშვილი (თუმანიანი) თავის ძმებს სულხანს და მანუჩარს აღა-მაჰმად-ხანის წასვლიდან რამდენიმე დღეში: “ბატონი (ერეკლეზეა საუბარი ვ.შ.) თიანეთს წაბრძანდა, თავი ვერ დავაღწიეთ, თან ვიახელ. აქ დარჩა ჩვენი ყუთები, დამტვრეული და უკლიტო, საბლებით შემიკრავს და თვითეულად დამიწერია. აქ დუშეთს მიშკარბაშს და ქალუას მივაბარე...… თქვენ რომ მობრძანდებით, მე კი წამოვალ. თუ იშოვნოთ ცოტა თეთრი წამოიღე ქალაქისა, კარგი დრო არის, ეგების ცოტათი ბევრი ვიშოვოთ” (გულაბერ კლარჯი, სომხების შემოსევები საქართველოში, გაზ. “ჯორჯიან თაიმსი”, აგვისტო, 2003). 

აღა-მაჰმად ხანის მიერ თბილისის აოხრების შემდეგ სომხები ძარცვავდნენ და იკლებდნენ გაქცეული ქართველების სახლ-კარს (პ. კარბელაშვილი სომხები საქართველოში (ისტორიული საბუთები), გაზ “სამშობლო” 1916 წლის 11-13, 16-18 აგვისტოს ნომრები).

აღა–მაჰმად ხანის მიერ დარბეულ ქართლ-კახეთს თავი “დროებით” შეაფარეს ყარაბაღიდან ლტოლვილმა სომხებმა, თუმცა შემდეგ ისინი არათუ უკან დაბრუნდნენ, არამედ სხვა ყარაბაღელი სომხებიც თავიანთ მელიქებიანად გამოიქცნენ საქართველოსა და განჯაში (პ. გუგუშვილი, საქართველოს და ამიერკავკასიის ეკონომიკური განვითარება XIX-XXს.ს ტ I, თბ; 1949, გვ79).

ყარაბაღელმა სომეხმა მელიქებმა მელიქ აბოვმა, მელიქ ჯიმშიდიმ და მელიქ ფრიდონმა თავიათ ქვეშევრდომებიანად თავი შეაფარეს საქართველოს. მელიქ აბოვმა ერეკლე მეორისგან მიიღო მნიშვნელოვანი პრივილეგიები და დასახლდა მეფისაგან ნაბოძებ ბოლნის - დმანისთან, სადაც ჩამოიყვანა 700-ზე მეტი ყარაბაღელი კომლი სომეხი. ეს მელიქები ფაქტობრივად საქართველოს თავადებად იქცნენ. მათი უფლებრივი მდგომარეობა ამ დროს ერევნის სახანოში არსებული მელიქების უფლებაზე გაცილებით დიდი იყო.

მელიქ აბოვი ხშირად ადგენდა რაზმებს, თავს ესხმოდა ჯავახეთს, მოჰქონდა იქიდან ნადავლი და მოჰყავდა ხალხი, რომელსაც ასახლებდა თავის სათავადოში, და როგორც პროფესორი შოთა ლომსაძე წერდა, შესაძლებელია გრიგონიანულ სარწმუნოებაზე გადაჰყავდა ისინი. სომეხ მელიქთა და მდიდარ ვაჭართა ლოლიავს ერეკლემ ქვემო ქართლი კინაღამ გადააყოლა (შ. ლომსაძე, სამცხე-ჯავახეთი, თბ.; ”მეცნიერება”, 1975. გვ 344)

სომეხი ტერტერები მოხერხებულად სარგებლობდნენ იმით, რომ ერეკლე მეორე ძალიან დაუდევრად ექცეოდა სარწმუნოებრივ საკითხს. ეჩმიაძინის მესვეურების წაქეზებით სომხები ყიდულობდნენ ოსმალეთსა და სპარსეთში გატაცებულ ტყვე ქართველებს, ისინი საქართველოში ჩამოჰყავდათ და სომხურ-გრიგორიანულ სარწმუნოებაზე მოაქცევდნენ. სომეხი ქართველ ქალს თუ ითხოვდა, მას აუცილებლად გაასომხებდა ეკლესიურად. ქართველი კაცი სომეხ ქალს თუ შეირთავდა, იგი პირობას ჩამოართმევდა საქმროს, რომ ზოგი შვილი სომხურ რჯულზე მოენათლა. აკაკი წერეთლის გადმოცემით ერეკლე მეორეს ამალაში ჰყოლია იმერელი შანშე მეგრელიძე, რომელიც ძალიან ჰყვარებია ვაჟკაცობისათვის. ერთხელ უკითხავს მეფეს-მოწყენილი რათა ხარო!

