USD 3.0532
EUR 3.4477
RUB 4.2454
თბილისი
საიტზე მიმდინარეობს ტექნიკური სამუშაოები
ნელსონ მანდელა- კაცი, რომელმაც მსოფლიო უკეთესი გახადა
თარიღი : 06.24.2020 16:01  257

თბილისი პოსტი აგრძელებს სტატიების ციკლს, სადაც ვიხსენებთ იმ საზოგადო მოღვაწეებსა თუ პოლიტიკოსებს, ვინც თავისი მოღვაწეობით და პირადი მაგალითით დიდი კვალი დატოვეს მსოფლიო ისტორიაში. დღეს გვინდა გავიხსენოთ ნელსონ მანდელა-  სამხრეთ აფრიკაში აპარტეიდის საწინააღმდეგო მოძრაობის ლიდერი, რომელმაც თავისი ცხოვრების ერთი მესამედი პატიმრობაში გაატარა და ქვეყნის პირველი შავკანიანი პრეზიდენტი გახდა. ნელსონ მანდელა იყო სიმბოლო სამხრეთ აფრიკის გარდაქმნისა მრავალრასობრივ, სრულყოფილ დემოკრატიად. ის ჯერ კიდევ სრულიად ახალგაზრდა ჩაუდგა სათავეში იატაკქვეშა წინააღმდეგობის მოძრაობას, შემდეგ სამი ათეული წელი ციხეში გაატარა, როგორც პოლიტიკურმა პატიმარმა, და ბოლოს, ქვეყნის პრეზიდენტი გახდა.

როლიჰლალა მანდელა სამხრეთ აფრიკის ტრანსკეის პროვინციაში დაიბადა 1918 წელს. ის ადგილობრივი ტომის ბელადის შვილი იყო. სახელი „ნელსონი“ მას სკოლის მასწავლებელმა შეარქვა, რომლისთვისაც „ნელსონი“ ალბათ უფრო იოლი წარმოსათქმელი იყო, ვიდრე როლიჰლალა.

ოჯახის წყალობით მანდელამ განათლება მიიღო უნივერსიტეტში. სწავლის დასრულების შემდეგ, ის ცოტა ხნით იოჰანესბურგში, პრაქტიკანტად მუშაობდა ერთ იურიდიულ ფირმაში. თუმცა აშკარა იყო, რომ კანის ფერის გამო მისთვის დაწინაურების შესაძლებლობა მეტად შეზღუდული იყო.

1948 წელს სამხრეთ აფრიკაში არჩევნები მოიგო ნაციონალურმა პარტიამ, რომელიც მხარს უჭერდა აპარტეიდის პოლიტიკას - ერთმანეთისგან რასების სრულ განცალკევებას. ამ პოლიტიკის გამო შავკანიანებმა ის უმნიშვნელო უფლებებიც დაკარგეს, მანამდე რომ ჰქონდათ. მათ სამსახურებიდან ითხოვდნენ, უზღუდავდნენ თეთრკანიანებთან კონტაქტსა და საკუთარ ქვეყანაში გადაადგილებას, რის შედეგადაც თანდათან ისინი სრულიად გარიყეს საზოგადოებიდან.

აპარტეიდის სისტემის შემქმნელი, პრემიერ-მინისტრი ჰენდრიკ ფრენს ფერვურდი 1950-იან წლებში ხშირად ახსენებდა საკუთარ მხარდამჭერებს, რომ მისი პოლიტიკის მიზანი იყო ქვეყანაში თეთრკანიანთა უწყვეტი ბატონობის უზრუნველყოფა: „მეგობრებო, ეს რესპუბლიკა ამ სამყაროში თეთრკანიანი ადამიანის სამფლობელოს ნაწილია!“ - ასე მიმართა ერთ-ერთ გამოსვლაში ფერვურდმა თავის მხარდამჭერებს.

