USD 3.4232
EUR 4.0798
RUB 4.4334
თბილისი
რამდენად გონივრულად იხარჯება სახელმწიფოს საგარეო ვალი
თარიღი : 02.09.2021 12:31  142

სანამ უშუალოდ ციფრებზე გადავალთ, მოდით გავიგოთ: რა არის საგარეო ვალი? რატომ იღებენ მას სახელმწიფოები? რა არის მისი მიზანი და როდისაა ის გამართლებული.

საგარეო ვალი  არის თანხა, რომელსაც სახელმწიფოს მთავრობა სესხულობს სხვადასხვა საერთაშორისო ფინანსური ინსტიტუტებისა და ორგანიზაციებისგან მაშინ, როცა ქვეყანას არ ჰყოფნის საკუთარი ფინანსური რესურსი ამა თუ იმ ეკონომიკური მიზნის შესასრულებლად.

საგარეო ვალში, როგორც წესი, შედის, როგორც უშუალოდ სახელმწიფოს, ისე ეროვნული ბანკისა და სახელმწიფო საწარმოების მიერ აღებული ვალიც. 

ასე რომ, ყველა ქვეყანა, თუ მას პასუხისმგებლიანი ხელისუფალი ჰყავს,  ცდილობს ვალის ოდენობა მისი შესაძლებლობებიდან გამომდინარე განსაზღვროს და ის ეკონომიკის სწორი სტიმულირებისათვის გამოიყენოს. იმაზე მეტი საგარეო ვალის ქონა, ვიდრე ქვეყნის ეკონომიკას შეუძლია, როგორც წესი, კრიზისის საფუძველი ხდება. რასაკვირველია, რაც უფრო დიდია ეკონომიკა, მით უფრო დიდი რესურსი აქვს მას, რომ სახელმწიფო კრედიტის ვალდებულებები შეასრულოს. 

რაც უფრო დიდია ეკონომიკა, ქვეყანა მით უფრო ნაკლებ მნიშვნელობას ანიჭებს საბიუჯეტო დეფიციტს და თავს ხარჯების გაზრდის უფლებას აძლევს. სტაბილური  ეკონომიკა მათთვის დაბალანსებულ ბიუჯეტზე მნიშვნელოვანია. განვითარებული ქვეყნებისთვის ვალი წარმოების გაზრდის, გადასახადების შემცირებისა და სამუშაო ადგილების შექმნის საშუალება და წინასწარ განსაზღვრული ფისკალური პოლიტიკის ნაწილია.

რაც შეეხება მცირე ეკონომიკებს, მათ როგორც წესი, ვალი ყოველგვარი სტრატეგიის გარეშე უგროვდებათ და ამ ვალის მოხმარების ეკონომიკური შედეგები არ იგრძნობა არც ეკონომიკურ ზრდაზე და არც მოსახლეობის კეთილდღეობაზე.

სტატისტიკური და ფინანსური მაჩვენებლებით მტკიცდება, რომ  საქართველოშიც ასეა. ვალებს ვიღებთ, თუმცა მისი ხარჯვის შედეგი წინააღმდეგობაში მოდის ვალის აღების მიზანთან.

ფინანსისტები და ეკონომისტები თანხმდებიან, რომ ვალის აღება მაშინაა გამართლებული, როცა ქვეყანაში საფუძველი ეყრება ისეთ საქმეს, რომელიც გამიზნულია მოსახლეობის დასაქმებისა და სამუშაო ადგილების ზრდისთვის, მოქალაქეებისა და ბიზნესისათვის მეტი შემოსავლების გენერირებისათვის, რაც საბოლოოდ ზრდის ქვეყნის ეკონომიკასა და მოსახლეობის ცხოვრების დონეს.

ვნახოთ რა ხდება ამ მხრივ საქართველოში:

საქართველომ 2020 წელი 7 მილიარდ დოლარიანი ვალით დახურა, ანუ  2020 წელს მთავრობამ საშინაო და საგარეო ვალის სახით 7 მილიარდ დოლარზე მეტი მოიზიდა. 

 

2020 წლის დეკემბერში, წინა წლის შესაბამის პერიოდთან შედარებით, რეალური მთლიანი შიდა პროდუქტის (მშპ) კლებამ 7.9 პროცენტი შეადგინა. 2020 წლის საშუალო რეალური ზრდა მინუს 6.1 პროცენტით განისაზღვრა.

2020 წლის მესამე კვარტალში საქართველოში გაიზარდა უმუშევრობის დონე და შემცირდა დასაქმების დონის მაჩვენებელი. 2020 წლის III კვარტალში საქართველოში უმუშევრობის დონე წინა წლის შესაბამის პერიოდთან შედარებით 0.2 პროცენტული პუნქტით გაიზარდა და 17.0 პროცენტი შეადგინა.

2020 წლის მესამე კვარტალში 2020 წლის III კვარტალში საქართველოში უმუშევრობის დონე წინა წლის შესაბამის პერიოდთან შედარებით 0.7 პროცენტული პუნქტით გაიზარდა და 11.9 პროცენტი შეადგინა. დასაქმების დონე ქვეყნის მასშტაბით შემცირებულია 1.9 პროცენტული პუნქტით, ქალაქის ტიპის დასახლებებში შემცირებულია 1.8 პროცენტული პუნქტით, ხოლო სოფლის ტიპის დასახლებებში - 2.3 პროცენტული პუნქტით.

 

 

სახელისუფლებო გუნდის წარმომადგენლები გვარწმუნებენ, რომ პანდემიამ ისინი აიძულა 2020 წელს საგარეო ვალის უდიდესი ნაწილი კორონავირუსის პანდემიის შესაკავებლად დაეხარჯათ და  მოსახლეობისა და ბიზნესის დასახმარებლად სხვადასხვა ანტიკრიზისულ აქტივობებში გაეწერათ.

„თბილისი პოსტმა“ თვალი გადაავლო 2019-2018-2017 წლების მონაცემებს, როცა კორონავირუსი არც კი არსებობდა და შეეცადა დაენახა, რა ეკონომიკური ეფექტი მისცა საქართველოს მილიარდობით ვალების აღებამ.

2019 წელს საქართველომ აიღო 5.7 მილიარდი დოლარის საგარეო ვალი, 2018 წელს აღებულია 5.4 მილიარდი დოლარის საგარეო ვალი, ხოლო 2017 წელს  საგარეო ვალი 5.2 მილიარდ დოლარს უტოლდება.

 

2018 წელს, 2017 წელთან შედარებით, ქვეყანას მთლიანი შიდა პროდუქტის(მშპ) რეალური ზრდა საერთოდ არ აქვს. ის ორივე წელს 4.8%-ზე ფიქსირდება, ხოლო 2018 წლიდან 2019 წლამდე ქვეყნის რეალური მშპ მხოლოდ 0.2%-ითაა გაზრდილი და 5.0%-ზე ფიქსირდება. 2020 წლის მშპ-ის საშუალო რეალური ზრდა მინუს 6.1 პროცენტით განისაზღვრა.

 


 

მონაცემები აჩვენებს, რომ 2017 წლიდან 2020 წლის ჩათვლით საქართველოს აღებული აქვს დაახლოებით, 16.3 მილიარდი დოლარი და მისი ეკონომიკა ანუ მშპ, ანუ მოსახლეობის მიერ შექმნილი დოვლათი პანდემიამდე მხოლოდ 2%-ით გაიზარდა, ხოლო 2020 წელს პანდემიისასა, 6 %-ით შემცირდა, რაც არათუ დამაკმაყოფილებელი, არამედ ძალიან ცუდი შედეგია.