- ქალი მიყვარს! - მიუგო დარცხვენით
- მერე რატომ არ შეირთავ?
- ქალი არ შვრება!
- როგორ? რა დაგიწუნა, რომ არ უყვარხარ, თვალტანადობა თუ ვაჟკაცობა?
- არც ერთი შენი ჭირიმე! მაგრამ სომხის ქალია და ჩემს სჯულს ერიდება.
- მეტი არაფერი? არ იცი, რომ ისინი ქრისტიანები არიან? თუ ის არ გადმოდის, შენ გადადი იმათ წესზე და დაიწერე ჯვარიო”. მეფის ბრძანება ასრულდა და მათი ნაშიერები სომხებად დაეწერნენ (ა. წერეთელი, ჩემი აღსარება გაზეთი “თემი”, ¹8, 1911წ)

იმავდროულად რუსული აგენტურიდან ჩაგონებულმა სომეხმა მელიქებმა ჯიმშიდმა და ფრიდონმა ქართლ-კახეთის მეფეს გვერდის ავლით ყარაბაღელი მელიქების სახელით საიდუმლო არზა გააგზავნეს პეტერბურგში. უმადური და ბითური სომეხი მელიქები რუსთა იმპერატორს პავლე I-ს სთხოვდნენ გუგარქში (გოგარენე) დასახლებას. ისინი აცნობებდნენ იმპერატორს ამ ადგილის ბუნებრივი სიმდიდრეების თაობაზე და მოითხოვდნენ ამ ადგილებში თურქეთიდან სომხების ჩამოსახლებას.

მელიქები კატეგორიულად მოითხოვდნენ რუსთა ხელისუფლებისაგან, რომ ისინი მიეღო თავიანთ ქვეშევრდომებად და დაესახლებინა საქართველოში ან რუსეთში.

სომეხ მელიქთა უმადურობით აღშფოთებული ივანე ჯავახიშვილი წერდა: ”უეჭველია, ეს უკვე სრულებით შეუწყნარებელი საქციელი იყო - საქართველოს დამოუკიდებელი არსებობის წყალობით სომხები თავიანთთვის საქართველოში აუცილებელი განადგურებისაგან თავშესაფარს პოულობდნენ, მადლობის მაგიერ კი - საქართველოს შინაურ საქმეებში გარეშე ძალის ჩარევისათვის ცდილობდნენ და რუსეთის ქვეშევრდომობისა და მფარველობის მიღებით ჩვენში მიწა - წყლის მიღება სურდათ. მათი საქციელი საქართველოს დამოუკიდებლობას ძირს უთხრიდა და ჩვენს ქვეყანაში რუსეთის გაბატონებას უწყობდა ხელს” (ივ. ჯავახიშვილი, საქართველოს საზღვრები, გვ. 38)

რუსეთმა, ცხადია, სომეხი მელიქები თავისი მფარველობის ქვეშ მიიღო დ მორიგი ნაბიჯებიც გადადგა: პავლე პირველმა გეორგიევკის ტრაქტატის ქართლ-კახეთის “მფარელობისა” და შინაგან საქმეებში “ჩაურევლობის” საფუძველძე გიორგი XII-ს “სთხოვა”, რომ სომეხი მელიქებისათვის გამოეყო მამულები ხელსაყრელ პირობებში. ამის წყალობით სომხებმა და რუსეთის მთავრობამ თავიანთ საწადელს მიაღწიეს. სომხებმა მიწები მიიღეს, რუსებმა კი იდუმალი ქვეშევრდომები და თავიანთი გაბატონების უერთგულესი წინამავალი რაზმი გაიჩინეს (ივ. ჯავახიშვილი, დასახ. ნაშრ; გვ. 39)

ასე არიგებდნენ რუსები ქართულ მიწებს ჯერ კიდევ ქართლ-კახეთის დაპყრობამდე. რუსებმა თავიანთ ელჩს გიორგი XII-ის კარზე პ. კოვალენსკის მითითება მისცეს, რომ “სასურველია სომეხთა თემები იმყოფებოდნენ საქართველოსაგან მხოლოდ ვასალურ დამოკიდებულებაში და მეფეს უხდიდნენ ხარკს და ეხმარებოდნენ ქვეყნის დაცვის საქმეში”.