ნელსონ მანდელა აფრიკის ეროვნული კონგრესის ახალგაზრდულ ფრთას შეუერთდა. ეს მოძრაობა მხარს უჭერდა არაძალადობრივ წინააღმდეგობას და უპირისპირდებოდა იმ კანონებს, რომელთა წყალობითაც პოლიტიკურსა და საზოგადოებრივ ცხოვრებას სრულად აკონტროლებდნენ თეთრკანიანები.



რამდენიმე ათეული წლით ადრე, სანამ აპარტეიდის მკაცრ კანონებს შემოიღებდნენ, იმჟამად ნაკლებად ცნობილი ინდოელი ადვოკატი, მაჰათმა განდი შთააგონა იმ ჩაგვრამ, რაც მან სამხრეთ აფრიკაში განიცადა. განდიმ სწორედ ამის შემდეგ გადაწყვიტა, თავის სამშობლოში, ინდოეთში დაეწყო არაძალადობრივი ბრძოლა რასობრივი თანასწორობისთვის.

თავის მხრივ, მანდელას არაერთხელ უთქვამს, რომ განდი მისი შთაგონების წყარო იყო. თითქმის ოცი წელი ის ერთგულად მიჰყვებოდა განდის გზას. მაგრამ 60-იანი წლების დასაწყისში მანდელა და მისი თანამებრძოლები მიხვდნენ, რომ მათი მოძრაობა წინ არ მიიწევდა.

მთავრობამ საგანგებო მდგომარეობა გამოაცხადა, უფრო ხშირად იყენებდა ძალადობას წინააღმდეგობის ჩასახშობად და აპარტეიდის საწინააღმდეგო ყოველ გამოსვლას უსწორდებოდა. მანდელას თქმით, ამ გარემოებამ აფრიკის ეროვნული კონგრესი აიძულა, „ძალადობისთვის ძალადობითვე ეპასუხა“.

აფრიკის სხვა ქვეყნებისგან განსხვავებით, აფრიკის ეროვნულმა კონგრესმა გადაწყვიტა, არ დაეწყო პარტიზანული ომი და საფრთხე არ შეექმნა მოქალაქეთა სიცოცხლისთვის. მათი ტაქტიკა სამთავრობო ობიექტებზე საბოტაჟის მოწყობა იყო. ისინი აფეთქებდნენ საფოსტო განყოფილებებსა და სატელეფონო სადგურებს. 1962 წელს მანდელა დაიჭირეს და ხუთწლიანი პატიმრობა მიუსაჯეს.

ერთი წლის შემდეგ, ჯერ კიდევ ციხეში ყოფნისას, მანდელასა და აფრიკის ეროვნული კონგრესის სხვა აქტივისტებს ბრალი დასდეს მთავრობის გადაგდების მიზნით შეთქმულების მოწყობაში. 1964 წელს მანდელასა და მის შვიდ თანამოაზრეს სამუდამო პატიმრობა მიუსაჯეს.

სასამართლოზე მანდელამ, შთამბეჭდავ ოთხსაათიან გამოსვლაში, დაიცვა საკუთარი მოქმედებები, განმარტა თეთრკანიანთა რეჟიმის წინააღმდეგ შერჩეული ტაქტიკა და მკაფიოდ ჩამოაყალიბა აფრიკის ეროვნული კონგრესის მოთხოვნები. კონგრესის ლიდერთა და მხარდამჭერთა უმთავრესი მოთხოვნა იყო შავკანიანი უმცირესობისთვის სრული პოლიტიკური თანასწორობა. მაშინ ზოგი ფიქრობდა, რომ მანდელას სასიკვდილო განაჩენს გამოუტანდნენ. პროცესის მსვლელობაში განსასჯელმა პირდაპირ უთხრა კიდეც მოსამართლეს, ჩამომახრჩეთ, თუ გამბედაობა გეყოფათო: „მე ვებრძოდი თეთრკანიანთა ბატონობას. მე ასევე ვებრძოდი შავკანიანთა ბატონობას. ეს არის იდეალი, რომელსაც ვუძღვნი ჩემს ცხოვრებას. თუმცა, ღვთის სახელით, თუ საჭიროა, მზად ვარ ამ იდეალისთვის მოვკვდე“, თქვა მანდელამ სასამართლო პროცესზე.

