USD 3.3044
EUR 4.0228
RUB 4.4121
თბილისი
რა განათლება ჰქონდათ ქართველ მწერლებს
თარიღი : 01.11.2021 00:26  133

დავიწყოთ შორიდან - ჩვენი პირველი მწერლები განსწავლული ადამიანები კი იყვნენ, თუმცა, დიდი ალბათობით, რაიმე სახის სპეციალური განათლება ვერ ექნებოდათ მიღებული. სავარაუდოდ, მათ სახარება ეცოდინებოდათ კარგად, რაც გამოავლინა კიდეც იაკობ ხუცესმა, ჩვენმა შესანიშნავმა მწერალმა. სახარებასა და წმინდანთა ცხოვრებებს განსაკუთრებით კარგად იცნობს გიორგი მერჩულე.

საერთოდაც, როდესაც მწერლების განათლებაზეა საუბარი, უპირველეს ყოვლისა, ჩვენს სინამდვილესა და მეცნიერებაში, ერთ დიდ, ბუნდოვან საკითხთან მივდივართ - რა განათლება ჰქონდა რუსთაველს? სამწუხაროდ, ამაზე არაფერი ვიცით, თუმცა „ვეფხისტყაოსნიდან“ კარგად ჩანს, რომ შოთას საფუძვლიანი ცოდნა უნდა ჰქონოდა მიღებული.

 

რა თქმა უნდა, რუსთაველმა იცის ენები, რაც პოემაშიც დასტურდება, მათ შორის სპარსული. არ არის გამორიცხული არაბული და ბერძნული ენების ცოდნაც. მეორე საკითხია, რამდენად იყო შესაძლებელი ასეთი განათლების საქართველოში მიღება. არ არის გამორიცხული, რომ შოთა ევროპაში ნამყოფი კაცი იყოს, თუკი იმასაც გავითვალისწინებთ, რომ მსოფლიოს შესახებ მას არცთუ ურიგო ცნობები აქვს. სავარაუდოდ, ეს ახალგაზრდობის პერიოდში მიღებულ განათლებასთან უნდა იყოს დაკავშირებული.

დასანანია, რომ ეს საკითხი საიდუმლოდ რჩება, თუმცა, ვინ იცის, იქნებ ოდესმე ისე გაგვიმართლოს, რომ რუსთაველის შესახებ რაიმე გავიგოთ.

სულხან-საბა ორბელიანმა, ისევე, როგორც უმაღლესი არისტოკრატიის წარმომადგენელმა არაერთმა ქართველმა ავტორმა, განათლება შინ მიიღო. გარკვეულწილად ეს ტრადიციაც კი იყო.

განათლება ერთ-ერთი ყველაზე დრამატული მომენტია ნიკოლოზ ბარათაშვილის ცხოვრებაში. კალოუბნის სკოლის დასრულების შემდეგ, სწავლა კეთილშობილთა სასწავლებელში განაგრძო, სადაც მისი მასწავლებელი სოლომონ დოდაშვილი იყო. აუცილებლად უნდა ვთქვათ, რომ ეს არის მასწავლებლისა და მოსწავლის გენიალური შეხვედრა, ვინაიდან სწორედ სოლომონ დოდაშვილისგან ისწავლა ბარათაშვილმა ევროპეიზმი და თავად იქცა მის დამფუძნებლად როგორც ქართულ ლიტერატურაში, ისე ქართულ აზროვნებაში.

ნიკოლოზ ბარათაშვილმა ბრწყინვალედ იცოდა ისტორია და როგორც მისი მეგობრები იხსენებდნენ, შესანიშნავი ნუმიზმატიც იყო (სხვათა შორის, ბარათაშვილებთან მჭიდროდ არის დაკავშირებული ქართული ნუმიზმატიკის ისტორიაც).

მიუხედავად იმისა, რომ ტატოს საუნივერსიტეტო განათლების მიღების დიდი სურვილი ჰქონდა, არაფერი გამოუვიდა - ვერც სამხედრო განათლება მიიღო, შრომა მოუწია და როგორც დასრულდა ეს ყველაფერი, სამწუხაროდ, კარგად ვიცით...

ალექსანდრე ჭავჭავაძე - დაიბადა პეტერბურგში და დაამთავრა „ბამანის პანსიონი“, სადაც კარგად შეისწავლა რუსული, ფრანგული, გერმანული ენები. პაჟთა კორპუსში სწავლის შემდეგ, სამხედრო გზით წავიდა და საბოლოო ჯამში გენერლის ჩინი მიიღო.

გრიგოლ ორბელიანი კეთილშობილთა სასწავლებელში სწავლობდა, რომლის დასრულებამდეც, საარტილერიო სკოლაში გადაიყვანეს. სამხედრო კარიერას გაჰყვა და იცით, რომ ამ გზაზე ბევრს მიაღწია.

დიმიტრი ყიფიანმა, ჩვენმა ცნობილმა და მნიშვნელოვანმა მოღვაწემ, მათ შორის მწერლობაში - წერა-კითხვა, ანგარიში და საღვთო რჯული ბავშვობის ასაკში შეისწავლა; ქართულ-რუსულ ოჯახში იზრდებოდა, შესაბამისად, რუსულიც კარგად იცოდა. ერთი წლის განმავლობაში სწავლობდა სასულიერო სემინარიაში, შემდეგ კი, 1830 წელს, თბილისის კეთილშობილთა სასწავლებლის დასრულების შემდეგ, უფროსი მასწავლებლის თანამდებობა მიიღო. ასწავლიდა გეოგრაფიას, არითმეტიკას, ქართულსა და რუსულ ენებს.