მელიქ აბოვმა პ. კოვალენსკის მფარველობის შედეგად “თავის ქვეშევრდომთა რიცხვს” (400 კომლი) კიდევ დაუმატა 300 სომხური ოჯახი. ცარიზმის დიპლომატია ვარაუდობდა, რომ ამ სომხების გამოყენება შეიძლებოდა აქ პოლიტიკური გართულებების დროს (შ. თეთვაძე, ო თეთვაძე, სომხები საქართველოში. თბ; 1998, გვ. 53). სომხების საქართველოში გამრავლების მიზნით რუსები კოვალენსკის ავალებდნენ, საქართველოს მეფეს აგრძნობინოს ის, თუ რამდენად სასარგებლო იქნება “ქრისტიანული თემების დამკვიდრება საქართველოს ტერიტორიაზე მაჰმადიანთა საზღვრების გასამაგრებლად”.

ფაქტია, რომ ერეკლე II-ის გარდაცვალების შემდეგ რუსეთი ყველაფერს აკეთებდა ქართლ-კახეთის ანექსიისათვის და ქმნიდა დასაყრდენს თავისი მიზნების განსახორციელებლად. ერთ-ერთ ასეთ მნიშვნელოვან ფაქტორად ამისთვის ისინი მიიჩნევდნენ ქართლ-კახეთში სომეხთა ჩამოსახლებას და სომეხ ვაჭარ-ხელოსანთა გაძლიერებისას.

ისტორიული წყაროები გვაჩვენებენ, რომ ქართლ-კახეთის სამეფოს რუსეთთან მიერთებასა და ბაგრატიონთა ტახტის გაუქმებაში დიდ დაინტერესებას იჩენდნენ პეტერბურგისა (ოვანეს ლაზარიანი ანუ ივანე ლაზარევი) და საქართველოს სომეხი დიდვაჭრები და სასულიერო პირები (იოსებ არღუთინსკი-არღუთიანი-არღუთაშვილი). ისინი რუსეთის აშკარა აგენტებად იქცნენ და შექმნეს კიდეც სომხური სამეფოს აღდგენის პროექტი რუსეთის დახმარებით 1780-იან წლებში. ივანე ლაზარევ - იოსებ არღუთინსკის გეგმით სომხურ სამეფოს სათავეში უნდა ჩადგომოდა რომელიმე სომეხი წარჩინებული. თუ რუსები ამის წინააღმდეგ წავიდოდნენ, მაშინ სომეხთა მეფე უნდა ყოფილიყო თავადი პოტიომკინი!

სომეხთა კათალიკოსმა იოსებ არღუთინსკიმ ხომ “მთელი მოძრაობა შექმნა ძველი, დაკარგული “არმენიის” ნაწილობრივ მაინც საქართველოში გადმოსატანად. მას, რა თქმა უნდა, წინ საქართველოს სამეფოს არსებობა ეღობებოდა და სომხების კათალიკოსმაც აქეთკენ მიიტანა იერიში. საფიქრებელია, რომ საქართველოს საოკუპაციო გამოგზავნილი რუსული ჯარის მეთაურად სომეხ გენერალ ლაზარევის (შულავრელი სომეხი წარმოშობით - ვ.შ.) დანიშვნა სწორედ ამ არღუთინსკის, ან მისი გარემოცვის საქმე იყო” (თამარ და აკაკი პაპავა. მარიამ უკანასკნელი დედოფალი საქართველოსი, ბუენოს აირესი. 1956, გვ.86)

მღვდელმა პ. კარბელაშვილმა 1916 წლის აგვისტოში გაზეთ “სამშობლოს” ფურცლებზე გამოაქვეყნა სტატიათა ციკლი “სომხები საქართველოში” (ისტორიული საბუთები), სადაც ამხელს სომეხთა უზნეობას, ვერაგობას და ღალატს საქართველოს მიმართ. იგი წერს, რომ სომხების პატრიარქი იოსებ არღუთინსკი, თბილისის სომხობა ნატრობდნენ სომხეთის სამეფოს აღდგენას და ამიტომ ერეკლე II-ის გაძლიერება არ ეპიტნავებოდათ. პირიქით, ხელს უმართავდნენ რუსეთის გავლენის გაძლიერებას და საქართველოს დაუძლურებას. ვინ ჩამოაცილა კრწანისის ომის წინ ერეკლეს ყარაბაღელი სომხობა? სვამს კითხვას პ. კარბელაშვილი და მიუთითებს, რომ ეს გააკეთეს თბილისელმა სომხებმა, რომ მათი დახმარებით ერეკლე II არ გაძლიერებულიყო ( “სამშობლო” 1916, 11-18, VIII.)