2017-2019 წლებში ხელშესახები შედეგი არც დასაქმების მაჩვენებელშია. ასე მაგალითად: 2017 წელს დასაქმებული იყო 1 მილიონ 286 ათას  900 კაცი, 2018 წელს მათი რიცხი სულ ოდნავ გაიზარდა და 1 მილიონ 296 ათას 200  კაცს გაუტოლდა , 2019 წელს მათი რიცხვი შემცირდა 1 მილიონ  295 ათას  900 ადამიანამდე, ხოლო 2020 წლის III კვარტალში დასაქმების დონე ქვეყნის მასშტაბით შემცირებულია 1.3 პროცენტული პუნქტით, ქალაქის ტიპის დასახლებებში შემცირებულია 0.7 პროცენტული პუნქტით, ხოლო სოფლის ტიპის დასახლებებში - 2.1 პროცენტული პუნქტით.

 

ამას თუ დავუმატებთ იმას, რომ ქვეყანაში ინფლაცია მაღალია, ანუ სამომხმარებლო ფასები იზრდება, მოსახლეობის შემოსავლები კი იკლებს, ლარი უფასურდება და მოსახლების მსყიდველუნარიანობაც მცირდება,  ვალის ხარჯვის ეფექტზე მოსახლეობის ცხოვრების დონის გაუმჯობესებაში, საუბარიც კი ზედმეტია.

მაგალითისთვის, 2021 წლის იანვარში წინა თვესთან შედარებით ინფლაციის დონემ საქართველოში 1.1 პროცენტი, ხოლო წლიური ინფლაციის დონემ 2.8 პროცენტი შეადგინა. რაც შეეხება საბაზო ინფლაციას , აღნიშნულმა მაჩვენებელმა 2021 წლის იანვარში, გასული წლის შესაბამის პერიოდთან შედარებით 5.8 პროცენტი შეადგინა, ხოლო თამბაქოს გარეშე წლიური საბაზო ინფლაციის მაჩვენებელი 5.7 პროცენტით განისაზღვრა.ეროვნული ბანკის (სებ) პრეზიდენტის განცხადებით, 2021 წელს ინფლაციის მაჩვენებელი ქვეყანაში საშუალოდ 4%-ის დონეზე შენარჩუნდება.

ეკონომისტი სოსო სიმონიშვილი აცხადებს, რომ რეალური ინფლაცია ოფიციალურ მაჩვენებლს, მინიმუმ, 2-ჯერ ჩამორჩება. მისი თქმით, სხვაობის მიზეზი მეთოდოლოგიაა, რითაც საქსტატი ინფლაციას ითვლის. სიმონიშვილს მიაჩნია, რომ გაცილებით ზუსტია ინფლაციის გამოთვლა სოციალური ჯგუფების შემოსავლების მიხედვით, რითაც ევროპული ქვეყნები ითვლიან, თუმცა საქართველო სულ სხვა მეთოდიკით ხელმძღვანელობს და ძველ, საბჭოურ მიდგომას დღემდე ინარჩუნებს.

გარდა იმისა, რომ ვალს, რომელიც მომავალმა თაობებმა უნდა გაისტუმრონ, შედეგი ვერ მოაქვს და თაობებს ფუჭად დახარჯული ვალის გადახდა მოუწევთ, მისი ასე ხელაღებით აღება და ხარჯვა კიდევ ერთ პრობლემას ქმნის.  დიდი საგარეო ვალი ქვეყანას უფუჭებს საკრედიტო რეიტინგს, რაც იმას ნიშნავს, რომ მომავალში შეიძლება სულ უფრო ნაკლები ფული გვასესხონ. ანუ გამოდის, რომ მომავალში ქვეყანას ფულის სესხება რომ დასჭირდეს, შეიძლება ვეღარც ისესხოს.

ვალის შემცირებაზე ზრუნავენ თვით განვითარებული სახელმწიფოებიც. მაგალითად, ევროზონის ქვეყნებისთვის სახელმწიფო ვალთან მიმართებაში საკმაოდ ხისტი პოლიტიკა არსებობს: იმისთვის, რომ ქვეყანა ევროზონაში მოხვდეს, ქვეყნის საგარეო ვალი მისი მშპ-ის 60%-ს არ უნდა აჭარბებდეს.

საქართველოს მთლიანმა საგარეო ვალმა, 2018 წლის 30 სექტემბრის მდგომარეობით 17.2 მლრდ აშშ დოლარი (45.1 მლრდ ლარი) შეადგინა, რაც ბოლო ოთხი კვარტლის მშპ-ს 107.4 პროცენტია. 

შედარებისთვის, სომხეთის საგარეო ვალი 2018 წელს მხოლოდ 6,7 მილიარდი აშშ დოლარი იყო, რაც სომხეთის მშპ-ის 60%-ს არ აჭარბებს. მიუხედავად იმისა, რომ აზერბაიჯანის საგარეო ვალი 21-22 მილიარდი აშშ დოლარია, არც ის აჭარბებს ქვეყნის მშპ-ის 60%-ს, რაც ნიშნავს, რომ საქართველოს ამ მხრივ რეგიონში ყველაზე უარესი ვითარება აქვს. 

დასკვნის სახით შეიძლება ითქვას, რომ საგარეო ვალი ეკონომიკის მნიშვნელოვანი ნაწილია და ის ყველა ქვეყანას აქვს, თუმცა ამ ვალს  ვალდებულებებიც ახლავს, რომელიც გადასახადების გადამხდელებს მძიმე ტვირთად აწვება იმ შემთხვევაში, თუ ქვეყნის საგარეო ვალი შესაბამისობაში არ მოდის მის საბიუჯეტო შემოსავლებთან, ეკონომიკური ზრდის ტემპთან, ექსპორტთან და მშპ-ის მოცულობასთან.  ასეთ დროს ქვეყანა დეფოლტის ანუ გაკოტრების წინაშეც შეიძლება აღმოჩნდეს.

ამ მხრივ ფინანსისტების დიდი ნაწილი საგანგაშოს უწოდებენ 2021 წლის დაგეგმილ საგარეო ვალს.

2021 წლის ბიუჯეტის მიხედვით, მთავრობა მომდევნო წელს საგარეო ვალის სახით 5,3 მილიარდ ლარს აიღებს. საშინაო ვალდებულებების ზრდა კი დაგეგმილი არაა. როგორც ქვეყნის მთავარ ფინანსურ დოკუმენტშია განმარტებული, მომდევნო წელს საგარეო სახელმწიფო ვალდებულებების მომსახურებასა და დაფარვაზე 3,1 მილიარდი ლარი დაიხარჯება. ხოლო, საშინაო სახელმწიფო ვალდებულებების მომსახურებასა და დაფარვაზე 570 მილიონი ლარი. 

2021 წლის ბოლოსათვის „ეკონომიკური თავისუფლების შესახებ“ საქართველოს ორგანული კანონით განსაზღვრული მთავრობის ვალი განისაზღვრება მშპ-ის 60.1%-ის ოდენობით. ანუ საქართველო ევროკავშირის მოთხოვნილ ჩარჩოში ვალთან დაკავშირებით ვერ ჯდება.

