USD 3.0743
EUR 3.6138
RUB 4.1709
თბილისი
ელიფ შაფაქი: ისტორიის წაშლა – რატომ უნდა დარჩეს აია სოფია მუზეუმად
თარიღი : 07.30.2020 00:16  76

სტამბოლი არის ქალაქი მდიდარი, განსხვავებული, გამაოგნებელი ისტორიითა და მაინც, ღარიბი მახსოვრობით. აქ შეგიძლია, საათობით ისეირნო ქუჩებში, ისე რომ ვერსად გადააწყდე მემორიალურ დაფას, ან ნიშს ქალაქის მრავალფეროვანი მემკვიდრეობის შესახებ. შეიძლება ისე გაიარო ოტომანთა სასაფლაოსთან, რომ ვერც კი მიხვდე, სად იმყოფები, თუ ვერ შეძლებ წაიკითხო წარწერები იქ დაკრძალული ადამიანების საფლავის ქვებზე. დღეს თურქეთი, ზოგადად, წარმოადგენს კოლექტიური ამნეზიის საზოგადოებას, რომლის წარსულთან კავშირიც მთლიანობაში სავსეა წყვეტებით, სასიამოვნო მივიწყებითა და დუმილით.

ამის შედეგი კი არის ისტორიის ცოდნისა და გაგების ვაკუუმი, რომელიც ივსება ხან ისლამური რელიგიური, ხან კი წარსულის ულტრანაციონალისტური ინტერპრეტაციებით, ან ხშირად, ამ ორივეს საშიში სინთეზით. მართალია, რომ ყველა ერს აქვს საკუთარი ისტორიის ოფიციალური ვერსია, დაწერილი გამარჯვებულთა თვალით, მაგრამ მაინც არსებობს სხვაობა დემოკრატიასა და არადემოკრატიაში დაწერილ ისტორიებს შორის.

ქმედით დემოკრატიაში შეგიძლია შეხვდე ისტორიათა სიმრავლეს, ისტორიებს და ამბებს და არა ერთადერთ თხრობას. შეგიძლია იარო წიგნის მაღაზიაში და იყიდო წიგნები, რომლებიც მდუმარებას ახმოვანებენ, ნათელს ჰფენენ იმას, რისი დავიწყებისკენაც დომინანტ ამბებს მივყავართ. ასეთი წიგნებისა თუ სტატიების ავტორებს არც აპატიმრებენ, არც დევნიან.

ჩემს მშობლიურ თურქეთში კი დომინანტი ისტორია უკიდურესად ხმამაღლა ხმაურობს და ახშობს ყოველივე სხვას. სკოლაში ისტორიის სწავლებისა და საზოგადოებრივი კულტურით მისი გავრცელების გზა სისტემურად ბინდით მოსავს უმცირესობებს, მრავალფეროვნებასა და სიმართლეს: როგორი იყო ქალის ცხოვრება ოტომანთა იმპერიაში? ან ბერძენთა, სომეხთა, ალევიტთა, ქურთთა, ჰეტეროდოქს მუსულმანთა? როგორია გარიყულთა ისტორიები?

სწორედ ამ კონტექსტში უნდა გავიაზროთ თურქეთის ხელისუფლების ბოლოდროინდელი გადაწყვეტილება აია სოფიას მეჩეთად გადაკეთების შესახებ.

არქიტექტურული, კულტურული, სახელოვნებო შედევრი – აია სოფია, არაერთი მიზეზით არის განსაკუთრებული. ამასთანავე, მას აქვს უდიდესი სიმბოლური ღირებულებაც. ბიზანტიის იმპერიაში, მართლმადიდებელ ქრისტიანთა კათედრალის შენება გასაოცარი სისწრაფით დასრულდა 537 წლისათვის, სულ რაღაც ექვს წელიწადში. ასეთი იყო იმპერატორ იუსტინიანეს სურვილი, რათა ეჩვენებინა მისი დიდებულება მსოფლიოსათვის. ამბობენ, დასრულებულ ტაძარში მისულს წამოუძახია: „სოლომონ, მე შენ გაჯობე!“.