ამასვე ადასტურებენ თბილისელი სომეხი მონაზვნები თაგუჰი მირიმანიანი და გაიანე ხოჯა-ბეჰბუდიანი 1795წ. ოქტომბრით დათარიღებულ წერილში, სადაც ნათქვამია: “ქართველები ჩაებნენ ბრძოლაში მის (აღა-მაჰმად-ხანის - ვ.შ.) წინააღმდეგ, მაგრამ მცირე ჯარით (უფრო მეტად იმის გამო, რომ ქართველთა და სომეხთა შორის განხეთქილება არსებობდა) – მეფემ ვერ შეძლო წინ აღდგომოდა სპარსთა ჯარს” (გულაბერ კლარჯი, დასახ. ნაშრ.)

საქართველოს სამეფოს დაცემის მოახლოებაში პეტერბურგისა და მოსკოვის სომხური კოლონიის აქტიურ მონაწილეობას ადასტურებს მთავარმართებელ გენერალ კნორინგის, სომეხი გენერლის ლაზარევისა და თბილისის სომეხ დიდვაჭართა გასაიდუმლოებული ურთიერთობანი (პეტერბურგი-მოსკოვი-მოზდოკი-თბილისი).

მაინც რით შეეძლოთ სომხებს დაეინტერესებინათ რუსები? ცხადია, პირველ რიგში დიდი ფულით და საჩუქრებით, რაზედაც მიდრეკილებას ყოველთვის ამჟღავნებდნენ და ახლაც ამჟღავნებენ რუსი მოხელეები; მეორეც, სომხები ეხმარებოდნენ რუსებს საქართველოს დასუსტებასა და დაპყრობაში. აბა სხვა სომხებს რა აქვთ ისეთი, რომ რუსებს ისინი მოწონებოდათ? (ამას “სომხური რადიოს” ანეგდოტიც ადასტურებს: ვინაა მსოფლიოში ყველაზე აუტანელი და ცუდი ხალხი? –ეკითხებიან სომეხს. სამაგიეროდ ჩვენ კონიაკი გვაქვს საუკეთესო – პასუხობს იგი). 

სომხების დაინტერესებას სამეფო ტახტიდან ბაგრატიონთა ჩამოცილების საქმეში ადასტურებს ისტორიკოსი ალექსანდრე ჯამბაკურ-ორბელიანიც. იგი მიანიშნებს, რომ საქართველოს წინააღმდეგ შეთქმულ სომხობას ორქივატერიის კაცები მოსდიოდათ და მოსდიოდათ საქართველოს დამხობისათვის. მათ ორქივატერისაგან მოსდიოდათ დიდძალი ფული, ყოველ ქალაქსა და დიდ სოფელში თავიანთი აგენტები ჰყავდათ, გულწრფელ ქართველებს ურჩევდნენ მას, რაც მათ სურდათ (ალ. ჯამბაკურ-ორბელიანი. მეფე ერეკლეს ცოტაცოტა ამბები, გვ. 52). 

ჯამბაკურ-ორბელიანმა გააკეთა ასეთი დასკვნა: “როგორც ბოლო დროს შევიტყვე და წვრილად მიამბეს, რაც საქართველოს მოუვიდა, სულ სომხებისაგან; სხვას ნურავის დავაბრალებთ, ისინი ჩვენი ხელით ნარს გლეჯდნენ, ჩვენ იმათი იარაღი ვიყავით” (იქვე).

თამარ და აკაკი პაპავებიც აღნიშნავენ, რომ პეტერბურგისა და საქართველოს დიდვაჭარ-კომერსანტ სომეხთა ამ წრემ კიდევ უფრო წააქეზა ქართლ-კახეთის სამეფოს გაუქმებაში რუსეთის გენერლები და სომეხ ლაზარევს ამ გადაწყვეტილებათა სისრულეში მოყვანა დააჩქარებინა. კათალიკოსმა იოსებ არღუთინსკიმ, მას შემდეგ, რაც პეტრე I და ეკატერინე II-ის “დიდი სომხეთის” შექმნის პროექტები დასამარდა, ახალი გზის ძიება დაიწყო. ეს ახალი გზა იყო საქართველოს სამეფოს გაუქმების და მის ნანგრევებზე რუსული ღუბერნიების აღმოცენების, რის წიაღშიც სომხობას ახალი შესაძლებლობანი უნდა გახსნოდა. აქ მთავარი იყო სპარსეთ-ოსმალეთსა და ადერბეიჯანის სახანოებში გაბნეულ სომხობას საქართველოში ახალი თავშესაფარი მოეპოვებინა” (თ. პაპავა, აკ. პაპავა, დასახ. წიგნი, გვ. 87-88). 