რამდენად საგანგაშოა საგარეო ვალის ზრდა? რამდენად ეფექტურად იხარჯება აღებული ვალები?  - ამ კითხვებით „თბილისი პოსტმა“ ეკონომისტებსა და ფინანსისტებს მიმართა:

“ჩვენისთანა ღარიბი ქვეყნისთვის საგარეო ვალი რეალურად დიდი დაბრკოლებაა, რადგან ამ ვალის მომსახურებაა პრობლემა. თუმცა, არიან ქვეყნები, მათ შორის განვითარებულები, რომელთა სახელმწიფო ვალი მშპ-ზე მაღალია. მაგალითად, იაპონიაში საგარეო ვალი, ქვეყნის მშპ-თან შედარებით, 200%-ის ფარგლებშია, აშშ-ს შემთხვევაში ეს მაჩვენებელი 100%-ს აჭარბებს.  თვითონ ვალის მოცულობას არ აქვს  არსებითი მნიშვნელობა, გააჩნია ვალს რაში ვიღებთ და როგორ ვხარჯავთ. როცა იგი არამწარმოებლურია და ფული იფლანგება, ბუნებრივია, რაიმე დოვლათის შექმნას არ ემსახურება. ჩვენ ასეთი სიტუაცია გვახსოვს 2003 წელს, როცა საქართველოს მთავრობა და ბიუჯეტი ვერ ემსახურებოდა საგარეო ვალდებულებებს და გლობალური ფინანსური ორგანიზაციები მზად იყვნენ სუვერენული დეფოლტის გამოცხადებისთვის. მაშინ საერთაშორისო სავალუტო ფონდი დაგვეხმარა. მისი ჩარევის გარეშე ჩვენ დღესაც ამ პოზიციაზე ვიქნებოდით, რაც ნიშნავს, რომ ფულს არავინ გვასესხებდა. შესაძლებელია, მთავრობას ახლაც სავალუტო ფონდის იმედადაა, რომ ხელს შეუწყობს ამ ვალის დაფარვას მისი რესტუქტურიზაციის ან ჩამოწერის გზით. ყოველ შემთხვევაში, საქართველოს დამოუკიდებლად ამ ვალის გასტუმრება ნამდვილად გაუჭირდება., საერთაშორისო საფინანსო ორგანიზაციები ყოველთვის ეჭვით უყურებენ მთავრობას, რომელიც ძალიან დიდ ვალს იღებს და არ შეუძლია მისი მომსახურება. საქართველოს შესაძლებლობები მათ ჩვენზე უკეთ იციან. შესაბამისად, სახელმწიფოს მიმართ ნდობაც ნაკლებია და ინვესტიციური შესაძლებლობებიც მინიმალურია,” - აცხადებს ფინანსისტი ლია ელიავა.

 

“მინდა, ხაზი გავსუვა იმას, რომ საგარეო ვალების აღების მხრივ საქართველო უკვე თავის ზღვარს უახლოვდება, რომელიც გააჩნია როგორც შიდა კანონმდებლობით, ასევე სავალუტო ფონდის რეკომენდაციით, მთლიან შიდა პროდუქტთან 60 %-იან ნიშნულზე. ეს ზღვარი აუცილებლად უნდა იქნას დაცული იმისთვის, რომ ჩვენი საერთაშორისო პარტნიორები, ჩვენი საზოგადოება, სახელმწიფო თავს უფრო თამამად გრძნობდნენ, რომ ქვეყანა ზედმეტად არაა გადატვირთული ჭარბვალიანობით. აქვე იმ განცხადებებსაც გამოვეხმაურები, რომლის თანახმადაც შესაძლოა, საქართველო დეფოლტის წინაშე იდგეს. კატეგორიულად გამოვრიცხავ მსგავს შესაძლებლობას. იმ პირობებში, რა პირობებშიც დღეს მიდის ქვეყნის ეკონომიკა, იმ პირობებში – რა მდგომაროებაც გვაქვს კოვიდთან მიმართებით, უმაღლეს დონეზე მობილიზებული საერთაშორისო მხარდაჭრის ფონზე, ფაქტობრივად, გამორიცხულია, საქართველომ ვერ შეასრულოს ვალდებულებები თავისი ინვესტორების, თავისი მსესხებლების წინაშე. მოგეხსენებათ, ყოველწლიურად საქართველო როგორც იღებს საგარეო ვალებს, ასევე ფარავს ვალების გარკვეულ ნაწილს. შესაბამისად ეს უნდა გაგრძელდეს მომდევნო წლებშიც და დეფოლტის რისკი, ფაქტობრივად, არ არსებობს. მთლიანობაში ბიუჯეტი პასუხობს იმ ძირითად ვალდებულებებს, რაც სახელმწიფოს აქვს აღებული. კოვიდპანდემიამ საკმაოდ დიდი ზიანი მოგვაყენა და ამისთვისაც გათვალისწინებულია საკმაოდ დიდი თანხები. შეიძლება ითქვას, რომ, ამ ბიუჯეტის მონაცემებით, საქართველოს ახლო მოამავალში რაიმე რადიკალური არ ემუქრება, რომ ვერ შეძლოს თავისი ვალდებულებების შესრულება. პირიქით, ყველა ვალდებულის შესრულება საკმაოდ კარგადაა შესაძლებელი,” -  განაცხადა თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის „ანალიზისა და პროგნოზირების ცენტრის“ ხელმძღვანელმა, ვახტანგ ჭარაიამ.

“ვალის მთლიან შიდა პროდუქტთან შეფარდების 60%-იანი ზღვრის გადალახვა უარყოფითად აისახება ქვეყნის საკრედიტო რეიტინგებზე. ასევე შეზღუდავს მთავრობას მომავალში ახალი ვალის აღებისგან. ზოგადად მნიშვნელოვანია, რაში ხარჯავს მთავრობა აღებულ საგარეო თუ საშინაო ვალს. გამართლებულია, თუ ის იხარჯება ინფრასტრუქტურულ პროექტებში, ან გრძელვადიანი ეფექტის მომცემ რეფორმებში. ვალით სოციალური ხარჯების ზრდა მიზანშეწონილი არ არის. თუმცა მთავრობები ხშირ შემთხვევაში გადაწყვეტილებებს ეკონომიკური ციკლის ნაცვლად პოლიტიკური და საარჩევნო ციკლის მიხედვით იღებენ," - განმარტავენ არასამთავრობო ორგანიზაცია "საზოგადოება და ბანკებში."

 

“2021 წლის ბიუჯეტის დაახლოებით მეათედი მიდის ვალის მომსახურებაზე, რაც შეშფოთების საფუძველს იძლევა. მით უმეტეს, თუ გავითვალისწინებთ, რომ საქართველოს ბიუჯეტი არის ეკონომიკის დაახლოებით 30-32% და ამის მეათედი ვალის მოხმარებაზე მიდის, ეს უკვე ნიშნავს, რომ თითოეული ჩვენთაგანი, თითოეული მოქალაქე ვალის მომსახურებაში დიდ თანხას იხდის თავისი გამომუშავებული ფულიდან. აქედან გამომდინარე, რა თქმა უნდა, ცალსახაა ის მავნე პრაქტიკა, რასაც მთავრობა ახორციელებს. როგორც ვიცით, ვალი იყო მშპ-ს 30%-ის ფარგლებში დ აუცებ 55%-მდე ავარდა, რა თქმა უნდა, კიდევ უფრო მეტად დაგვაწვება“, - ამბობს ეკონომისტი ზვიად ხორგუაშვილი.

"ყოველთვის წინააღმდეგი ვარ ხოლმე საგარეო ვალების აღების, მაგრამ ყოველთვის მომხრე ვარ რომ, თუკი აუცილებელია, ავიღოთ საერთაშორისო კრედიტი ჩქაროსნული მაგისტრალის მშენებლობიისათვის. მიუხედავად პანდემიისა, მიუხედავად ღრმა ეკონომიკური კრიზისისა, მოვახერხეთ და 2020 წელს ავაშენეთ 70 კილომეტრი ავტობანი, რაც ისტორიული რეკორდია. ამის გარდა რეაბილიტირდა 580 კილომეტრი გზა. მიხარია, რომ დაიწყება 2021 წელს თბილისი-საგარეჯოს ავტომაგისტრალის მშენებლობა. ქვეყნის სხვა რეგიონებშიც მიმდინარეობს გზების მშენებლობები. აღარ ვსაუბრობ, წყალმომარაგების კონკრეტულ პროექტების განხორციელებაზე და მუზეუმების გახსნა-რემონტზე სხვადასხვა რეგიონებში," - აცხადებს ეკონომისტი ნიკოლოზ მჭედლიშვილი.