ჩვენი დიდი კაცი, ილია ჭავჭავაძე, რაევსკის კერძო პანსიონში სწავლობდა, შემდეგ კი გიმნაზიაში. ილია ჭავჭავაძის განათლებასთან უკავშირდება ერთი უცნაური და ტრაგიკული შემთხვევა. ილია 15 წლისა იყო, როცა მამა გარდაეცვალა. ეს ამბავი მძიმედ გადაიტანა, ცუდი მოსწრება ჰქონდა და მეოთხე კლასში დატოვეს.

სასწავლებლის დასრულების შემდეგ, 1857 წელს, პეტერბურგის უნივერსიტეტის იურიდიულ ფაკულტეტზე ჩააბარა და 4 წლის შემდეგ დაასრულა კიდეც.

ქუთაისის კლასიკური გიმნაზიის დამთავრების შემდეგ, პეტერბურგის უნივერსიტეტში, აღმოსავლური ენების ფაკულტეტზე, 1859-1863 წლებში სწავლობდა აკაკი წერეთელი, რომელიც რუსეთიდან კანდიდატის ხარისხით დაგვიბრუნდა.

პეტერბურგის უნივერსიტეტში, ფიზიკა-მათემატიკის ფაკულტეტზე ისწავლა გიორგი წერეთელმაც, „პირველი ნაბიჯის“ ავტორმა, რომელსაც აკაკის მსგავსად ქუთაისის გიმნაზია ჰქონდა დამთავრებული.

ლავრენტი არდაზიანს დამთავრებული აქვს სასულიერო გიმნაზია, ხოლო დანიელ ჭონქაძეს თბილისის სასულიერო სემინარია.

დავით კლდიაშვილი, საინტერესო ბედის მქონე ქართველი მწერალი, რუსული ენის შესასწავლად ქუთაისში, რუსი ექიმის ოჯახში მიაბარეს. ამის შემდეგ, გიმნაზიაში შესასვლელად რომ ამზადებდნენ, მამამ სამღვდელო სკოლაში მიაბარა, ბოლოს კი სახელმწიფო ხარჯით, კიევის სამხედრო გიმნაზიაში აღმოჩნდა. სწავლის წარჩინებით დასრულების შემდეგ, დავით კლდიაშვილი მოსკოვის სამხედრო სასწავლებელში შევიდა, საიდანაც სამსახურში ბათუმში განამწესეს. სხვათა შორის, ცხოვრების დიდი ნაწილი სწორედ ბათუმში გაატარა. წლების შემდეგ, დავით კლდიაშვილს, სამხედრო სამსახურიდან გადადგომა აიძულეს.

ვასილ ბარნოვი, სასულიერო მოღვაწის, დეკანოზ ზაქარია ბარნაველის ოჯახში დაიბადა.  თბილისში, სასულიერო სემინარიის დასრულების შემდეგ, იქვე მასწავლებლობდა. შემდეგ მოსკოვში, სასულიერო აკადემიაში გადაინაცვლა და იქ ისტორიას სწავლობდა.

ჩვენმა გენიოსმა, ვაჟა-ფშაველამ, ბავშვობა ფშავში, ჩარგალში გაატარა, სადაც მამის, სოფლის მღვდლის, პავლეს წვრილშვილიან ოჯახში იზრდებოდა. წერა-კითხვა მამამ ასწავლა, რომელიც თვითნასწავლი კაცი იყო. ვაჟა თელავის სასულიერო სასწავლებელში, შემდეგ კი თბილისის სამასწავლებლო ინსტიტუტთან არსებულ ორკლასიან სამოქალაქო სასწავლებელში სწავლობდა. ამის შემდეგ გორის სამასწავლებლო-საოსტატო სემინარიაში შევიდა, რომელიც 1882 წელს დაამთავრა. ერთხანს თიანეთშიც მასწავლებლობდა.

1883-84 წლებში ვაჟა-ფშაველა პეტერბურგის უნივერსიტეტის იურიდიული ფაკულტეტის თავისუფალი მსმენელი იყო, თუმცა ხელმოკლეობის გამო სწავლის გაგრძელების საშუალება არ მიეცა. მიუხედავად ამისა, ცალსახად შეიძლება ითქვას, რომ ვაჟა თავისი ეპოქის ერთ-ერთი უგანათლებულესი კაცი იყო და ამას, დიდი ალბათობით, თვითგანათლებით მიაღწია.

ყოველ შემთხვევაში, ლევ ტოლსტოი რომ გარდაიცვალა, საქართველოში მას, ვაჟას გარდა, გულშემატკივარი არ აღმოაჩნდა. ის შესანიშნავად იცნობდა არა მხოლოდ ტოლსტოის, არამედ ევროპულ ლიტერატურას, ჩახედული იყო ისეთი ფილოსოფოსის ნააზრევში, როგორიც იყო ნიცშე და ა.შ.

ლეო ქიაჩელი 1904-1905 წლებში ხარკოვის უნივერსიტეტში, იურიდიულ ფაკულტეტზე სწავლობდა. შემდეგ დააპატიმრეს, ქუთაისის ციხიდან გაიქცა და 1912 წელს შვეიცარიაში გაემგზავრა, სადაც ჟენევის უნივერსიტეტში სწავლობდა. თებერვლის რევოლუციის შემდეგ სამშობლოში დაბრუნდა.  

შალვა დადიანმა, როგორც ჭეშმარიტმა თავადმა, ტრადიციისამებრ, განათლება შინ მიიღო.

გიორგი ლეონიძე სასულიერო სასწავლებელში მიაბარეს, სადაც ლიტერატურული წრე ჩამოაყალიბა. სწავლა ჯერ თბილისის სასულიერო სასწავლებელში, შემდეგ კი სასულიერო სემინარიაში განაგრძო, რომელიც 1918 წელს დაამთავრა.