ქართლ-კახეთის სამეფოს გაუქმებაში განსაკუთრებით საძრახისი როლი შეასრულა სომეხთა კათალიკოსმა იოსებ არღუთინსკიმ. სწორედ მისი თაოსნობით და მეთაურობით თბილისელმა სომხებმა სიონის ტაძარში ქართველთა იძულებით დაფიცებამდე ადრე თავისი ნებით, დიდი ზეიმით (74 მღვდლის, 8 არქიმანდრატის, მრავალი სომეხის თანდასწრებით) ვანქის საკრებულოში დიდი პარაკლისი გადაიხადეს ქართლ-კახეთის სამეფოს მოსპობის აღსანიშნავად. (1)

რუსი სამხედრო ისტორიკოსი პოტტო პირდაპირ მიუთითებს, რომ “სომხების პატრიარქი იოსები ხალხს ვანქის გალავანში შემოსილი მიეგება. მან საცეცხლური უკმია იმპერატორის (პავლე I - ვ.შ.) სურათს, შემდეგ დაემხო მის წინაშე მიწაზე და ემთხვია, მერე სურათი თავზე დაიდო და ხმამაღლა წარმოთქვა: “იდღეგრძელოს უდიდესი და უავღუსტესი ჩვენი მეფე და მთელი მისი ხალხი”. რუსი ისტორიკოსი ნ. დუბროვინი წერს, რომ საზეიმო პარაკლისის გადახდის შემდეგ იოსებ არღუთინსკიმ ვანქის ტაძარში წარმოთქვა სიტყვა. იგი აცხადებდა: “რა სიხარულია აღბეჭდილი თქვენს სახეზე, კეთილშობილო ხალხო საქრისტიანოსაო, დღეო ჩვენი ხსნისაო, დღეო განცხრომისაო, დღეო, რომელსაც მივყავართ ჩვენ ნამდვილ ნეტარებისა ჩვენის კეთილდღეობის ბედისა, დღეო, რომელი ვერ შეეგნოთ წინაპართა ჩვენთა” (თამარ და აკაკი პაპავები, დასახ. ნაშრ. გვ. 81-83).

ეს ღვთის გარეგანი და ქრისტეს მიერ გლახაკი სომეხთა კათალიკოსი იოსება ამ საზეიმო პარაკლისის გადახდის შემდეგ, 1801 წლის 20 თებერვალს სასწრაფოდ ატყობინებდა კავკასიის მთავარმართებელ კნორინგს ქართლ-კახეთის სამეფოს გაუქმებაში თავისი პირადი დამსახურების შესახებ.  

ქართლ-კახეთის სამეფოს დამხობის და ქართველ ბაგრატიონთა გასახლება - განადგურების საქმეში არანაკლები “დამსახურება” მიუძღვის რუსთა ჯარების სარდალს, სომეხ გენერალს ლაზარევს (ლაზარიანს). მან აიძულა ქართველი ბაგრატიონები, დასწრებოდნენ სომეხთა ამ ზეიმს საქართველოს სამეფოს გაუქმების შესახებ. იგი იყენებდა ყველაზე ბინძურ და ვერაგულ ხერხებს ამ პროცესის დასამთავრებლად, სამეფო ოჯახის წევრთა დასაპირისპირებლად. ზაქარია ჭიჭინაძე წერს, რომ “გენერალმა ლაზარევმა ნახა რა მეფე გიორგის შეწუხება და სიკვდილის მოახლოება, ამან მაშინ იხმარა დიდი გველობა და ქართველთ სამეფო ოაჯახის წევრთა ერთმანეთზე გადაკიდება, მტრობა, შური და ყოველისფერი საძაგლობის თესვა... ყოველივე ამ ბოროტების მიზეზნი იყვნენ რუსები და მათი ხელმძღვანელი ლაზარევი, გულიკოვი და ამათგან გაბრიყვებული ბატონიშვილები (ზ. ჭიჭინაძე, „პავლე იმპერატორმა როგორ ჩამოართვა გიორგი მეფეს საქართველო“. გვ. 20)

რუსეთის ხელისუფლების მითითებით და ადგილობრივ სომეხთ წარჩინებულთა წაქეზებით ლაზარევმა ბატონიშვილებს, დედოფლებს და საერთოდ სამეფო საგვარეულოს ყველა წარმომადგენელს ადგილ-მამულები ჩამოართვა. განსაკუთრებით უპატივცემულოდ მოექცა იგი საქართველოს უკანასკნელ დედოფალს, გიორგი XII-ის ქვრივს მარიამს, რომელსაც უკანასკნელი წისქვილიც კი არ დაუტოვეს. მას ჩამოართვეს თავისი სასახლე, რომელიც ხაზინამ კერძო პირს მიჰყიდა. ეს ძაღლთაპირი ლაზარევი ამასაც არ დასჯერდა და 1803 წელს მარიამ დედოფლის საწოლ ოთახში შეიჭრა და რუსეთში გადასახლების მიზნით მისი ძალით გამოყვანას შეეცადა. ამაყმა პატრიოტმა ქართველმა ქალმა ვაჟკაცური გადაწყვეტილება მიიღო – ეს ბითური მოძალადე ხანჯლით განგმირა და იმქვეყნად გაისტუმრა. ასე უსახელოდ დაასრულა სიცოცხლე ამ არაკაცმა.