 

“საგარეო ვალის ზღვრული მაჩვენებელი 60% განსაზღვრულია ეკონომიკური თავისუფლების აქტის საფუძველზე და ამ ზღვრული დონით ბევრი ქვეყანა განსაზღვრავს საკუთარი ქვეყნის სახელმწიფო ვალების მოცულობას. ეს ის დონეა, რომლის ზემოთაც უკვე ,,წითელი ინთება".  საქართველოს შემთხვევაში, ყველაფერი დამოკიდებულია იმაზე, რამდენად შევძლებთ ეკონომიკის დინამიურ განვითარებას და რამდენად დაგვჭირდება დამატებითი სესხების აღებას, რომ კორონავირუსს გავუმკლავდეთ. სხვათაშორის, არა მარტო სავალუტო ფონდი, ყველა საერთაშორისო ფინანსური ინსტიტუტი პერიოდულად გადახედავს  თავის პროგნოზებს, ამიტომ ეს არ არის ის შეფასება, რომელიც გარემოებაში ცვლილების გამო შესაძლოა უცლელი დარჩეს. ამჟამინდელი ხელისუფლების დროს, წინა ხელისუფლებასთან შედარებით, 2012 წელს, სოციალური ხარჯი თავისი ყველა ასპექტით, 1,5-ჯერ გაიზარდა - 32%-დან 48%-მდე. პანდემიამ სოციალური ხარჯი კიდევ უფრო გაზარდა და მოითხოვა დამატებითი რესურსების მობილიზაცია. ბიუჯეტის შემოსავლები შემცირდა და ხარჯი გაიზარდა ანუ საბიუჯეტო მაკრატელი წარმოიქმნა, ამის დაბალანსება, დროებითი მაინც, სესხების აღებას მოითხოვდა. სახელმწიფო არ არის ილუზიონისტი, რომ საიდანმე მოეტანა ფული, სხვანაირად მოევლო ამ პრობლემისთვის, ეს წარმოუდგენელია. ახლა გვჭირდება ამ რესურსების მიზნობრივი, რაციონალური და გამჭვირვალე, ტრანსფარენტული გამოყენება.  ამ სამ კომპონენტს თუ დავიცავთ,  მოზიდული რესურსების გამოყენების თვალსაზრისით, მაქსიმალური ეფექტის მიღწევას შევძლებთ", -განმარტავს სტატისტიკოსი და ეკონომისტი იოსებ არჩვაძე.

ვალის სოციალურ პროგრამებში გახარჯვას არ იწონებს და არაგონივრულს უწოდებს ფინანსისტი ვახტანგ ხომიზურაშვილი. „სოციალური დახმარებები მინიმუმამდე უნდა შემცირდეს. ყოველ შემთხვევაში მასზე ვალის მიმართვა არის უგუნურება. ვალი უნდა იხარჯებოდეს. გრძელვადიან პროექტებზე, ინფრასტრუქტურულ პროექტებში, განათლებაში, სამუშაო ძალის კვალიფიკაციის ზრდაში, სამეწარმეო უნარების განვითარებაში, ადგილობრივი წარმოების ზრდაში, ბიზნესისთვის იაფი ფულის მიცემაში კონკრეტული პირობით და სხვა. წინააღმდეგ შემთხვევაში, გამოდის რომ ვალს ვიღებთ, რომ ვჭამოთ დღეს და ხვალინდელი სარჩო ისევ საძებარ-სამათხოვრო გვრჩება. ფული კი არ უნდა მისცე ხალხს, ფულის უნდა აშოვნინო, გამოამუშავებინო,“ - გვეუბნება ქუთაისის აკაკი წერეთლის ეკონომიკის პროფესორი ზვიად გვარამია.

„ქამრების შემოჭერის პოლიტიკაზე” საქართველოს მთავრობაც ბევრს ლაპარაკობს, თუმცა რეალურად სხვა რამ ხდება. პანდემიით გამოწვეული ეკონომიკური რეცესიის მიუხედავად (2020 წელს ეკონომიკა 5 %-ით შემცირდა), 2021 წლის ბიუჯეტის საბოლოო პროექტის მიხედვით, ადმინისტრაციული ხარჯები 221 მილიონი ლარით იზრდება და იგი ჯამში 3,3 მლრდ ლარამდე იქნება. ამ ხარჯების ზრდას შრომის ანაზღაურებაზე 60 მლნ ლარით მეტის და საქონლისა და მომსახურების შესყიდვაზე 151 მლნ ლარით მეტის დახარჯვა განაპირობებს. 2019 წელთან შედარებით კი, ადმინისტრაციული ხარჯები 520 მლნ ლარით იზრდება,“ -მიიჩნევს „ახალი ეკონომიკური სკოლა - საქართველოს“ ვიცე-პრეზიდენტი, ეკონომისტი გია ჯანდიერი.

„საერთაშორისო გამჭვირვალობა - საქართველოს“ ანალიზის თანახმად, მომავალი წლის ბიუჯეტის ხარჯებში კორონავირუსით გამოწვეული ზიანის შემსუბუქებაზე საჭირო თანხების ასახვა მნიშვნელოვანწილად უნდა მომხდარიყო ხარჯების ეკონომიით და არა ახალი ვალების აღებით. ორგანიზაციის დასკვნის მიხედვით, მაღალი ვალის (მშპ-ის 60 %-ზე მეტი) მქონე ქვეყნების ჯგუფში გადასვლა საქართველოს საინვესტიციო მიმზიდველობასა და მაკროეკონომიკურ სტაბილურობას შეასუსტებს.

ანალიტიკა
ლევან ბოძაშვილი: არჩევნები ბლოკჩეინის მეშვეობით – პოზიტიური და ნეგატიური მხარეები

ლევან ბოძაშვილი ტექნოლოგიური სამართლის იურისტი, ნიუ-იორკის ფორდჰემის სამართლის სკოლის მიწვეული პროფესორი

 

აბსტრაქტი

 დემოკრატიული სახელმწიფო ხალხის მიერ დელეგირებულ ძალაუფლებას ემყარება. მხოლოდ ხალხია ძალაუფლებისა და ხელისუფლების წყარო სახელმწიფოში, ხალხია ძალაუფლების მიმნიჭებელიც და წამრთმევიც, ხალხია მინიჭებული ძალაუფლების პროპორციული გამოყენების შემფასებელიც და მდგენელიც. ეს არის პირველადი, მთავარი პრინციპი იმისათვის, რათა სახელმწიფომ იფუნქციოს დემოკრატიულად. ამ პრინციპის განსახორციელებლად ჯერჯერობით კაცობრიობას არჩევნებზე უკეთესი გზა არ მოუგონია. არჩევნებია პირველადი და უმნიშვნელოვანესი ფორმა ზემოაღნიშნული მიზნისა და პროცესის მისაღწევად, არჩევნებია ფორმა და, ამავე დროს, შინაარსიც დემოკრატიისა, არჩევნებია ამ ორი მთავარი პრინციპის − სუბსიდიარობისა და პროპორციულობის − უზრუნველმყოფელი. არჩევნების დემოკრატიულობისა და სამართლიანობის გარეშე სხვა ყველაფერი − ხელისუფლების დანაწილება, დემოკრატიული ინსტიტუტების ფუნქციონირება და სამართლისა და კანონის უზენაესობა − ეჭვის ქვეშ დგება. სამი დონის ინტერნეტის განვითარებამ, სოცმედიის ხელში თავმოყრილმა გადაჭარბებულმა ძალაუფლებამ, ადამიანთა მასობრივად დამოკიდებულებამ ვირტუალურ სივრცეზე და მედიის მიერ ამ ყველაფრის უკონტროლოდ გამოყენებამ წარმოშვა არჩევნების დემოკრატიული ნამდვილობის რეალური პრობლემა. გარდა სისტემური და პროცედურული ნაკლოვანებებისა, არჩევნების დემოკრატიულობის პრობლემას დაემატა მანიპულაციური პრობლემების მასობრივიზაცია. დღეს გაცილებით მარტივია საზოგადოებრივი აზრის ფორმირებაზე გავლენის მოხდენა, ვიდრე ოდესმე.