წინამძღვრიანთკარის სასწავლებლის შემდეგ მიხეილ ჯავახიშვილმა ყირიმის სასოფლო-სამეურნეო სასწავლებელში ისწავლა. არ დაუმთავრებია, თუმცა ამ მწერალსაც კარგი თვითგანათლება ჰქონდა მიღებული. ბრწყინვალედ იცნობდა ევროპულ ლიტერატურას,  ფსიქოლოგიას, ფილოსოფიას. შეიძლება ითქვას, რომ ესეც ის შემთხვევაა, როდესაც ადამიანს საუნივერსიტეტო განათლება არ აქვს, მაგრამ ათასჯერ მეტი შეძლო, ვიდრე იმ ხალხმა, ვისაც ეს განათლება ჰქონდა.

ერთ-ერთი ყველაზე განათლებული კაცი, ოფიციალურადაც და არაოფიციალურადაც, თვითნასწავლიც და უნივერსიტეტებში ნასწავლიც, კონსტანტინე გამსახურდია იყო. სენაკის სააზნაურო სკოლის შემდეგ, ქუთაისის სათავადაზნაურო გიმნაზია დაამთავრა, მერე კი: პეტერბურგის, კენისბერგის, ლაიფციგის, მიუნხენის, ბერლინის უნივერსიტეტებში სწავლობდა.

1913-1914 წლებში მოსკოვის უნივერსიტეტის ისტორია-ფილოლოგიის ფაკულტეტზე ისწავლა. 1914 წელს, თავისუფალი მსმენელი იყო გერმანიაში. ამ დროს ომი დაიწყო და დააპატიმრეს, როგორც უცხოელი. სასჯელს 1 წლის განმავლობაში იხდიდა და როგორც შემდგომში თავად კონსტანტინე გამსახურდია ამბობდა, თომას მანის დახმარებით გათავისუფლდა.

1916 წელს უკვე ბერლინის უნივერსიტეტში სწავლობდა, საიდანაც შინ დაბრუნება მოუხდა.

კონსტანტინე გამსახურდიამ მთელი ევროპა სწორედ განათლების მიღების მიზნით მოიარა.  მიუხედავად იმისა, რომ დიპლომი ან ხარისხი არ წამოუღია, სერიოზული განათლება ჰქონდა მიღებული, ფლობდა ენებს, ბევრს კითხულობდა და მუშაობდა საკუთარ თავზე.

გერონტი ქიქოძეს სოფლის ორკლასიანი სკოლა ჰქონდა დამთავრებული, ქუთაისის რეალური სასწავლებლის დასრულების შემდეგ კი ლაიფციგის უნივერსიტეტის ფილოსოფიის ფაკულტეტზე სწავლობდა. განათლება მიიღო ბერნის უნივერსიტეტშიც, თუმცა დიპლომი არც მას აუღია. მიუხედავად ამისა, გერონტი ქიქოძე ჩვენი მწერლობისა და მთარგმნელობითი სკოლის ერთ-ერთი ყველაზე განათლებული კაცი იყო.

უაღრესად საინტერესოა გალაკტიონის შემთხვევა. ჩვენ გვყავდა ორი გენიოსი, რომელთაც „მოახერხეს“ და კლასში ჩარჩნენ - ილიასგან განსხვავებით, რომელსაც სერიოზული პრობლემები ჰქონდა - მამა გარდაეცვალა და დაობლდა და ამის გამო ჩარჩა კლასში, გალაკტიონს უფრო საოცარი გამამართლებელი მიზეზი ჰქონდა - გენიოსი იყო და არითმეტიკაში ვერ ერკვეოდა! 1902-1903 წელს არითმეტიკაში საშემოდგომო გამოცდა გამოჰყვა, რომელიც ვერ ჩააბარა და კლასში ჩარჩა. ამის გამო, ბიძაშვილის - ტიციან ტაბიძის კლასში აღმოჩნდა.

1908-1910 წლებში გალა თბილისის სასულიერო სემინარიაში სწავლობდა, სადაც ლიტერატურული წრე ჩამოაყალიბა, გამოუშვა ჟურნალი „შუქი“ და ა.შ. ამასთან ერთად, გალაკტკიონს ორკვირიანი სარეჟისორო კურსები აქვს გავლილი მოსკოვში. სულ ესაა მისი ოფიციალური განათლება.

თუმცა, გალაკტიონი რომ უგანათლებულესი კაცი იყო, ამას რა დიდი მტკიცება უნდა?!  თვითგანათლებას მიჰყო ხელი და მშვენივრად იცნობდა მსოფლიო ლიტერატურას. სხვათა შორის, ესაა პოეტი, რომელიც ძალიან სერიოზულად საზრდოობდა ლიტერატურით. მისთვის მთავარი წყარო ყოველთვის ლიტერატურა იყო. ხშირად სდებდნენ ბრალს, რომ ლიტერატურულ წყაროებს იყენებდა, თუმცა ამაში ვერაფერს ვხედავ განსაკუთრებულს, ვინაიდან გალაკტიონი გენიოსი იყო, რომელსაც ლიტერატურა ძლიერ უყვარდა, მთლიანად ლიტერატურას ეყრდნობოდა და ამიტომაც, მისი განათლების წყარო ის წიგნები იყო, რომლებსაც მუდმივად კითხულობდა.

დემნა შენგელაია თბილისის რკინიგზის სკოლაში სწავლობდა, საიდანაც ქართულ გიმნაზიაში გადაიყვანეს. შემდეგ, თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის სასულიერო სიტყვიერების ფაკულტეტზე ისწავლა, მაგრამ არ დაუმთავრებია. ამის შემდეგ, 30-იან წლებში, 3 წელი ისწავლა თბილისის პოლიტექნიკურ ინსტიტუტში, თუმცა არც ის დაუმთავრებია.

გრიგოლ რობაქიძემ ჯერ ტარტუს უნივერსიტეტი დაამთავრა, შემდეგ კი ლაიფციგის უნივერსიტეტის კურსდამთავრებული და დოქტორი გახდა. ოფიციალური თვალსაზრისით, ის ჩვენს მწერლობაში ერთ-ერთი ყველაზე განათლებული მწერალი იყო. შესანიშნავად ფლობდა ენებსაც.