სომხებმა არა მარტო ქართლ-კახეთის სამეფოს დამხობას შეუწყო ხელი, არამედ ყველანაირად ეხმარებოდნენ რუსებს საქართველოში დამკვიდრებასა და ფეხის მოკიდებაში – ამისთვის ისინი არ ზოგავდნენ არა მარტო ქონებას, სიცოცხლესაც კი.

როდესაც ქართველებმა აჯანყებები დაიწყეს რუსული კოლონიალური და სასტიკი მმართველობის წინააღმდეგ, სომხური ეკლესია და ზედაფენები რუსებს ამოუდგნენ მხარში. მაგ: 1812 წლის კახეთის აჯანყების დროს ერეკლეს ვაჟს ალექსანდრე ბატონიშვილს შეპყრობის მიზნით დაედევნენ სიღნაღელი სომხები. რუსებისათვის მძიმე დღეებში თბილისელმა სომეხმა ვაჭრებმა დიდი რაოდენობით ხორბალი ჩააბარეს რუსებს მუქთად ჯარის გამოსაკვებად. ასეთი ფაქტები მრავლად იყო და ამანაც განაპირობა ის, რომ კავკასიის მთავარმართებელმა რტიშჩევმა 1813 წლის 13 მაისს რუსეთის იმპერატორ ალექსანდრე I-ს წერილი გაუგზავნა და მოითხოვა საქართველოში მცხოვრები სომხების დაჯილდოება კახეთის ამბოხების დროს რუსეთისადმი გაწეული სამსახურისა და ფაქტიურად ქართველთა ღალატისათვის: “ბედნიერად ვსთვლი ჩემს თავს, - წერდა იგი იმპერატორს, - გაცნობით, რომ სომხის ერი, რომელიც საქართველოს მკვიდრთა შესანიშნავ ნაწილს შეადგენს, ყელამდე სავსეა ერთგულ უქვეშევრდომილეს მადლობით იმ უმაღლეს მფარველობისა და ენით გამოუთქმელი სიუხვე-წყალობისათვის, რომელიც ევლინება თქვენს უდიდებულესობისაგან სომხობას... მთელ საქართველოში კაცი აღარ დარჩა ჩვენი ერთგული, მარტო სომხებმა არა თუ არ მიიღეს მონაწილეობა ამბოხებაში, არამედ სიცოცხლესაც და ქონებასაც არ ზოგავდნენ.... ჩვენ ჯარებთან ერთად იბრძოდნენ მაშფოთართა გასაწყვეტად... მთავრობა სომხებს უნდა უმადლოდეს, რომ დროზე და წინასწარ იტყობდა, რას აპირებდნენ მეამბოხენი და სად ჰქონდათ ბინა. კახეთის სხვადასხვა კუთხეს გაბნეული, ერთმანეთს მოწყვეტილი ჯარი თუ რამეს იგებდა ერთმანეთისას, ეს სულ სომხების წყალობით, რომელნიც სიამოვნებით და ხალისით ასრულებდნენ ასეთ სახიფათო მინდობილებას და ხშირად სიცოცხლეს ესალმებოდნენ სამსახურის ერთგულების გამო” (ა. ფრონელი, ამბოხება კახეთისა, ტფ. 1907, გვ. 229)

ქართველთა დახოცვის, დაბეზღების ამაზრზენი საქციელისთვის და რუსებისადმი ერთგულებისათვის რტიშჩევი ითხოვდა “წყალობის გრამოტით” მათ დაჯილდოებას და იქვე მიანიშნებდა: “ასეთი წახალისება გააორკეცებს სომხების ერთგულებას და თავდადებას და თვით ქართველთა ტომის ხალხში დაჰბადებს ჯიბრსა და გამოიწვევს წაბაძვასო” (AKAK, მ.ვ.ც 222). 