დღეს პრობლემა არა მხოლოდ ისაა, თუ რამდენად პროპორციულად გამოიხატება ხალხის აზრი ძალაუფლების დელეგირებისას, არამედ ისიც, თუ რამდენად მცდარია ეს აზრი, რამდენად ხდება მისი მთავარი დანიშნულების გადამისამართება მიზნიდან პრაქტიკაზე, რამდენად ნამდვილია და ემყარება თუ არა ის ნამდვილობას. რა არის არჩევნების დემოკრატიული ნამდვილობა? ის, რაც მიზანია, თუ ის, რაც მუშაობს? ის, რაც მხოლოდ არჩევნებში ამომრჩეველთა მონაწილე ნაწილმა გამოხატა? ბლოკჩეინზე დამყარებული არჩევნები ელექტრონული არჩევნების ერთ-ერთი ფორმაა. მას აქვს თავისი უაღრესად დადებითი და, ამავე დროს, ნაკლოვანი მხარეები. როგორ შეუძლია, და შეუძლია თუ არა ახალ ტექნოლოგიებს, კონკრეტულად ბლოკჩეინს, უზრუნველყოს არჩევნების ნამდვილობა სწორედ მიზანთან მიმართებით? არის თუ არა არსებული გამოწვევები უფრო ფასეული დემოკრატიული არჩევნების ჩასატარებლად, ვიდრე ის ნაკლოვანებები, რომლებიც ამ ეტაპზე არსებობს? წინამდებარე სტატიის მიზანი ამ კითხვებზე პასუხის გაცემაა

პრობლემის არსი

არჩევნების ნამდვილობა რამდენიმე საკითხს მოიცავს, მათ შორის ყველაზე არსებითია: ა) იყო თუ არა ნება გამოხატული თავისუფლად, ბ) იყო თუ არა გამოხატული ნება სრული სიზუსტით ასახული შედეგებში, გ)მანიპულირებადია თუ არა შედეგები და გამოხატვის პროცესი, დ) უზრუნველყოფილია თუ არა აქტიური საარჩევნო უფლების განხორციელება ყველა ამომრჩევლისათვის. პრაქტიკა გვიჩვენებს, რომ არჩევნებში მონაწილეობს ამომრჩეველთა მხოლოდ ნაწილი, უფრო სწორად, არჩევნებში თითქმის არასდროს მონაწილეობს ამომრჩეველთა აბსოლუტური უმრავლესობა, და არასდროს მონაწილეობს ყველა ამომრჩეველი. ამის მიზეზი მრავალია, მათ შორის: ზოგადი საარჩევნო აპათია, საარჩევნო უბნის შორს არსებობა, დროის უქონლობა, პარტიათა და პოლიტიკის მიმართ ინტერესის არქონა კონკრეტულ არჩევნებში. საერთო ჯამში, არჩევნებში მონაწილეობს მხოლოდ დაინტერესებული ამომრჩეველი.

იმის მიუხედავად, რომ ბევრმა ქვეყანამ შემოიღო არჩევნებში სავალდებულო მონაწილეობა, დააწესა არშესრულებისთვის სხვადასხვა ჯარიმა, პრაქტიკულად, მათი აღსრულება არ ხდება. შესაბამისად, იმ შემთხვევაშიც კი, როდესაც მონაწილეობა სავალდებულოა, არჩევნებში მონაწილეთა რიცხვი არსებითად არ იცვლება. ეს კი ნიშნავს, რომ სრულად დემოკრატიული და ნამდვილი არჩევნების შემთხვევაშიც კი გამოხატული ნება, მის საფუძველზე დელეგირებული ძალაუფლება და ფორმირებული ხელისუფლება სრულად არ ასახავს მთლიანი ამომრჩევლის ნებას, ხოლო სახალხო, საერთო ლეგიტიმაცია არასრულია. რა თქმა უნდა, ფორმალური, იურიდიული თვალსაზრისით, კანონმდებლობა ამ პრობლემას არ ცნობს და არჩევნებში მონაწილეთა სულ მცირე რაოდენობაც კი საკმარისად მიიჩნევა ნების გამოხატულად ჩასათვლელად. თუმცა რეალური პრობლემა კვლავ მოუგვარებელია და კანონმდებლობა მხოლოდ კოსმეტიკურ გადაწყვეტას გვთავაზობს. შედეგად, საკმარისია, რომ მონაწილე პოლიტიკურმა პარტიებმა უზრუნველყონ თავიანთი უშუალო მხარდამჭერების მიყვანა არჩევნებზე და მოახდინონ ე.წ. აპათიური, ნეიტრალური ამომრჩევლის ხმების მიზიდვა, რათა არჩევნებმა გამარჯვებული გამოავლინოს. აქაც სიტყვა გამარჯვებული პირობითია, განსაკუთრებით საპარლამენტო რესპუბლიკებში, რაც არა აუცილებლად სრული უმრავლესობის მოპოვებას, არამედ კოალიციაში გარანტირებული მონაწილეობისათვის საკმარისი ხმების როდენობასაც შეიძლება ნიშნავდეს.

მეორე და მნიშვნელოვანი პრობლემა ხმის მიცემის დაცულობის უზრუნველყოფაა. ეს განსაკუთრებით დამახასიათებელია ე.წ. ჰიბრიდული დემოკრატიის მქონე საზოგადოებებში. ამ ჰიბრიდულობის ერთ-ერთი მთავარი განმსაზღვრელი ფაქტორი კი სწორედ არასრულფასოვანი არჩევნებია. ეს არის მდგომარეობა, როდესაც არჩევნებში მონაწილეობა და ხმის მიცემა არსებითად არ არის შეზღუდული, ფორმალურად არჩევნები ტარდება დემოკრატიულად, თუმცა ხმის მიცემის პროცესი და შედეგების სამართლიანი დათვლა და გამოთვლა მანიპულირების საშუალებებს ტოვებს.

მართალია, კანონმდებლობით ასეთი ჩარევა დასჯადია, გამოცდილება გვიჩვენებს, რომ დასჯის პრაქტიკა რეალურად ნულია, ხოლო ნდობა არჩევნების მიმართ წლიდან წლამდე არ იზრდება სწორედ იმის გამო, რომ ადამიანური ფაქტორის მონაწილეობა, პოლიტიკური კორუფციის არსებობა, ადმინისტრაციულ რესურსებზე (მათ შორის საარჩევნო ადმინისტრაციებზე გავლენა) ხელმისაწვდომობა და სხვა კორუფციული ინტერესები პოტენციურად რჩება როგორც მანიპულირების მოტივი და შესაძლებლობა.