რაც შეეხება სხვა „ცისფერყანწელებს“:

ტიციან ტაბიძე, გალაკტიონთან ერთად, ქუთაისის სასულიერო სასწავლებელში სწავლობდა. ქუთაისის კლასიკური გიმნაზიის დამთავრების შემდეგ კი, 1917 წელს, მოსკოვის უნივერსიტეტის ფილოლოგიის ფაკულტეტზე ისწავლა.

ასევე, ქუთაისის კლასიკურ გიმნაზიაში სწავლის შემდეგ, სადაც ვალერიან გაფრინდაშვილსა და ტიციან ტაბიძეს დაუახლოვდა, 1913 წელს პაოლო იაშვილმა ლუვრთან არსებულ ხელოვნების ინსტიტუტში ისწავლა, მაგრამ არ დაუმთავრებია.

ვალერიან გაფრინდაშვილმა ჯერ ქუთაისის გიმნაზია დაამთავრა, შემდეგ კი - მოსკოვის უნივერსიტეტის იურიდიული ფაკულტეტი.

გადავხედოთ საბჭოთა დროის მწერლობას და ასევე იმ ადამიანებს, ვინც უკვე დამოუკიდებელ საქართველოში მოღვაწეობდნენ:

ნოდარ დუმბაძემ საშუალო განათლების მისაღებად ბევრი იწვალა: სკოლაში სწავლა თბილისში დაიწყო. მშობლების რეპრესირების შემდეგ, აფხაზეთში გადავიდა, აფხაზეთიდან კი, ბოლოს და ბოლოს, ჩოხატაურში ჩავიდა, სადაც სოფელ ხიდისთავის საშუალო სკოლა დაამთავრა. სწავლის გასაგრძელებლად თბილისში დაბრუნდა და 1950 წელს სახელმწიფო უნივერსიტეტის ეკონომიკის ფაკულტეტი დაამთავრა.

რთული საგანმანათლებლო ბედი აღმოაჩნდა ჭაბუა ამირეჯიბს, რომელმაც 46-ე საშუალო სკოლის შემდეგ ამიერკავკასიის კავშირგაბმულობის ელექტრო-ტექნიკუმის რადიო ფაკულტეტი მესამე რანგის სამხედრო რადიო ტექნიკოსის წოდებით დაამთავრა. შემდეგ, მისაღები გამოცდები თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის იურიდიულ ფაკულტეტზე ჩააბარა, საიდანაც, ერთი წლის შემდეგ, ფილოლოგიის ფაკულტეტზე გადავიდა.

მეორე კურსზე იყო, როცა მისი ცხოვრება აირია და შეიარაღებული აჯანყების მზადების საქმის მონაწილეობისთვის 25-წლიანი პატიმრობა მიესაჯა.

პროკურატურამ განაჩენი გაასაჩივრა, მოსამართლემ კი „ლმობიერი“ სასჯელი - დახვრეტით შეუცვალა. ჭაბუა ამირეჯიბმა 3 თვე სიკვდილმისჯილთა საკანში გაატარა, ამ დროს კი სასჯელის ზომა კვლავ შეეცვალა. ვფიქრობ, რომ ეს წლები, თვეები, დღეები მისი განათლებისთვის ყველაზე მნიშვნელოვანი პერიოდი აღმოჩნდა, რადგან ციხეში სერიოზული თვითგანათლება მიიღო.

გაცილებით მოკრძალებულად გამოიყურება ჩვენი მეორე დიდი მწერალი, საყვარელი და ძვირფასი კლასიკოსი, რომელიც დღესაც აგრძელებს მოღვაწეობას - გურამ დოჩანაშვილს თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ისტორიის ფაკულტეტი აქვს დამთავრებული.

საინტერესო ბედი ჰქონდა სიღნაღში დაბადებულ ოთარ ჭილაძესაც, რომლის ოჯახიც ბათუმში გადავიდა საცხოვრებლად და ოთარმაც სწორედ ბათუმში, რუსთაველის სახელობის სკოლაში დაიწყო სწავლა. მეორე მსოფლიო ომის გამო, ოჯახს სიღნაღში მოუხდა დაბრუნება, თუმცა დიდხანს ვერც იქ გაჩერდნენ და ბოლოს და ბოლოს, ოთარმა თბილისის ვაჟთა მე-7 სკოლის დამთავრების შემდეგ, სახელმწიფო უნივერსიტეტის ფილოლოგიის ფაკულტეტზე გააგრძელა სწავლა.

თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ფილოლოგიის კურსდამთავრებულია ანა კალანდაძეც, რომელიც კავკასიური ენების სპეციალისტი გახლდათ, შემდგომში კი ენათმეცნიერების ინსტიტუტში ისწავლა და იღვაწა. ჩვენი დიდი პოეტი ენათმეცნიერი იყო, რაც საკმაოდ იშვიათი ამბავია.

თავის დროზე, პოლ ვალერიმ ასეთი ხუმრობა თქვა - იყო ერთდროულად პოეტი და ფილოსოფოსი, იგივეა, რაც იყო მხატვარი მარინისტი და გემის კაპიტანი. ენათმეცნიერთან ერთად ენის მესაიდუმლე პოეტი იყო - ესეც პრაქტიკულად შეუძლებელი რამ არის, რაც ჩვენმა ანა კალანდაძემ მოახერხა.

დაბოლოს, ვიტყვი, ახალი თაობის წარმომადგენელზე - აკა მორჩილაძეს თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ისტორიის ფაკულტეტი აქვს დამთავრებული. შემდეგ კი დიდხანს მუშაობდა ამავე უნივერსიტეტში. წერდა სტატიებსაც, თუმცა, თავად ამბობს - კარგი ჟურნალისტი არ ვიყავიო. მიუხედავად ამისა, ყველამ კარგად ვიცით, რომ აკა შესანიშნავი პოსტმოდერნისტი მწერალია.