მოსამართლე შედრკა და მანდელა გადაიყვანეს კუნძულ რობენის ავადსახსენებელ ციხეში, სადაც მან 27 წელი გაატარა. ციხეში ყოფნისას მანდელას ავტორიტეტი კიდევ უფრო გაიზარდა და აპარტეიდის საწინააღმდეგო მოძრაობამ საერთაშორისო განზომილება შეიძინა. გაერომ სამხრეთ აფრიკას დაუწესა იარაღის ემბარგო, გაიზარდა ბოიკოტების რიცხვი და მანდელა თანდათან იქცა მსოფლიოში ყველაზე ცნობილ „სინდისის პატიმრად“.



1990 წელს, ციხიდან გამოსვლისას, მას გმირივით შეეგება მთელი ქვეყანა. სამხრეთ აფრიკაში ახალი ეპოქა იწყებოდა. მომდევნო სამი წლის განმავლობაში, მანდელა სამხრეთ აფრიკის პრეზიდენტ ფრედერიკ დე კლერკთან ერთად ნიადაგს უმზადებდა აპარტეიდის ეპოქის დასასრულს. მათმა თანამშრომლობამ გზა გაუხსნა ქვეყნის პირველ, სრულფასოვან, დემოკრატიულ არჩევნებს. ამ მიღწევისთვის მანდელა და დე კლერკი ნობელის სამშვიდობო პრემიით დააჯილდოვეს.

1994 წელს ნელსონ მანდელამ გაიმარჯვა ქვეყნის პირველ, მრავალრასობრივ საპრეზიდენტო არჩევნებში. პრეზიდენტობის პერიოდში მანდელა აქტიურად ატარებდა შერიგებისა და შემწყნარებლობის პოლიტიკას, რისთვისაც საერთაშორისო აღიარება დაიმსახურა უკვე როგორც პოლიტიკურმა მოღვაწემ.

1999 წელს, როცა მანდელამ პრეზიდენტის თანამდებობა დატოვა, სამხრეთ აფრიკაში, მართალია, ჯერაც უამრავი პრობლემა რჩებოდა მოსაგვარებელი, მაგრამ ქვეყანამ მაინც უზარმაზარი ნაბიჯები გადადგა წინ.

მოგვიანებით ნელსონ მანდელა აქტიურად ჩაება შიდსის წინააღმდეგ ბრძოლის მოძრაობაში და მხარს უჭერდა საზოგადოების უკეთ ინფორმირებულობის კამპანიას. მისი უფროსი ვაჟი სწორედ შიდსით გამოწვეული გართულებებისგან დაიღუპა. მანდელამ კიდევ ერთხელ გამოავლინა გამბედაობა და საჯაროდ ისაუბრა შვილის სიკვდილზე იმ დროს, როცა შიდსზე საუბარი, შეიძლება ითქვას, ტაბუირებული იყო.

საჯარო ცხოვრებას ნელსონ მანდელა 2004 წელს ჩამოცილდა.  გარდაიცვალა 2013 წელს, 95 წლის ასაკში. თავისი მოღვაწეობით მანდელამ უზარმაზარი კვალი დაამჩნია სამხრეთ აფრიკის - და არა მარტო ამ ქვეყნის - საზოგადოებრივ ცხოვრებას. ბევრისთვის ის მაჰათმა განდის მსგავსი გმირია, რომელმაც საკუთარი ქვეყანა შეცვალა არა ძალის გამოყენებით, არამედ სხვებისთვის მორალური მაგალითის მიცემით.