აია სოფია დარჩა მართლმადიდებელთა ეკლესიად დაახლოებით 900 წლის მანძილზე (იმ მცირე დროის გამოკლებით, როდესაც ჯვაროსნებმა ის კათოლიკურ კათედრალად გადააქციეს), სანამ 1453 წელს ოტომანი თურქები სტამბოლს დაიპყრობდნენ. ქალაქის აღების შემდეგ სულთანმა ფათიჰმა ის მეჩეთად გადააკეთა და ასეთად დარჩა დაახლოებით 480 წლის მანძილზე. ასეთი ძალმომრეობითი გადაკეთებები მხოლოდ სტამბოლში არ ხდებოდა, ესპანეთიდან საბერძნეთამდე მრავალი მეჩეთია ეკლესიად გადაკეთებული. კორდობის დიდი მეჩეთი ამის ცოცხალი მაგალითია. ის, რაც აია სოფიას შემთხვევაში იყო განსაკუთრებული, არის 1934 წელს ათათურქის მეთაურებით თანამედროვე ქვეყნად ქცეულ თურქეთში ისტორიული შენობის მუზეუმად – სამოქალაქო სივრცედ გარდაქმნა. სწორეს ეს არის ის მემკვიდრეობა, რომლის უკუგდებასაც ცდილობს ერდოღანი.

აია სოფიას ინტერიერი სავსეა ხელოვნების საოცარი ნიმუშებით, რომლებიც ისეთივე წარმტაცია, როგორც მისი არქიტექტურა. ბიზანტიელებმა, რამდენადაც თავს ძველი რომაელების ბუნებრივ მემკვიდრეებად მიიჩნევდნენ, კომპლექსი ძვირფასი მოზაიკებით შეამკეს, რომლებიც ხაზს უსვამდა მათ მემკვიდრეობას. ყოველთვის დიდ შთაბეჭდილებას ახდენდა ჩემზე დედოფალ ძოეს გამოსახულება, თავისი ფართო თვალებით, შთამბეჭდავი ცხვირითა და ღრმა ინტელექტით – ძლიერი მმართველი ქალი სახით, რომელსაც სამი ქმარი ჰყავდა (რაც მოითხოვდა, რომ ყოველ ჯერზე შეცვლილიყო მათ სახეზე კენჭთა განლაგება). ასევე შთამბეჭდავია მოზაიკა ქალწული მარიამისა, რომელსაც კალთაში ყრმა იესო უზის. ასეთ დახვეწილ ბიზანტიურ მოზაიკებს შემდეგ მიემატა ისლამური კალიგრაფიის მშვენიერი ნამუშევრები. მასიური სვეტების თავზე, ყურანის სურა: „ალაჰია ნათელი ცათა და მიწისა“.

ასეთი იყო აია სოფიას განსაკუთრებული ხასიათი. არა ის, რომ იყო ეკლესია, არა ის, რომ იყო მეჩეთი, არამედ ის, რომ ის თავის თავში აერთიანებდა სხვადასხვა კულტურას, სარწმუნოებას და სეკულარიზმს, კოსმოპოლიტურ მემკვიდრეობასა და ადგილობრივ ისტორიას, იქსოვდა რელიგიას, პოლიტიკას, კულტურას და ხელოვნებას. სწორედ ეს კომპლექსური ისტორია იქნა უარყოფილი 10 ივლისს, როდესაც პრეზიდენტმა ერდოღანმა ბრძანა შენობის მუსლიმი მლოცველებისათვის გახსნა, მას შემდეგ, რაც სასამართლომ გაუუქმა მას მუზეუმის სტატუსი. ათას ხუთასი წლის შენობა, იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრობის ნაწილი, კულტურის სამინისტროს დაქვემდებარებიდან ახლა რელიგიის საქმეთა სამმართველოს გადაეცა.