საერთო ჯამში, შეიძლება ითქვას, რომ ხშირ შემთხვევაში, ჩვენს ყველაზე დიდ მწერლებს ვერ ვუდასტურებთ „ოფიციალურ“ განათლებას. როგორც ზემოთ აღვნიშნეთ, რუსთაველის განათლებასთან დაკავშირებით მხოლოდ ვარაუდების დონეზე შეიძლება საუბარი. არც ბარათაშვილს, არც ვაჟა-ფშაველას და არც გალაკტიონს არანაირი დიპლომი არ ჰქონიათ. ილია ჭავჭავაძეს იურიდიული ფაკულტეტის დიპლომი კი ჰქონდა, მაგრამ მანამდე, სკოლაში სწავლისას, კლასში ჩარჩა.

ამ თვალსაზრისით, საქართველომ განსაკუთრებული მაგალითი აჩვენა, რადგან, როგორ პარადოქსულადაც არ უნდა ჟღერდეს - რაც უფრო მეტი პრობლემა ჰქონდათ ჩვენს მწერლებს ოფიციალურ განათლებასთან მიმართებაში, მით უფრო დიდები იყვნენ! კი ბატონო, არაერთი წარმატებული დოქტორი გვყოლია, მაგრამ ლიტერატურაში ამ გენიოსების სიმაღლეებს ოდნავადაც ვერ მიუხლოვდნენ.

თუმცა, აქვე უნდა აღვნიშნოთ ის უმნიშვნელოვანესი ფაქტი, რომ ყველა ჩვენს დიდ მწერალს სერიოზული მისწრაფება ჰქონდა განათლებისაკენ. აქ შეიძლება განსაკუთრებული სიტყვა ითქვას ნიკოლოზ ბარათაშვილზე - მას ძალიან უნდოდა მიეღო განათლება, იმდენად, რომ მიუხედავად ყველაფრისა, მიუხედავად იმისა, რომ ვერც უნივერსიტეტში ისწავლა, ვერც სამხედრო გზას დაადგა, თვითგანათლება მაინც მიიღო. არავინ ვიცით, რა გზებით მიაღწია ამას, რადგან მაშინ წიგნები და სასწავლო მასალები ნაკლებად ხელმისაწვდომი იყო, მაგრამ, როგორც ჩანს, უდიდესი მადლობა უნდა ვუთხრათ მის მასწავლებელს, სოლომონ დოდაშვილს, რომელმაც შეძლო ბარათაშვილისთვის მთავარი იდეის - ევროპეიზმის მიწოდება! თანაც ეს ისე მოახერხა, რომ შემდეგში ბარათაშვილი მთავარ ქართველ ევროპეისტად იქცა და რუსულ გარემოში ევროპული ხაზის გატარება შეძლო!

რა თქმა უნდა, ესაა მისი მთავარი საგანმანათლებლო მიღწევა, იმიტომ, რომ კაცი, რომელსაც უმაღლესში არ უსწავლია, საქართველოში ევროპეიზმის მასწავლებელი გახდა! იმ ხალხმა კი, ვინც განათლების მიღება შეძლო, ეს ქვეყანა, სამწუხაროდ, რუსეთისკენ წაიყვანა...

ილია ჭავჭავაძემ, იურისტმა კაცმა, გააგრძელა ბარათაშვილის ხაზი და მოახერხა, რომ თავისი ხალხისთვის განათლება მიეცა და მკვდარი ქვეყანა გაეცოცხლებინა.

როგორც უკვე ვთქვით, ვაჟას წერა-კითხვა მამამ ასწავლა, კაცმა, რომელსაც ფშავში დასცინოდნენ - წერა-კითხვა იცისო! დედამ ქართული მითოსი შეასწავლა და ამ ორმა ადამიანმა გვაჩუქა გენიოსი, რომელმაც წარმოუდგენლად მაღალი კლასი გვაჩვენა სწორედ განათლების თვალსაზრისით.

„პატრიოტიზმისა და კოსმოპოლიტიზმის“ ავტორი შესანიშნავი ევროპული საგანმანათლებლო ცენზის მქონე კაცია, მიუხედავად იმისა, რომ მას ამის დამადასტურებელი დიპლომი არ ჰქონია და პეტერბურგში მხოლოდ და მხოლოდ თავისუფალი მსმენელი იყო. განათლების თვალსაზრისით, სწორედ ვაჟა-ფშაველამ მოგვცა განსაკუთრებული მაგალითები. მიუხედავად ამისა, სწორედ მან მიიღო საყვედური ქართველი ხალხისგან, რომ თურმე გაუნათლებელი იყო. სხვათა შორის, ასეთი საყვედური გერონტი ქიქოძისგანაც კი მიიღო, რომელსაც განათლებად ევროპის უნივერსიტეტებში სწავლა მიაჩნდა - „ვაჟამ ელექტრონი არ იცოდაო“...

ელექტრონის რა მოგახსენოთ, მაგრამ ვაჟამ ის იცოდა, რომ ქრისტიანების გარდა, სხვა მრწამსის მქონე ადამიანებიც ცხონდებიან!

მხოლოდ ეს აზრიც კი კმარა იმაში დასარწმუნებლად, რომ განათლების თვალსაზრისით, ვაჟა სერიოზულ ფორას მისცემდა ნებისმიერი უნივერსიტეტის კურსდამთავრებულს. ამიტომაც არ გვიკვირს, რომ ჩვენმა ყველაზე განათლებულმა მწერალმა, გრიგოლ რობაქიძემ, ერთადერთმა კაცმა, ვინც ევროპიდან დოქტორის ხარისხი ჩამოიტანა - სწორედ ვაჟა-ფშაველა დაასახელა სიმბოლიზმის მამამთავრად!