ბლოგი
მალალა - ყველა დროის ყველაზე ახალგაზრდა ნობელის პრემიის მფლობელი გოგონა პაკისტანიდან

ჩვენთვის, ქალებისთვისთვის პატრიარქალური სამყარო, რომელშიც ვცხოვრობთ, ყოველთვის კეთილგანწყობილი და მშვიდი არაა. ყოველდღიურად გვიწევს პატარ-პატარა დაბრკოლებების გადალახვა, რომ თავი საზოგადოების სრულუფლებიან წევრებად ვიგრძნოთ, მაგრამ ჩვენ არ ვიცით რა არის ნამდვილი ომი. ომი, რომლის ეპიცენტრში ცხოვრებაც შორეული აღმოსავლეთის მკვიდრ გოგონებს უწევთ. ჩვენ არ გვჭირდება იმის მტკიცება, რომ ქალებსაც გვჭირდება განათლება და ჩვენც ისევე ვიმსახურებთ ფუნდამენტურ უფლებებს, როგორც მამაკაცები.

„მე ვყვები ჩემს ისტორიას არა იმიტომ, რომ ის უნიკალურია, არამედ იმიტომ, რომ ეს ბევრი გოგონას ისტორიაა“   - ეს სიტყვები მალალა იუსუფზაის, ქალთა უფლებებისთვის მებრძოლ  ყველა დროის ყველაზე ახალგაზრდა ნობელის პრემიის მფლობელს ეკუთვნის.

მალალა 1997 წელს პაკისტანში, ქალაქ მინგორაში დაიბადა. მალალას მამა, რომელიც მათი პატარა დასახლების გოგონების სკოლის დირექტორი იყო, შვილებს ბავშვობიდანვე პროგრესული იდეებით კვებავდა და თავის გოგონებს ასწავლიდა, რომ ისინი მხოლოდ ვინმეს ცოლები კი არა, განვითარებული და განათლებული ინდივიდები უნდა ყოფილიყვნენ, რადგან მხოლოდ ასე შეძლებდნენ საკუთარი თავის დამკვიდრებას და მშობლიური ქალაქის განვითარებაში წვლილის შეტანას. თავად მალალა იხსენებს, რომ მათი ოჯახი ეკონომიკურად ძლიერი არასდროს ყოფილა, მაგრამ მათი სიმდიდრე ის ფასეულობები იყო, რომელთა დაცვასაც თითოეული ოჯახის წევრი ყოველთვის პრინციპულად ცდილობდა. მალალას ადრეული ბავშვობის პერიოდში, სვატის დასახლება, სადაც მათი ოჯახი ცხოვრობდა, ტურისტულად ძალიან აქტიური ადგილი იყო -  ულამაზესი მთებით შემოსაზღვრული ხეობა, რომლის სანახავად ხალხი მთელი მსოფლიოდან ჩადიოდა და მალალაც ხელიდან არ უშვებდა შესაძლობლობას შორეული კულტურების შესახებ მეტი გაეგო და ეს ცოდნა საკუთარი თავის და გარშემომყოფების განვითარებისთვის მოეხმარა.

ყველაფერი მაშინ შეიცვალა, როცა მათ მშობლიურ ქალაქში თალიბები შევიდნენ და სრულებით ახალი წესრიგი დაამყარეს. გოგონებს განათლების მიღება აუკრძალეს. 400-ზე მეტი სკოლა დაანგრიეს. ქალებს ბაზარში სიარულიც კი არ შეეძლოთ, სალონები ააფეთქეს. არ შეილებოდა მუსიკის მოსმენა და სატელევიზიო გადაცემების ყურება.  სასჯელი ელოდა ყველას, ვინც ამ წესებს დაარღვევდა.