როგორც გამოკვლევებმა აჩვენა, ქალაქის მოსახლეობის უმრავლესობა დარწმუნებულია, რომ გადაწყვეტილების უკან დგას პოლიტიკური სარგებლის ინტერესი, საკითხის გარშემო დისკუსიის შექმნის გზით. დიდი ხანია თურქეთის ეკონომიკა დაღმავლობაშია, რაც კიდევ უფრო გამძაფრდა უმუშევრობის ზრდისა და კორონავირუსით გამოვწეული ეკონომიკური კრიზისის ფონზე და ამ უკანასკნელი ქმედებით, ჩანს, რომ პრეზიდენტი ერდოღანი ცდილობს, გამოიყენოს თავისი ტრადიციული საყრდენი. „თურქი ერის უფლებები აია სოფიაზე, არ არის მათ უფლებებზე ნაკლები, ვინც ის ააგო 1500 წლის წინათ, მეტიც კია“, – განაცხადა პრეზიდენტმა ერისადმი მიმართვაში, იმ გადაწყვეტილების გახმოვანებისას, რომელიც სოციალურ მედიაში მრავალჯერ შეფასდა, როგორც „[კონსტანტინოპოლის] მეორედ დაპყრობა“. ოპოზიციის ზოგიერთი ლიდერიც კი ჩაება ამ ფერხულში და სურვილი გამოთქვა, დაესწროს პირველ ლოცვას.

ამასობაში კი თურქეთის უმცირესობები, სეკულარული, ლიბერალური და პროგრესული ადამიანები მძიმედ განიცდიან. სომხური წარმოშობის თურქმა პარლამენტარმა გარო პაილანმა ინსტაგრამზე დაწერა: „ეს არის გლოვის დღე ქრისტიანთათვის და ყველა იმათთვის, ვისაც სწამდა პლურალისტული თურქეთისა“. მოგვიანებით კი, NBC-სთვის მიცემულ ინტერვიუში დასძინა: „ერდოღანს არ შეუძლია, მისცეს ერს პური და სანაცვლოდ მუსლიმ უმრავლესობას აძლევს მეტ რადიკალიზმს“. გადაწყვეტილების გამოცხადებამდეც კი, ფაიქ ოზთურქმა, თურქეთის ოპოზიციური პარტიიდან, განაცხადა, რომ ისინი, ვინც ღიად აკრიტიკებს ამ იდეას, სამშობლოს მოღალატეობის ბრალდების საფრთხის ქვეშ დგებიან.

მიუხედავად ყველაფრისა, ვერაფერი შეცვლის იმას, რომ აია სოფია იმაზე ძველია, ვიდრე რომელიმე ხელისუფლება. არქიტექტურის, ხელოვნებისა და ისტორიის ეს მარგალიტი არ ეკუთვნის ცალკეულ ტომს ან პოლიტიკურ პარტიას, მემარჯვენეებს ან მემარცხენეებს. აია სოფია ეკუთვნის ქრისტიანებსაც და მუსლიმებსაც, და მეტიც, ეკუთვნის მთელ კაცობრიობას. თურქთა ამჟამინდელი თაობა არ არის მისი მესაკუთრე, ჩვენ მხოლოდ შეგვიძლია, ვიყოთ მისი მომავლის დროებითი მცველები. მაშასადამე, ეს განსაკუთრებული შენობა, მთელი თავისი ისტორიით, უნდა დარჩენილიყო მუზეუმად, სამოქალაქო სივრცედ, სადაც მისი კარები ფართოდ იქნებოდა გაღებული ყველასთვის, მორწმუნეთა და ურწმუნოთათვის, რადგან მისი გუმბათი საკმარისად დიდია იმისათვის, რომ მთელი კაციობრიობა დაიტიოს.

 

თარგმნა მ. ლეონიდე ებრალიძემ

სხვა
ბენჟამინ ფრანკლინის ეფექტი

ბევრ ადამიანს არ მოსწონს, როდესაც რაიმეს მისაღებად ხვეწნა უწევს და ამბობენ, რომ სხვა ადამიანისთვის დახმარების თხოვნა  სტერესულია. თუ გავიხსენებთ, ფულის სესხება, ჩვენს მაგივრად რაიმე საქმის გაკეთების თხოვნა მარტივი არ არის. არსებობს მოსაზრება,რომ ადამიანს აღიზიანებს დახმარების თხოვნა. ეს შეხედულება მცდარია. არსებობს ფსიქოლოგიური ფენომენი, რომელსაც „ბენჟამენ ფრანკლინის ეფექტს“ უწოდებენ. ამ ფენომენის მიხედვით, ადამიანს უფრო მეტად მოსწონს  ადამიანი მაშინ, როდესაც ის დახმარებას სთხოვს.