 ეს კი ნიშნავს, რომ, არსებითად, მიუხედავად შედეგების დადგომისა, დამდგარი შედეგები არასდროს არის ზუსტი და ყოველთვის რჩება გაყალბების გარკვეული პროცენტი, რომლის სიდიდეზეა დამოკიდებული არჩევნების აღიარება-არაღიარების საკითხი. შესაბამისად, მესამე მნიშვნელოვანი პრობლემაა ქვეყნის გარეთ მყოფი ამომრჩევლის ხმის მიცემის უზრუნველყოფა. საკმაოდ დიდი ემიგრაციის მქონე ქვეყნებისათვის, მათ შორის საქართველოსთვის, განსაკუთრებული მნიშვნელობა აქვს რამდენიმე ფაქტორს: 1. ქვეყნის ფარგლებს გარეთ მყოფი ამომრჩეველი უფლებამოსილია, მიიღოს და სახელმწიფო ვალდებულია, უზრუნველყოს ხმის მიცემის თავისუფალი საშუალება, მათ შორის ისეთი, რომელიც არ არის დაკავშირებული ამომრჩევლისათვის განსაკუთრებულ და მაღალ ხარჯებთან და 2. ასეთი ტიპის ამომრჩეველი, განსაკუთრებით განვითარებულ ქვეყნებში მყოფი, მნიშვნელოვანი სამოქალაქო ცნობიერების მატარებელია და მის არჩევანზე გავლენის მოხდენა გაცილებით რთულია, ვიდრე ქვეყნის შიგნით მყოფ ამომრჩეველზე. შესაბამისად, პრაქტიკულად ყოველი არჩევნების ანალიზი გვაჩვენებს, რომ ემიგრირებულ ამომრჩეველთა ხვედრითი

წილი არჩევნებში, სწორედ მონაწილეობის შეზღუდული საშუალებების გამო, არსებითად დაბალია და არ ასახავს ლეგიტიმაციისთვის აუცილებელ ადეკვატურ სურათს.

რა არის ბლოკჩეინ

ბლოკჩეინი – ეს არის მონაცემთა განაწილებული ბაზა, რომელიც ერთდროულად რამდენიმე კომპიუტერში არსებობს. ეს ბაზა მუდმივად იზრდება მასში ახალი ჩანაწერების ან „ბლოკების“ დამატების შედეგად. თითოეული ბლოკი შეიცავს დროის ნიშნულს და ბმულს წინა ბლოკზე, ამიტომ ისინი, ფაქტობრივად, ქმნიან ჯაჭვს (block chain – ბლოკების ჯაჭვი). მონაცემთა ბაზა არ იმართება ვინმე კონკრეტულის მიერ, ამის ნაცვლად ქსელის თითოეულ მომხმარებელს აქვს მონაცემთა მთელი ბაზის ასლი. ძველი ბლოკები სამუდამოდ ინახება, ახალი ბლოკები კი ემატება რეესტრში, რაც შეუძლებელს ხდის მანიპულირებას დოკუმენტების, ტრანსაქციებისა და სხვა ინფორმაციის გაყალბების მეშვეობით. ერთი ჩანაწერის ფალსიფიკაცია გამოიწვევს მთლიანი ჯაჭვის ფალსიფიკაციას. ნებისმიერს აქვს წვდომა ბლოკჩეინის სრულ ინფორმაციაზე, თუმცა მხოლოდ სპეციალური პრივატული გასაღების მფლობელს შეუძლია, დაამატოს ახალი ჩანაწერი კონკრეტულ ჯაჭვზე. სანამ ხართ ერთადერთი ადამიანი, ვინც გასაღებს ფლობს, ვერავინ შეძლებს თქვენი ტრანსაქციებით მანიპულირებას. გარდა ამისა, კრიპტოგრაფია გამოიყენება იმისთვის, რომ გარანტირებულ იქნეს ბლოკჩეინის ასლის სინქრონიზაცია ქსელში არსებულ ყველა კომპიუტერზე ან ნოუდზე. ბლოკჩეინი არ საჭიროებს ტრანსაქციების საფასურს – საჭიროა მხოლოდ დანახარჯები ინფრასტრუქტურაზე. ბლოკჩეინი დეცენტრალიზებულია, გამჭვირვალე და უსაფრთხოა. ამ თვისებების წყალობით ახალ ტექნოლოგიას აქვს პოტენციალი, შეცვალოს ფინანსური სისტემა.

დეცენტრალიზაცია

ბლოკჩეინი ძირს უთხრის მომსახურების გაწევის ცენტრალიზებული სისტემის საფუძველს. ტექნოლოგია ტრანსაქციების განხორციელების საშუალებას იძლევა შუამავლების (მაგალითად, ბანკების) გარეშე. ბლოკჩეინის მეშვეობით ნებისმიერი კონტრაქტი გარდაიქმნება პროგრამად, რომელიც შესრულდება მხოლოდ მაშინ, როდესაც ორივე მხარე შეასრულებს მოლაპარაკების პირობებს. ამ მექანიზმს ეწოდება „სმარტკონტრაქტები“ და მათი გამოყენების სივრცე პრაქტიკულად უსაზღვროა. ამავე პროგრამას შეუძლია, გამოიკვლიოს ინფორმაცია მონაცემთა გარე წყაროებიდან (მაგალითად: აქციების ფასი, ამინდის პროგნოზი, ახალი ამბები და სხვა დანარჩენი, რისი გაანალიზებაც კომპიუტერს შეუძლია) და შექმნას კონტრაქტები, რომლებიც ავტომატურად შესრულდება განსაზღვრული პირობების შესრულებისას. სმარტკონტრაქტების გამოყენება შესაძლებელია ნებისმიერ სიტუაციაში: ფინანსური დერივატივებიდან დაწყებული, სადაზღვევო შენატანით, უძრავი ქონების არენდით, იურიდიული პროცესებითა და ქრაუდფანდინგით დამთავრებული.

გამჭვირვალობა

 ბლოკჩეინი ფარავს კომპანიის ან პირის ვინაობას და აჩვენებს მხოლოდ საჯარო მისამართს. საჯარო მისამართი წვდომას იძლევა საფულეში განხორციელებული ტრანსაქციების შესახებ ინფორმაციაზე და არა მისი მფლობელის პირად ინფორმაციაზე. ნებისმიერ მომხმარებელს შეუძლია იხილოს ყველა ტრანსაქცია, რომლებიც კონკრეტული მისამართიდან შესრულდა. ამგვარი გამჭვირვალობა განაპირობებს ანგარიშვალდებულების მაღალ დონეს.

უსაფრთხოება

 ბლოკჩეინის უსაფრთხოება – უპირველეს ყოვლისა, ეს არის მონაცემების შეცვლის შეუძლებლობა ჯაჭვში მათი თავდაპირველი შეყვანის შემდეგ. ამ თვისებას უზრუნველყოფს ჰეშმაჩვენებელი. მონაცემთა გადაცემისას ჰეშმაჩვენებელი შეიცავს არა მხოლოდ წინა ბლოკის მისამართს, არამედ წინა ბლოკში არსებული მონაცემების ჰეშს. ამიტომ ერთი ბლოკის ჩანაწერების მინიმალური ცვლილებაც კი ააქტიურებს ყველა ბლოკის ჰეშის ცვლილების „ჯაჭვურ რეაქციას“. ეს პარამეტრი ბლოკჩეინზე ჩაწერილ მონაცემებს აქცევს უცვლელად და უსაფრთხოდ

პოზიტიური მხარეები

პრაქტიკულად შევხედოთ ზემოაღნიშნული პრობლემების გადაწყვეტას. მთავარი, რასაც ბლოკჩეინი, როგორც ტექნოლოგიური გადაწყვეტა, გვთავაზობს, არის მასში არსებულ მონაცემთა შეუცვლელობა. შეუძლებელია მათი წაშლა ან გარეშე ჩარევის შედეგად მოდიფიცირება, შეცვლა ან გადაკეთება. ამას არსებითი მნიშვნელობა აქვს არჩევნების შედეგების გაყალბებისგან დასაცავად. მეორე, და არანაკლებ მნიშვნელოვანი, არის ანონიმურობა. თუ ამომრჩეველმა იცის, ან ეჭვი აქვს, რომ მის მიერ გაკეთებული არჩევანი ამა თუ იმ ფორმით ცნობილი გახდება ნებისმიერ ეტაპზე, ოდესღაც, მაშინ არჩევნების ნამდვილობა ყოველთვის დადგება ეჭვქვეშ და ნეიტრალური ამომრჩეველი თითქმის არასდროს მიიღებს ობიექტურ გადაწყვეტილებას.