ნებისმიერ თავმოყვარე ერისთვის ასეთი საქციელი იმ ქვეყანაში , რომელმაც ისინი სამადლოდ შეიფარა, სამარცხვინო და თავმოსაჭრელი რამ უნდა ყოფილიყო, მაგრამ არა სომხებისათვის, რომლებმაც ეს “წყალობის გრამოტა” არათუ მიიღეს, არამედ შეიფერეს და ამით ამაყობდნენ კიდეც. ასეთ ხალხს ამის მერე რაღა უნდა ელაპარაკო! თუმცა, სომხებისაგან ეს გასაკვირი არც არის. აი, რას წერს სომეხი თოვმა მეწოფეცი თავის თანამემამულეებზე: “1431 წელს სასტიკი შიმშილი დაიწყო ჩვენს ქვეყანაში, როგორც მორწმუნეთა ისე ურწმუნოთა შორის, ისე, რომ შეჭამეს ძაღლები და კატები, გვამები, ცხენები, ვირები, ჯორები და აქლემები. აღარაფერი რომ არ დარჩათ, მაშინ თავიანთ ვაჟებს და ასულებს მიმართეს. საქმე იქამდეც კი მივიდა , რომ ფარულად და აშკარად ათასი კაცი შეჭამეს... მორწმუნენი ზამთრის ჟამს არარატის გავარიდან აიყარნენ და საქართველოსკენ გასწიეს” (თოვმა მეწოფეცი, ისტორია თემურ-ლენგისა და მისი შთამომავლებისა, თბ. 1987, გვ. 62).

ეს ხალხი საკუთარ შვილებს არ ინდობდა და ჩვენ დაგვინდობდნენ!
შეიძლება დავასკვნათ, რომ სომხებმა უღირსი და ვერაგული როლი შეასრულეს ქართული სახელმწიფოებრიობის დაცემის საქმეში. რუსულმა ხელისუფლებამ, რომელმაც კარგად იცოდა სომეხთა ზნეობრივი მრწამსი და მოღალატური ბუნება, ისინი კარგად გამოიყენა ქართლ-კახეთის სამეფოს გაუქმების საქმეში.
რუსეთსა და საქართველოში მცხოვრები დიდვაჭრების და საეკლესიო პირების – კომერსანტ ივანე ლაზარევის, გენერალი ლაზარევის, კათალიკოსების ლუკას, იოსებ არღუთინსკის, დარჩია ბებუთაშვილის დახმარებით მათ შეძლეს რუსული ბატონობის დამყარება და განმტკიცება საქართველოში, ასევე ბაგრატიონთა ჩამოშორება ხელისუფლებიდან და მათი გასახლება რუსეთში. რუსებმა სათანადოდ დაუფასეს სომხებს ერთგულება და ქართველთა ღალატი და XIX საუკუნეში ოსმალეთიდან აყრილი ასი ათასობით სომეხი საქართველოს მიწა-წყალზე დაასახლეს და საქართველოს დემოგრაფიული ანექსიაც მოუწყეს, განსაკუთრებით სამცხე-ჯავახეთში, სადაც მანამდე ფაქტიურად თითებზე ჩამოსათვლელი სომხები ცხოვრობდნენ.

მაშინ, როცა რუსებმა 1811 წელს გააუქმეს საქართველოს ეკლესიის ავტოკეფალია, სომხურ ეკლესიას ავტოკეფალია შეუნარჩუნეს, ისევე როგორც სომხური ენის სწავლება – სომხურ სკოლებში.

ვაჟა შუბითიძე -  ისტორიკოსი, პოლიტოლოგი.

სრულად
გამოკითხვა
ვინ გაიმარჯვებს რუსეთ - უკრაინის ომში?
ხმის მიცემა
სხვათა შორის

მსოფლიოს ისტორიაში, უდიდესი იმპერიები ტერიტორიით(მლნ კვ. კმ): ბრიტანეთი - 35.5 მონღოლეთი - 24.0 რუსეთი - 22.8 ქინგის დინასტია (ჩინეთი) - 14.7 ესპანეთი - 13.7 ხანის დინასტია (ჩინეთი) - 12.5 საფრანგეთი - 11.5 არაბეთი - 11.1 იუანების დინასტია (ჩინეთი) - 11.0 ხიონგნუ - 9.0 ბრაზილია - 8.337 იაპონია - ~8.0 იბერიული კავშირი - 7.1 მინგის დინასტია (ჩინეთი) - 6.5 რაშიდუნების ხალიფატი (არაბეთი) - 6.4 პირველი თურქული სახანო - 6.0 ოქროს ურდო - 6.0 აქემენიანთა ირანი - 5.5 პორტუგალია - 5.5 ტანგის დინასტია (ჩინეთი) - 5.4 მაკედონია - 5.2 ოსმალეთი - 5.2 ჩრდილო იუანის დინასტია (მონღოლეთი) - 5.0 რომის იმპერია - 5.0

Ford, საავტომობილო ბაზრის დომინანტი მაშინ, როდესაც საავტომობილო ბაზარი ჯერ კიდევ ჩამოყალიბების პროცესში იყო, Ford Model T იყო დომინანტი მანქანა. 1916 წლის მონაცემებით, ის მსოფლიოში ყველა ავტომობილის 55%-ს შეადგენდა.