წიგნის, You Are Not So Smart,  ავტორი დევიდ მაკრენი ხსნის, თუ როგორ დაერქვა ამ ფენომენს ეს სახელი. ბენჟამენ ფრანკლინს ჰყავდამოძულე, გავლენიანი სახელმწიფო მოხელე. ფრანკლინმა, ამ ადამიანის კეთილგანწყობა  გადაწყვიტა და ასეთი რამ მოიფიქრა, ფრანკლინმა მისი ბობლიოთეკიდან წიგნი სთხოვა. მოძულემ წიგნი ათხოვა, ფრანკლინმა კი იგი ერთ კვირაში მადლობის წერილით დაუბრუნა.ამის შემდეგ, მათ შორის ურთიერთობები დათბა,  ისინი ერთმანეთს  მეგობრულად ხვდებოდნენ და როგორც ფრანკლინმა თქვა, მათი მეგობრობა ყოფილი მოძულის სიკვდილამდე გაგრძელდა.

1969 წელს ფსიქოლოგებმა „ბენ ფრანკლინის ეფექტის“ შემოწმება გადაწყვიტეს და მის სისწორეშიც დარწმუნდნენ,  კვლევის ფარგლებში ყველა მონაწილეს ფული მოაგებინეს. ცოტა ხანში, მონაწილეთა ერთ მესამედს დაუკავშირდა ერთერთი თანამშრომელი, რომელმაც მონაწილეებს უთხრა,  რომ ფსიქოლოგიის დეპარტამენტმა კვლევის ფარგლებში ძალიან დიდი ფული დახარჯა და გაკოტრების წინაშე იყო.  თანაშემწემ, მონაწილეების ერთ მესამედს ფულის დაბრუნება სთხოვა. მონაწილეთა მეორე მესამედს თავად ექსპერიმენტატორი დაუკავშირდა, მან მონაწილეებს აუხსნა, რომ კვლევა მისი ჯიბიდან დაფინანსდა, უსახსროდ დარჩა და ფულის დაბრუნება ითხოვა. კვლევის მესამე ნაწილს მოგებული ფული შეუნარჩუნეს.

ამ უცნაური კვლევის შედეგებმა აჩვენა, რომ ექსპერიმენტატორის მიმართ ყველაზე დადებითი ემოციები იმ ადამიანებს ჰქონდათ, რომლებსაც თავად ექსპერიმენტატორი დაუკავშირდა, ხოლო ყველაზე ნაკლებად მათ - ვინც ფული დაიტოვა. ესე იგი, კვლევის შედეგებმა დაადასტურა,  რომ ადამიანს სხვა ადამიანი  დახმარების შემდეგ უფრო მოსწონს, რასაც  მკვლევარები „კოგნიტური დისონანსით“ ხსნიდნენ. მკვლევარების აზრით, რთულია ადამიანს არ მოსწონდეს ის ადამიანი, ვისაც ეხმარება.

„ბენჟამენ ფრანკლინის ეფექტთან“ დაკავშირებული კვლევა მოგვიანებით აშშ-სა და იაპონიაშიც ჩატარდა. ორივე ქვეყანაში კვლევის მონაწილეებს ის ადამიანი უფრო მოეწონათ, რომლებმაც პროექტის დასრულებისთვის დახმარება ითხოვეს. საინტერესოა ის ფაქტიც, რომ ბენჟამენ ფრანკლინის ეფექტი პირდაპირ თხოვნისას ვლინდება, რაც კვლევამაც დაადასტურდა  მონაწილეებს არ მოეწონათ, როდესაც დახმარება ასისტენტმა და არა კვლევის ავტორმა ითხოვა.