 ბლოკჩეინის ერთ-ერთი უმთავრესი ნიშანი არის სწორედ ანონიმურობაზე დამყარებული გადაწყვეტა, სადაც სანდოობის დადგენა არ არის აუცილებელი და პროცესი ემყარება ისეთ ავტომატიზაციას, რომელიც არ საჭიროებს სანდოობის დადგენას სინამდვილის დასადგენად. მესამე და ასევე მნიშვნელოვანი დადებითი მხარე ბლოკჩეინის დაცულობაა. პრაქტიკულად შეუძლებელია მასში ჰაკერული ჩარევის გზით მონაცემთა მანიპულირება. რა თქმა უნდა, ეს დამოკიდებულია კონკრეტულად სპეციფიკურად შექმნილ პროტოკოლზე, რომელსაც თუ არ აქვს ის მექანიზმები, რაც დამახასიათებელია ბლოკჩეინისთვის და ემყარება მხოლოდ ე.წ. კერძო ბლოკჩეინს, რომელშიც ადმინისტრატორი ახდენს წესების დადგენას, ნებართვების გაცემას და ა.შ., მაშინ ასეთი სისტემა ვერ იქნება სრულფასოვნად დაცული.

ამის მაგალითებია აშშ-ის კომპანია Voatz-ის 2018 წლის ბლოკჩეინ-საარჩევნო აპლიკაცია, რომელმაც ბევრი მითქმა-მოთქმა გამოიწვია და 2019 წლის მოსკოვის მუნიციპალური საბჭოს არჩევნები, სადაც გარე ჩარევა 2-ჯერ დაფიქსირდა.2 მეოთხე საკითხი, რომელიც ასეთი სახის არჩევნების დადებით მხარედ შეგვიძლია მივიჩნიოთ, არის მისი სიიაფე. მაგალითისთვის, საქართველოში თითოეულ არჩევნებზე იხარჯება 35−45 მილიონი ლარი. თუ გავითვალისწინებთ, რომ, კანონმდებლობის მიხედვით, ქვეყანაში არჩევნები თითქმის ყოველ მომდევნო წელს უწევს, გამოდის, რომ ბიუჯეტს საკმაოდ დიდი ხარჯი აწევს, მაშინ, როდესაც ბლოკჩეინ-არჩევნები შეუდარებლად იაფი ჯდება და ის არ საჭიროებს ყოველწლიურად ან ყოველ არჩევნებზე დამატებით თანხებს, ან იმავე რაოდენობის თანხებს, როგორც პირველ წელს. საბოლოოდ, ელექტრონული, მათ შორის, ბლოკჩეინის გამოყენებით, ხმის მიცემის სისტემა საშუალებას იძლევა, არჩევანის აქტიური უფლება განხორციელდეს დედამიწის ნებისმიერი წერტილიდან, სადაც ინტერნეტია ხელმისაწვდომი. ეს საშუალებას იძლევა, არჩევნებში მონაწილეობა მიიღოს პრაქტიკულად ყველა ამომრჩეველმა, მაქსიმალურად შემცირებული გარეძალდატანების, ვიზუალური და ფიზიკური ზემოქმედების არსებითად შემცირებული რისკის გარეშე.

ნეგატიური მხარეებ

მასაჩუსეტსის ტექნოლოგიური უნივერსიტეტის კვლევა ასახელებს რამდენიმე ნეგატიურ ასპექტს, რომლებიც პოტენციურად დამახასიათებელია ბლოკჩეინით განხორციელებული არჩევნებისთვის. პირველი − ეს არის 100%-ით უზრუნველყოფილი დაუცველობა. ეს შეფასება ზემოაღნიშნულ ორ მაგალითს ემყარება და კონკრეტული კერძო კომპანიის სისტემის ნაკლოვანებებიდან გამომდინარეობს. ამავე დროს, არსებობს სხვა, სრულიად უახლესი სისტემები, რომლებიც არ წარმოშობს დაცულობის რისკებს. საინტერესოა ის ფაქტიც, რომ ესტონეთში ელექტრონული არჩევნები 2005 წლიდან გამოიყენება და არაერთი კრიტიკული შეფასება სისტემის მიმართ, რომელიც ამ წლების განმავლობაში გაისმოდა, სწორედ კიბერუსაფრთხოების კუთხით, საბოლოოდ, გაუმჯობესდა.

 ეს კრიტიკული შეფასებები არ გამხდარა ესტონური არჩევნების ეჭვქვეშ დაყენების საფუძველი. საბოლოო ჯამში, თუ სისტემა არ არის მთლიანად დაცული, მის მიერ შექმნილი სხვა პოზიტიური მხარეები ფიზიკურ არჩევნებთან შედარებით აზრს კარგავს. მეორე ნაკლოვანება გულისხმობს ტექნიკურ ხელსაწყოთა ხელმისაწვდომობას, რომლებითაც უნდა განხორციელდეს ხმის მიცემა. ეს არის კომპიუტერი ან სმარტფონი, რომელიც, ხშირ შემთხვევაში, არ არის ხელმისაწვდომი ყველა ამომრჩევლისათვის. შესაბამისად, იმ ეტაპამდე, ვიდრე ყველას არ ექნება მსგავსი საშუალება, სრულად ბლოკჩეინით არჩევნების განხორციელება იქნება საარჩევნო უფლების განხორციელების ხელოვნური შეზღუდვა და ხელის შეშლა. ამიტომაც აქ გამოსავალი გარკვეული პერიოდის განმავლობაში არის ჰიბრიდული სახის არჩევნები, გამომდინარე იქიდანაც, როდესაც ამომრჩეველთა გარკვეული კატეგორია არჩევს ხმის მიცემას ფიზიკურად. და მესამე, ბლოკჩეინით განხორციელებული ხმის მიცემა არ წყვეტს ადამიანური აზრით მანიპულირების პრობლემას. იმის მიუხედავად, თუ როგორ აძლევს პირი ხმას, მის განწყობაზე მანიპულირება, თუმცა შემცირებულად, მაინც კვლავ შესაძლებლად რჩება. ამ პრობლემის გადაწყვეტა ვერ და არ მოხდება რაიმე სახის ტექნოლოგიის ან უშუალოდ საარჩევნო პროცესის წარმოების სფეროში, იგი, ზოგადად, საზოგადოებრივი და პოლიტიკური გადაწყვეტის საკითხია.

დავების გადაწყვეტა და სასამართლო წარმოებ

ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი პრობლემა, რაც ბლოკჩეინით განხორციელებულ არჩევნებს ახლავს, არის სასამართლოში წარმოშობილი დავების განსჯადობა და სამართალწარმოების თავისებურება. გამომდინარე იქიდან, რომ ასეთი არჩევნები პოტენციურად გასაჩივრდეს, სასამართლოები შეიძლება დადგნენ არაერთი პრობლემის წინაშე.