მაშინ მალალამ გადაწყვეტილება მიიღო: „ორი არჩევანი არსებობდა. პირველი - შემეძლო ჩუმად ვყოფილიყავი და არასოდეს მელაპარაკა, თუმცა ოდესმე ტერორისტთა მსხვერპლი მაინც გავხდებოდი. მეორე – საკუთარი უფლებების დასაცავად ხმა ამემაღლებინა და ამ საქმისთვის მოვმკვდარიყავი. მე მეორე შესაძლებლობა ავირჩიე.“

2008 წელს მალალამ პირველი საჯარო განცხადება გააკეთა სახელწოდებით: „ როგორ ბედავთ და გვართმევთ განათლების უფლებას.“  ამ გამოსვლის შემდგომ 11 წლის გოგონა და მისი ოჯახი თალიბანის მთავარი სამიზნე გახდა. „მე ვიცოდი,  რომ ეს  სწორი გადაწყვეტილება იყო, რადგან მივხვდი თუ რისი ეშინოდათ ტერორისტებს ყველაზე მეტად - პატარა გოგონასი წიგნებითა და კალმით ხელში.  მათ შეეძლოთ ჩვენ იარაღით დავემარცხებინეთ, მაგრამ ჩვენ წიგნებითა და განათლებით სრულიად ტერორიზმის დამარცხებას შევძლებდით “ - წერს მალალა თავის საავტორო ბიოგრაფიულ წიგნში „ მე ვარ მალალა“. 

მალევე  გოგონამ ბიბისის ბლოგერობა დაიწყო; მართალია, ვერ ბედავდა  წერილები თავისი ნამდვილი სახელით ეწერა და ფსევდონიმად გულ მაკაი აიღო, მაგრამ მას შემდეგ რაც ბიბისიმ წლის საუკეთესო ბლოგერად დაასახელა, მისი ვინაობაც გამჟღავნდა. იმავე წელს მალალა პაკისტანის ახალგაზრდული ორგანიზაციის მიერაც დაჯილდოვდა ქალთა უფლებებისთვის ბრძოლაში შეტანილი წვლილისთვის . ექსტრემისტი თალიბებისთვის ეს ბოლო წვეთი აღმოჩნდა. მათ დაბრკოლება გზიდან უნდა ჩამოეშორებინათ.  

2012 წელს, ავტობუსი რომლითაც მალალა მგზავრობდა ნიღბიანმა ტერორისტებმა გააჩერეს. „ რომელია თქვენს შორის მალალა“ - იკითხეს მათ და მას შემდეგ, რაც ხალხის მზერა მალალაზე შეჩერდა, სროლის ხმა გაისმა. გოგონას ტყვია თავში მოხვდა და მძიმედ დაიჭრა.  მალალა პაკისტანის დედაქალაქში სამხედრო საავადმყოფოში გადაიყვანეს. გოგონამ უმძიმესი ოპერაცია გადაიტანა. ექიმი, რომლის მეთვალყურეობის ქვეშაც მალალა იმყოფებოდა იხსენებს, რომ  მსგავსი მძიმე მომენტი არასდროს გადაუტანია. „ ჩემს ხელში მხოლოდ ერთი ადამიანის კი არა, ფაქტობრივად ჩვენი ქვეყნის ნათელი მომავალი იყო“. 

საბედნიეროდ, მალალა გადარჩა, შემდგომი რეაბილიტაციის გასავლელად კი ის და მისი ოჯახი ინგლისში, ბირმინჰემში გადაიყვანეს.