ვფიქრობ, ვაჟა-ფშაველამ სერიოზულად იძია შური ყველაზე, ვინც მასზე ცუდი სიტყვა თქვა, იმიტომ, რომ დღეს ყველამ ვიცით - მთელი ჩვენი მომავალი ეკუთვნის იმ იდეას, რომელიც მან გვასწავლა - ადამიანი იმაზე მაღლა დგას, ვიდრე ამას ნებისმიერი რელიგიური მოძღვრება გვიხსნის, ხოლო ღმერთი თითოეულ ჩვენგანზე ზრუნავს, მათზე, ვისაც სწამთ, ვისაც არ სწამს, ვისაც სხვა ღმერთი სწამს და ა.შ.

საინტერესოა, საერთოდ, როგორ იბადება მწერლობა, რამდენად შეიძლება ამის სწავლა, თუმცა, ჩვენს, ქართულ გამოცდილებას თუ დავეყრდნობით, დავრწმუნდებით, რომ ამ საქმეში თვითგანათლებას განსაკუთრებული მნიშვნელობა აქვს.

 

ავტორი: ლევან ბერძენიშვილი

წყარო: liberali.ge

ბლოგი
როგორ შექმნა კომპანია Moderna-მ კორონავირუსის ვაქცინა და ვინ არიან კომპანიის მეპატრონეები

19 დეკემბრის ღამეს ყველა საინფორმაციო სააგენტო იტყობინებოდა, რომ ამერიკული კომპანია Moderna– ს კორონავირუსის საწინააღმდეგო ვაქცინამ მიიღო აშშ-ს სურსათისა და წამლის სანიტარული კონტროლის ფედერალური ადმინისტრაციის (FDA) ოფიციალური ნებართვა, მისი სამკურნალოდ გამოყენების შესახებ.

Moderna Pfizer– ის შემდეგ მეორე კომპანია, რომლის ვაქცინის გამოყენება ნებადართულია კორონავირუსის პრევენციის მიზნით. ვაქცინის გამოყენებაზე პირველი შეთანხმება კომპანიამ უკვე გააფორმა ისრაელთან.

Moderna– ს ვაქცინის დამტკიცების პროცედურა ყველა სტანდარტით უპრეცედენტო იყო: 18 დეკემბერს, დილით, იგი ერთხმად იქნა რეკომენდებული FDA– ს ექსპერტთა ჯგუფის მიერ და იმავე დღეს დასრულდა პროცესი ვაქცინის დამტკიცების ოფიციალური განცხადებით.

ორივე ვაქცინის გამოყენების დამტკიცებისა და ნებართვის გადაუდებლობა განსაკუთრებით გასაგებია ორი რიცხვის გათვალისწინებით: ამ დროისთვის მსოფლიოში 73 მილიონზე მეტი ადამიანია კორონავირუსით დაავადებული, ხოლო 1,6 მილიონი გარდაიცვალა.

Moderna- ს ვაქცინის პირველი მიწოდება დაიწყება კვირას და პირველ ეტაპზე კომპანია 5,9 მილიონ დოზას მიაწვდის მომხმარებლებს, რაც თითქმის ორჯერ მეტია, ვიდრე წარმოებულია Pfizer– ის მიერ, რომელმაც უკვე დაიწყო ვაქცინაცია ამერიკელებისათვის.

Pfizer- ისგან განსხვავებით, Moderna ვაქცინა არ საჭიროებს შენახვის სუპერ დაბალ ტემპერატურაზე და მისი მიწოდება შესაძლებელია მცირე ჯგუფებად.

Pfizer– ის მსგავსად, მოდერნის ვაქცინსაც ორი ინექცია სჭირდება, ერთი თვის ინტერვალით.

ვაქცინები გამოიყოფა შტატებში მოსახლეობის პროპორციული კვოტების მიხედვით. ამავდროულად, ფედერალური ხელისუფლება იძლევა რეკომენდაციებს, თუ რომელი კატეგორიის მოქალაქეები ჩაიტარებენ პირველად ვაქცინაციას, მაგრამ საბოლოო გადაწყვეტილება ამ საკითხზე მაინც გუბერნატორები მიიღებენ.

 შტეფან ბანსელი

როგორ გახდა Moderna ლიდერი კორონავირუსის ვაქცინის წარმოებაში

კომპანიის აღმასრულებელმა დირექტორია სტეფან ბანსელი, რომელმაც ბოლო შვიდი წლის განმავლობაში მოახერხა 2,6 მილიარდი დოლარის ინვესტიციის მოზიდვა კომპანიაში ლაბორატორიული კვლევებისათვის.

ჩვეულებრივი ვაქცინა მზადდება მკვდარი ან დასუსტებული ვირუსებისგან. Moderna კი ამზადებს მედიკამენტს მატრიცული RNA (mRNA) - ხელოვნურად შექმნილი პათოგენის სუფთა გენეტიკური მასალის საფუძველზე. ადამიანის სხეულში, უჯრედები, რომლებიც ღებულობენ mRNA– ს, იწყებენ ვირუსის ელემენტების გამომუშავებას, რითაც იწვევენ იმუნური სისტემის თავდაცვით რეაქციას. ვაქცინაციის შედეგად ავად გახდომის რისკი ნულოვანია - ვირუსი ხომ ორგანიზმში არ შედის. ამ მეთოდის კიდევ ერთი უპირატესობაა სიჩქარე.

საკმარისია ვირუსის გენომის გაშიფვრა - და ვაქცინის შემუშავება და წარმოება შესაძლებელია რამდენიმე დღეში. მარტივად რომ ვთქვათ, ვირუსის შესახებ მონაცემები შედის კომპიუტერში, ავტომატიზირებული სისტემა ამუშავებს მას და ბეჭდავს ვაქცინს სპეციალურ პრინტერზე. შტეფან ბანსელის განცხადებით, მისი სისტემა ეფუძნება პროგრამულ უზრუნველყოფას, რომელსაც Tesla იყენებს შეკვეთების სამართავად.