კერძოდ, ვინაიდან ბლოკჩეინი არის ანონიმური ჩანაწერების დავთარი, პრაქტიკულად შეუძლებელი იქნება იდენტურობის დადგენა კონკრეტული ხმის მიმცემი პირისა, ამომრჩევლის შემთხვევაში. ეს, ერთი მხრივ, კარგი გადაწყვეტაა და ამომრჩეველი დაცულია, რომ მისი ხმა არ გახდეს ცნობილი მესამე პირისთვის, მაგრამ, მეორე მხრივ, სასამართლოს გაუჭირდება თავად მიცემული ხმის ავთენტურობისა და, შესაბამისად, მისი ნამდვილობის დადასტურება. იმისათვის, რომ ეს პრობლემა მოიხსნას, აუცილებელი იქნება ე.წ. სანებართვო, კერძო ტიპის ბლოკჩეინის გამოყენება, რომლის ადმინისტრატორი უფლებამოსილი იქნება, შეამოწმოს ჩანაწერები და, შესაბამისად, წვდომა ექნება ინფორმაციაზე.

მეორე პრობლემა, რაც აქ წარმოიშობა, არის საარჩევნო დავების განხილვის ვადები. თუ ფიზიკური არჩევნების შემთხვევაში დავების განხილვა შედარებით მარტივია და სასამართლოს ფაქტობრივი და დოკუმენტური მტკიცებულებები შეიძლება ადვილად წარედგინოს, ბლოკჩეინით ჩატარებული არჩევნების შემთხვევაში, ამას შეიძლება საკმაოდ დიდი დრო დასჭირდეს. ეს გამოწვეული შეიძლება გახდეს ელექტრონული მტკიცებულებების მოპოვების გაჭიანურებით, თუ მხარეები დააყენებენ ელექტრონულ ჩანაწერთა ნამდვილობის ექსპერტიზის მოთხოვნებს.

 არსებითად, ბლოკჩეინით ჩატარებული არჩევნების მთავარი პოზიტივი ისიც არის, რომ სასამართლო წარმოება პრაქტიკულად აზრს კარგავს ჩანაწერთა ავთენტურობის გამო, თუმცა ღიად რჩება რომელიმე მხარის ან სუბიექტის მიერ საქმის ასეთი მოთხოვნების დაყენების აკრძალვის ლეგიტიმურობის საკითხი. საბოლოო ჯამში, მართლმსაჯულების განხორციელების უგულებელყოფა საარჩევნო დავებზე მთავარი გამოწვევაა ბლოკჩეინით არჩევნების ჩატარებისას. დასკვნის სახით, ფაქტია, რომ მსოფლიოში ელექტრონული და, განსაკუთრებით, ბლოკჩეინით არჩევნების განხორციელების ტენდენცია იზრდება; აშშ, რუსეთი, იაპონია, ესტონეთი, ავსტრალია, ინდოეთი, შვეიცარია და სხვა ქვეყნები აქტიურად იყენებენ ტექნოლოგიებს საარჩევნო პროცესის წარსამართავად. მნიშვნელოვანია, რომ სატესტო რეჟიმებში მოხდეს მსგავსი ტიპის გადაწყვეტების დანერგვის დაწყება. განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ეს, თუ მოხდება მიცემული ხმების ელექტრონული საშუალებებით დათვლის პროგრამის დანერგვა. ზოგადად, საარჩევნო პროცესის ნამდვილობის უზრუნველსაყოფად მთავარი პრობლემა ადამიანური საარჩევნო ადმინისტრაციების ნდობის ფაქტორის არარსებობაა.

ამდენად, თუ კვლავ ადამიანი დაითვლის ხმას, იქნება ეს ფიზიკურად თუ ელექტრონულად, ეჭვის საფუძველი ყოველთვის იქნება.

წყარო:https://rm.coe.int/

სრულად
გამოკითხვა
თქვენი აზრით, არის თუ არა დღეს ქვეყანაში პოლიტიკური კრიზისი?
ხმის მიცემა
სხვათა შორის

ილია ჭავჭავაძე: "როცა პრუსიამ წაართვა საფრანგეთს ელზასი და ლოტარინგია და პარლამენტში ჩამოვარდა საუბარი მასზედ, თუ რაგვარი მმართველობა მივცეთო ამ ახლად დაჭერილს ქვეყნებს, ბისმარკმა აი, რა სთქვა: ,,ჩვენი საქმე ელზასსა და ლოტარინგიაში თვითმმართველობის განძლიერება უნდა იყოსო. ადგილობრივნი საზოგადოების კრებანი უნდა დავაწყოთო ადგილობრივის მმართველობისთვისაო. ამ კრებათაგან უფრო უკეთ გვეცოდინება იმ ქვეყნების საჭიროება, ვიდრე პრუსიის მოხელეთაგანა. ადგილობრივთა მცხოვრებთაგან ამორჩეულნი და დაყენებულნი მოხელენი ჩვენთვის არავითარს შიშს არ მოასწავებენ. ჩვენგან დანიშნული მოხელე კი მათთვის უცხო კაცი იქნება და ერთი ურიგო რამ ქცევა უცხო კაცისა უკმაყოფილებას ჩამოაგდებს და ეგ მთავრობის განზრახვასა და სურვილს არ ეთანხმება. მე უფრო ისა მგონია, რომ მათგან ამორჩეულნი მოხელენი უფრო ცოტას გვავნებენ, ვიდრე ჩვენივე პრუსიის მოხელენი”. თუ იმისთანა კაცი, როგორც ბისმარკი, რომელიც თავისუფლების დიდი მომხრე მაინდამაინც არ არის, ისე იღვწოდა თვითმმართველობისათვის, მერე იმ ქვეყნების შესახებ, რომელთაც გერმანიის მორჩილება არამც თუ უნდოდათ, არამედ ეთაკილებოდათ, თუ ამისთანა რკინის გულისა და მარჯვენის კაცი, როგორც ბისმარკი, სხვა გზით ვერ ახერხებდა ურჩის ხალხის გულის მოგებას, თუ არ თვითმმართველობის მინიჭებითა, სხვას რაღა ეთქმის."

დედამიწაზე არსებული ცოცხალი არსებებიდან მხოლოდ ადამიანს და კოალას აქვთ თითის ანაბეჭდი

ინდოელი დიასახლისები მსოფლიო ოქროს მარაგის 11% ფლობენ. ეს უფრო მეტია, ვიდრე აშშ-ს, სავალუტო ფონდის, შვეიცარიის და გერმანიის მფლობელობაში არსებული ოქრო, ერთად აღებული.

დადგენილია, რომ სასოფლო-სამეურნეო კულტურათა მოსავლიანობის განმსაზღვრელ კომპლექსურ პირობათა შორის, ერთ-ერთი თესლის ხარისხია. მაღალხარისხოვანი ჯიშიანი თესლი ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი ფაქტორია მოსავლიანობის გასადიდებლად, რაც აგრეთვე დასაბუთებულია ხალხური სიბრძნით "რასაც დასთეს, იმას მოიმკი". - ქართული გენეტიკისა და სელექცია–მეთესლეობის სკოლის ერთ-ერთი ფუძემდებელი, მეცნიერებათა დოქტორი, აკადემიკოსი პეტრე ნასყიდაშვილი

ებოლა, SARS-ი, ცოფი, MERS-ი, დიდი ალბათობით ახალი კორონავირუსი COVID-19-იც, ყველა ამ ვირუსული დაავადების გავრცელება ღამურას უკავშირდება.

ყველაზე დიდი ეპიდემია კაცობრიობის ისტორიაში იყო ე.წ. "ესპანკა" (H1N1), რომელსაც 1918-1919 წლებში მიახლოებით 100 მილიონი ადამიანის სიცოცხლე შეეწირა, ანუ დედამიწის მოსახლეობის 5,3 %.

იცით თუ არა, რომ მონაკოს ნაციონალური ორკესტრი უფრო დიდია, ვიდრე ქვეყნის არმია.