ტერორისტების  მიერ განხორციელებულმა გაუმართლებელმა ძალადობამ შედეგად ის გამოიღო, რომ მალალას ხმა და პროტესტი კიდევ უფრო გაძლიერდა. „გასულ წელს მე შესაძლებლობა მომეცა, უკეთ ჩავწვდომოდი, თუ რა მიზეზით არის გამოწვეული ის შიში და ძრწოლა, რომელიც თალიბებსა და ყველა იმ ადამიანს, ვინც განათლების მიღებასთან დაკავშირებით გოგონების უფლებების ხელყოფას ცდილობს,  ჩემს მიმართ ჰქონდათ. ამ მცდელობით ტერორისტებმა ძალიან დიდი შეცდომა დაუშვეს. რატომ? იმიტომ, რომ ძალიან შემეშინდა. შემეშინდა, რომ ჩემს გაჩერებას მოახერხებდნენ. და ჩემს სისუსტეებს სწორედ იმ დღეს ბოლო მოეღო. ჩემში ახალი ძალა დაიბადა. ვფიქრობ, მათი მადლიერი უნდა ვიყო.“

მალალამ  პაკისტანში დაწყებული საქმე დიდ ბრიტანეთში გააგრძელა. წერდა ბლოგებს, ხვდებოდა მსოფლიო ლიდერებს, ცდილობდა თითოეული ბავშვის თითოეული პრობლემა დეტალურად გამოეტანა სააშკარაოზე და მხოლოდ დაუღალავი შრომით და ხმამაღალი ლაპარაკით მიეღწია იმისთვის, რომ ეს პრობლემა არა მხოლოდ ლოკალური, არამედ საყოველთაო ზრუნვის საგანი გამხდარიყო. 16 წლის იუბილეზე კი გაეროს ტრიბუნაზე  თავისი ყველაზე დასამახსოვებელი სიტყვით წარსდგა. „ ყველა ბავშვს უნდა შეეძლოს შიშის გარეშე ხელში წიგნის აღება და არც ერთ მასწავლებელს არ ეშინოდეს თავისი ცოდნის მომავალი თაობებისთვის გადაცემა. ერთი ბავშვი, ერთი  მასწავლებელი და მონდომება - მხოლოდ ეს გვაშორებს მსოფლიოს სამუდამოდ შეცვლისგან“.  გამოსვლა იმდენად შთამბეჭდავი იყო, რომ ამ დღეს „ მალალას დღე“ უწოდეს.

  

მალალას  ძალისხმევას უკვალოდ ნამდვილად არ ჩაუვლია. 2014  წელს მალალა მშვიდობის დარგში ნობელის პრემიის მფლობელი გახდა. ამ დროს იგი მხოლოდ 17 წლისა იყო. ნობელის პრემიის მიღებას კი  საკუთარი ფონდის დაარსება მოჰყვა.     

ამ  ფონდის იდეა ჯერ კიდევ მაშინ არსებობდა, როცა მალალა საკუთარ ოჯახთან ერთად პაკისტანში ცხოვრობდა.  „იქ სადაც ჩვენ ვცხოვრობდით, ერთი ქალი დადიოდა, რომელსაც სამი მცირეწლოვანი ქალიშვილი ჰყავდა და ეს  გოგონებიც ზრდასრულებივით შრომობდნენ. სხვა გზა არ ჰქონდათ, ფულს სხვაგვარად ვერ იშოვიდნენ და ბავშვობის წლებს, რომელიც თანატოლებთან გართობაში და სწავლაში უნდა დაეხარჯათ, შრომაში ატარებდნენ.“

დღეს მალალას ფონდი დაახლოებით 130 მილიონ ბავშვს და მათ ოჯახებს ფინანსურად ეხმარება.  ისეთ კონფლიქტურ ზონებშიც კი, როგორც ერაყი და სირიაა, მალალა თავად მოგზაურობს და ცდილობს განათლების შესაძლებლობა ფრონტის ხაზზე მდგარ ბავშვებსაც მისცეს. „თითოეულ ადგილას სიტუაცია განსხვავებულია, ამიტომ მათ გადასაჭრელად სხვადასხვა გადაწყვეტილების მიღება ხდება საჭირო. “ფონდ მალალას”  იმ გოგონების აღმოჩეა სურს, რომლებიც საკუთარი უფლებების დასაცავად ხმას იმაღლებენ. ჩვენ გვინდა მათ დიდი ტრიბუნა დავუთმოთ, რათა მთელი მსოფლიოს წინაშე ილაპარაკონ და პრობლემები გააშუქონ.“ - საუბრობს მალალა ბიბისისთვის მიცემულ ბოლო ინტერვიუში.