დღეს საფონდო ბირჟაზე Moderna ლიდერობს COVID-19 ვაქცინების შეჯიბრში და ბირჟა მის მცირე წარმატებებსაც კი ახალისებს.

წლის დასაწყისში მისი აქციები დაახლოებით 19 დოლარი ღირდა, ხოლო დღეს მისი ფასი 95 დოლარს უახლოვდება. ეს გასაოცარია კომპანიისთვის, რომელსაც თავისი არსებობის 10 წლის განმავლობაში არცერთი პრეპარატი არ გაუყიდია. ეს ძირითადად განპირობებულია ბანსელის პიროვნებით, რომელმაც ისარგებლა საფონდო ბირჟის მღელვარებით ამ საკითხში და ის დღეს კომპანიის აქციების 9% -ს ფლობს, რომელთა ღირებულება ახლა 2.5 მილიარდ დოლარზე მეტია.

47 წლის ფრანგს არ აქვს ფარმაცევტული განათლება. ბანსელს აქვს ინჟინრის დიპლომი Ecole Centrale Paris– ში და ქიმიური ინჟინერიის დიპლომი მინესოტის უნივერსიტეტში. შემდეგ კი ჰარვარდში წავიდა MBA– ს მოსაპოვებლად.

COVID-19– ის საწინააღმდეგო ვაქცინის შექმნის დასაჩქარებლად, აშშ – ს პრეზიდენტმა დონალდ ტრამპმა 15 მაისს გამოაცხადა Operation Warp Speed – ის (ოპერაცია ზებგერითი სიჩაქრე) შექმნის შესახებ, რომელის მიზანიც იყო სახელმწიფოს და ბიზნესის პარტნიორობა. ოპერაციის  ერთ-ერთი ამოცანა იყო ხელი შეუწყო წამლების შემქმნელებისთვის ოფიციალურ პირებთან კომუნიკაციაში.

Operation Warp Speed-ის ხელმძღვანელად დაინიშნა მონსეფა სლოუი, რომელიც ადრე ვაქცინების შემუშავების ხელმძღვანელად მუშაობდა GlaxoSmithKline– ში, ბოლოს კი Moderna– ს დირექტორთა საბჭოს წევრი იყო.

რა თქმა უნდა, იგი გადადგა ყველა პოსტიდან, მაგრამ სენატორმა ელიზაბეტ უორენის თქმით სლოუი არ ერიდებოდა ინტერესთა კონფლიქტს: მან შეინარჩუნა კონტროლი  Moderna- ს აქციებზე,პაკეტის ღირებულება შეადგენდა 10 მილიონ დოლარს.

თუმცა ბოლოს სლოუს მაინც სასწრაფოდ მოუწია ამ ფასიანი ქაღალდების მოშორება.

აპრილში მოდერნამ ბიუჯეტიდან 483 მილიონი დოლარის გრანტი მიიღო და მას მისცეს უფლება ჩაეტარებინა ცდები ადამიანებზე. ამასთან, მთავრობა იგივე მხარდაჭერას უწევდა მოდერნის კონკურენტს, ამერიკულ კომპანია BioNTech- ს, რომელიც ასევე ავითარებს mRNA- ზე დაფუძნებულ ტექნოლოგიას.

ბიოტექნოლოგიური კომპანია Moderna, Inc.

ყველაზე დიდი ბენეფიციარები (კომპანიის მონაცემები 2020 წლის 21 თებერვლის მდგომარეობით) არიან: ნუბარ აფეიანი (14,2%), შტეფან ბანსელი (8,7%). კაპიტალიზაცია - 36,8 მილიარდი დოლარი, ფინანსური მაჩვენებლები (2019 წ.): შემოსავალი - 60,2 მილიონი აშშ დოლარი, წმინდა ზარალი - 514 მილიონი აშშ დოლარი.

საინტერესოა კომპანიის ყველაზე მსხვილი ბენეფიციარის ფიგურა, ეს გახლავთ ნუბარ აფეიანი, სომხური წარმოშობის ერთ-ერთი ყველაზე გავლენიანი ამერიკელი ბიზნესმენი ისტორიაში.

ამერიკელი მეწარმე, მილიარდერი და „100Lives“ პროექტის თანადამფუძნებელი ნუბარ აფეიანი დაიბადა 1962 წელს ბეირუთში.

აფეიანის ოჯახი 1976 წელს გადავიდა საცხოვრებლად კანადაში. იქ ახალგაზრდა ნუბარმა 1983 წელს დაამთავრა უნივერსიტეტი ბაკალავრის ხარისხით ქიმიური ინჟინერია. 1987 წელს მან მიიღო დოქტორის წოდება ბიოქიმიური ინჟინერიის დარგში MIT– ისგან და მუდმივად გადავიდა საცხოვრებლად შეერთებულ შტატებში.

ნუბარ აფეიანი

ბოლო ორი ათწლეულის განმავლობაში, აფეიანმა მონაწილეობა მიიღო  20 – ზე მეტი წარმატებული სამეცნიერო და ტექნოლოგიური კომპანიის დაარსებაში და განვითარებაში. 1988 წელს მან დააარსა PerSeptive Biosystems, ბიოლოგიური აღჭურვილობის ინდუსტრიის ერთ-ერთი ლიდერი.

2007 წლიდან აფეიანი არის Flagship Ventures- ის მმართველი პარტნიორი, საწყის ეტაპზე საწარმოს საწარმოს ფირმა. ფირმა ორიენტირებულია ჯანდაცვაზე და მდგრად განვითარებაზე, ხოლო მასთან დაკავშირებული საინვესტიციო პორტფელი 600 მილიონ აშშ დოლარს აჭარბებს. გარდა ამისა, ნუბარ აფეიანი არის Flagship VentureLabs- ის თავმჯდომარე და აღმასრულებელი დირექტორი. 2010 წლიდან ბიზნესმენი არის ამერიაბანკის დირექტორთა საბჭოს წევრი.