ილია ჭავჭავაძე: "როცა პრუსიამ წაართვა საფრანგეთს ელზასი და ლოტარინგია და პარლამენტში ჩამოვარდა საუბარი მასზედ, თუ რაგვარი მმართველობა მივცეთო ამ ახლად დაჭერილს ქვეყნებს, ბისმარკმა აი, რა სთქვა: ,,ჩვენი საქმე ელზასსა და ლოტარინგიაში თვითმმართველობის განძლიერება უნდა იყოსო. ადგილობრივნი საზოგადოების კრებანი უნდა დავაწყოთო ადგილობრივის მმართველობისთვისაო. ამ კრებათაგან უფრო უკეთ გვეცოდინება იმ ქვეყნების საჭიროება, ვიდრე პრუსიის მოხელეთაგანა. ადგილობრივთა მცხოვრებთაგან ამორჩეულნი და დაყენებულნი მოხელენი ჩვენთვის არავითარს შიშს არ მოასწავებენ. ჩვენგან დანიშნული მოხელე კი მათთვის უცხო კაცი იქნება და ერთი ურიგო რამ ქცევა უცხო კაცისა უკმაყოფილებას ჩამოაგდებს და ეგ მთავრობის განზრახვასა და სურვილს არ ეთანხმება. მე უფრო ისა მგონია, რომ მათგან ამორჩეულნი მოხელენი უფრო ცოტას გვავნებენ, ვიდრე ჩვენივე პრუსიის მოხელენი”. თუ იმისთანა კაცი, როგორც ბისმარკი, რომელიც თავისუფლების დიდი მომხრე მაინდამაინც არ არის, ისე იღვწოდა თვითმმართველობისათვის, მერე იმ ქვეყნების შესახებ, რომელთაც გერმანიის მორჩილება არამც თუ უნდოდათ, არამედ ეთაკილებოდათ, თუ ამისთანა რკინის გულისა და მარჯვენის კაცი, როგორც ბისმარკი, სხვა გზით ვერ ახერხებდა ურჩის ხალხის გულის მოგებას, თუ არ თვითმმართველობის მინიჭებითა, სხვას რაღა ეთქმის."

დედამიწაზე არსებული ცოცხალი არსებებიდან მხოლოდ ადამიანს და კოალას აქვთ თითის ანაბეჭდი

ინდოელი დიასახლისები მსოფლიო ოქროს მარაგის 11% ფლობენ. ეს უფრო მეტია, ვიდრე აშშ-ს, სავალუტო ფონდის, შვეიცარიის და გერმანიის მფლობელობაში არსებული ოქრო, ერთად აღებული.

დადგენილია, რომ სასოფლო-სამეურნეო კულტურათა მოსავლიანობის განმსაზღვრელ კომპლექსურ პირობათა შორის, ერთ-ერთი თესლის ხარისხია. მაღალხარისხოვანი ჯიშიანი თესლი ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი ფაქტორია მოსავლიანობის გასადიდებლად, რაც აგრეთვე დასაბუთებულია ხალხური სიბრძნით "რასაც დასთეს, იმას მოიმკი". - ქართული გენეტიკისა და სელექცია–მეთესლეობის სკოლის ერთ-ერთი ფუძემდებელი, მეცნიერებათა დოქტორი, აკადემიკოსი პეტრე ნასყიდაშვილი

ებოლა, SARS-ი, ცოფი, MERS-ი, დიდი ალბათობით ახალი კორონავირუსი COVID-19-იც, ყველა ამ ვირუსული დაავადების გავრცელება ღამურას უკავშირდება.

ყველაზე დიდი ეპიდემია კაცობრიობის ისტორიაში იყო ე.წ. "ესპანკა" (H1N1), რომელსაც 1918-1919 წლებში მიახლოებით 100 მილიონი ადამიანის სიცოცხლე შეეწირა, ანუ დედამიწის მოსახლეობის 5,3 %.

იცით თუ არა, რომ მონაკოს ნაციონალური ორკესტრი უფრო დიდია, ვიდრე ქვეყნის არმია.