დღესდღეობით მალალა ოქსფორდის უნივერსიტეტში ფილოსოფიასა და პოლიტიკურ მეცნიერებებს სწავლობს. მიუხედავად იმის, რომ მისი გრაფიკი ძალიან დატვირთულია და თავისი თანატოლების მსგავსად ყველა ლექციაზე დასწრებას ვერ ახერხებს,  გოგონა მაინც ცდილობს თავისი სტუდენტური ცხოვრება პრიორიტეტული გახადოს, რათა სამომავლოდ უფრო დიდი რესურსი და შესაძლებლობა ჰქონდეს დაწყებული საქმე უფრო და უფრო მეტი წარმატებით გააგრძელოს. 

მალალამ - ერთმა ჩვეულებრიმა გოგონამ ჩვეულებრივი ოჯახიდან დაამტკიცა, რომ სამყაროს შეცვლა ერთ განსხვავებულ ხმასაც კი შეუძლია „მსოფლიოში, სადაც ყველა ჩუმადაა, ხმამაღლა ნათქვამ სიტყვებს დიდი ძალა აქვს“. ბრძოლას ყოველთვის აქვს აზრი, არ აქვს მნიშვნელობა ვინ ხარ, საიდან მოდიხარ, ვინაა შენი მტერი თუ მეგობარი. დღეს რეალური ცვლილებების მოხდენა მხოლოდ სულით მტკიცე და შეუპოვარ ადამიანებს შეუძლიათ.

 

ავტორი: ელენე ხვედელიძე

         

    

სრულად
გამოკითხვა
როგორ ფიქრობთ, შეასრულებს თუ არა ქართული ოცნება დაპირებას არჩევნების პროპორციული წესით ჩატარების შესახებ?
ხმის მიცემა
სხვათა შორის

დედამიწაზე არსებული ცოცხალი არსებებიდან მხოლოდ ადამიანს და კოალას აქვთ თითის ანაბეჭდი

ინდოელი დიასახლისები მსოფლიო ოქროს მარაგის 11% ფლობენ. ეს უფრო მეტია, ვიდრე აშშ-ს, სავალუტო ფონდის, შვეიცარიის და გერმანიის მფლობელობაში არსებული ოქრო, ერთად აღებული.

დადგენილია, რომ სასოფლო-სამეურნეო კულტურათა მოსავლიანობის განმსაზღვრელ კომპლექსურ პირობათა შორის, ერთ-ერთი თესლის ხარისხია. მაღალხარისხოვანი ჯიშიანი თესლი ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი ფაქტორია მოსავლიანობის გასადიდებლად, რაც აგრეთვე დასაბუთებულია ხალხური სიბრძნით "რასაც დასთეს, იმას მოიმკი". - ქართული გენეტიკისა და სელექცია–მეთესლეობის სკოლის ერთ-ერთი ფუძემდებელი, მეცნიერებათა დოქტორი, აკადემიკოსი პეტრე ნასყიდაშვილი

ებოლა, SARS-ი, ცოფი, MERS-ი, დიდი ალბათობით ახალი კორონავირუსი COVID-19-იც, ყველა ამ ვირუსული დაავადების გავრცელება ღამურას უკავშირდება.

ყველაზე დიდი ეპიდემია კაცობრიობის ისტორიაში იყო ე.წ. "ესპანკა" (H1N1), რომელსაც 1918-1919 წლებში მიახლოებით 100 მილიონი ადამიანის სიცოცხლე შეეწირა, ანუ დედამიწის მოსახლეობის 5,3 %.

იცით თუ არა, რომ მონაკოს ნაციონალური ორკესტრი უფრო დიდია, ვიდრე ქვეყნის არმია.