ბიზნესის გარდა, აფეიანი ასწავლის სლოანის მენეჯმენტის სკოლაში მასაჩუსეტსის ტექნოლოგიური ინსტიტუტის ბიოტექნოლოგიის დეპარტამენტში - ის კითხულობს ლექციების კურსს თემაზე "ახალი ბიზნესის წამოწყება". ის ასევე არის ბიოინჟინერიის დეპარტამენტის წამყვანი ლექტორი.

ნუბარ აფეიანი ფინანსურ დახმარებას უწევს სომხეთს. იგი ხედავს სომხეთის წარმატებული განვითარების გარანტიას დიასპორასთან კავშირში. ”ჩვენ ვიცით, რა მოხდა 100 წლის წინ. შემდეგი 100 წელი ასე იქნება: სომხეთთან სომხების გაერთიანების დრო დგება. ჩვენ არ მოვკვდით, ჩვენ აღვადგინეთ ძალას, ბევრი ჩვენგანი ძალიან წარმატებულები ვართ. ჩვენგან განსხვავებით, ჩვენი ქვეყანა არ არის აყვავებული. ახლა კი დროა რომ გამოვიყენოთ ჩვენი გონება, ნება, ინტელექტი, ფიზიკურ ძალა და ვთქვათ: აღსდექი, სომხეთო ”, - ამბობს აფეიანი.

სრულად
გამოკითხვა
თქვენი აზრით, რამდენად ეფექტურია ხელისუფლება კორონავირუსის გამო შექმნილი ეპიდსიტუაციის მართვაში?
ხმის მიცემა
სხვათა შორის

ილია ჭავჭავაძე: "როცა პრუსიამ წაართვა საფრანგეთს ელზასი და ლოტარინგია და პარლამენტში ჩამოვარდა საუბარი მასზედ, თუ რაგვარი მმართველობა მივცეთო ამ ახლად დაჭერილს ქვეყნებს, ბისმარკმა აი, რა სთქვა: ,,ჩვენი საქმე ელზასსა და ლოტარინგიაში თვითმმართველობის განძლიერება უნდა იყოსო. ადგილობრივნი საზოგადოების კრებანი უნდა დავაწყოთო ადგილობრივის მმართველობისთვისაო. ამ კრებათაგან უფრო უკეთ გვეცოდინება იმ ქვეყნების საჭიროება, ვიდრე პრუსიის მოხელეთაგანა. ადგილობრივთა მცხოვრებთაგან ამორჩეულნი და დაყენებულნი მოხელენი ჩვენთვის არავითარს შიშს არ მოასწავებენ. ჩვენგან დანიშნული მოხელე კი მათთვის უცხო კაცი იქნება და ერთი ურიგო რამ ქცევა უცხო კაცისა უკმაყოფილებას ჩამოაგდებს და ეგ მთავრობის განზრახვასა და სურვილს არ ეთანხმება. მე უფრო ისა მგონია, რომ მათგან ამორჩეულნი მოხელენი უფრო ცოტას გვავნებენ, ვიდრე ჩვენივე პრუსიის მოხელენი”. თუ იმისთანა კაცი, როგორც ბისმარკი, რომელიც თავისუფლების დიდი მომხრე მაინდამაინც არ არის, ისე იღვწოდა თვითმმართველობისათვის, მერე იმ ქვეყნების შესახებ, რომელთაც გერმანიის მორჩილება არამც თუ უნდოდათ, არამედ ეთაკილებოდათ, თუ ამისთანა რკინის გულისა და მარჯვენის კაცი, როგორც ბისმარკი, სხვა გზით ვერ ახერხებდა ურჩის ხალხის გულის მოგებას, თუ არ თვითმმართველობის მინიჭებითა, სხვას რაღა ეთქმის."

დედამიწაზე არსებული ცოცხალი არსებებიდან მხოლოდ ადამიანს და კოალას აქვთ თითის ანაბეჭდი

ინდოელი დიასახლისები მსოფლიო ოქროს მარაგის 11% ფლობენ. ეს უფრო მეტია, ვიდრე აშშ-ს, სავალუტო ფონდის, შვეიცარიის და გერმანიის მფლობელობაში არსებული ოქრო, ერთად აღებული.

დადგენილია, რომ სასოფლო-სამეურნეო კულტურათა მოსავლიანობის განმსაზღვრელ კომპლექსურ პირობათა შორის, ერთ-ერთი თესლის ხარისხია. მაღალხარისხოვანი ჯიშიანი თესლი ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი ფაქტორია მოსავლიანობის გასადიდებლად, რაც აგრეთვე დასაბუთებულია ხალხური სიბრძნით "რასაც დასთეს, იმას მოიმკი". - ქართული გენეტიკისა და სელექცია–მეთესლეობის სკოლის ერთ-ერთი ფუძემდებელი, მეცნიერებათა დოქტორი, აკადემიკოსი პეტრე ნასყიდაშვილი

ებოლა, SARS-ი, ცოფი, MERS-ი, დიდი ალბათობით ახალი კორონავირუსი COVID-19-იც, ყველა ამ ვირუსული დაავადების გავრცელება ღამურას უკავშირდება.

ყველაზე დიდი ეპიდემია კაცობრიობის ისტორიაში იყო ე.წ. "ესპანკა" (H1N1), რომელსაც 1918-1919 წლებში მიახლოებით 100 მილიონი ადამიანის სიცოცხლე შეეწირა, ანუ დედამიწის მოსახლეობის 5,3 %.

იცით თუ არა, რომ მონაკოს ნაციონალური ორკესტრი უფრო დიდია, ვიდრე ქვეყნის არმია.