ტოკიოს უნივერსიტეტის ფსიქოლოგი, იუ ნიია ამბობს, რომ „ბენჟამენ ფრანკლინის ეფექტს“ კოგნიტური დისონანსი არ იწვევს. მისი აზრით, ადამიანი თვლის, რომ დახმარებას ის თხოვს, ვინც მის მიმართ დადებითადაა განწყობილი, შესაბამისად მოწონებითვე პასუხობს. „ორმხრივი მოწონების“ ცნობილი ფენომენი გამოხატავს ადამიანის მიდრეკილებას, მოსწონდეს ის, ვისაც ის მოსწონს, ანუ, ადამიანებს მოსწონთ და ეხმარებიან მათ,  ვინც მათ დახმარებას სთხოვს.

2007 წელს ჯერი ბურგერმა და მისმა კოლეგებმა სანტა კლარას უნივერსიტეტიდან ჩაატარეს სამი ექსპერიმენტი, რომლის  მიზანი  იყო დაედგინა დახმარების გავლენა  მეგობრობრულ ურთიერთობაზე . ერთ-ერთ კვლევის მიხედვით, რომელშიც 105-მა სტუდნეტმა მიიღო მონაწილეობა, დადგინდა, რომ მონაწილეები სხვის თხოვნას (მაგ: ფანქრის გათლა) უფრო მეტად ასრულებდნენ მაშინ, როდესაც თხოვნამდე მოულოდნელ „საჩუქარს“ იღებდნენ, მაგალითად ჭიქა წყალს.

არიზონას უნივერსიტეტის ფსიქოლოგი და წიგნის, Influence, ავტორი რობერტ ჩიალდინი, HBR-თან 2013 წელს მიცემულ ინტერვუში ამბობს, რომ მადლობის მიღების შემდეგ, ადამიანმა „არაფრის“ ნაცვლად უნდა უპასუხოს ასე-  „რა პრობლემაა, პარტნიორები ასე იქცევიან“.

 „ბენჟამენ ფრანკლინის ეფექტის“ მთავარი სათქმელი არის ის, რომ ადამიანს არასდროს უნდა მოერიდოს დახმარების თხოვნა. პირიქით, თხოვნა კეთილგანწყობის მოპოვების  სტრატეგიულ მექანიზმადაც კი შეიძლება გამოვიყენოთ, როგორც ეს ბენჟამენ ფრანკლინმა გააკეთა.

სრულად
გამოკითხვა
თქვენი აზრით, გამართლებულია თუ არა სატელევიზიო მედიის მხრიდან ბოლო დროს მომხდარი გახმაურებული დანაშაულებების გაშუქების ფორმა და ინტენსივობა?
ხმის მიცემა
სხვათა შორის

დედამიწაზე არსებული ცოცხალი არსებებიდან მხოლოდ ადამიანს და კოალას აქვთ თითის ანაბეჭდი

ინდოელი დიასახლისები მსოფლიო ოქროს მარაგის 11% ფლობენ. ეს უფრო მეტია, ვიდრე აშშ-ს, სავალუტო ფონდის, შვეიცარიის და გერმანიის მფლობელობაში არსებული ოქრო, ერთად აღებული.

დადგენილია, რომ სასოფლო-სამეურნეო კულტურათა მოსავლიანობის განმსაზღვრელ კომპლექსურ პირობათა შორის, ერთ-ერთი თესლის ხარისხია. მაღალხარისხოვანი ჯიშიანი თესლი ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი ფაქტორია მოსავლიანობის გასადიდებლად, რაც აგრეთვე დასაბუთებულია ხალხური სიბრძნით "რასაც დასთეს, იმას მოიმკი". - ქართული გენეტიკისა და სელექცია–მეთესლეობის სკოლის ერთ-ერთი ფუძემდებელი, მეცნიერებათა დოქტორი, აკადემიკოსი პეტრე ნასყიდაშვილი

ებოლა, SARS-ი, ცოფი, MERS-ი, დიდი ალბათობით ახალი კორონავირუსი COVID-19-იც, ყველა ამ ვირუსული დაავადების გავრცელება ღამურას უკავშირდება.

ყველაზე დიდი ეპიდემია კაცობრიობის ისტორიაში იყო ე.წ. "ესპანკა" (H1N1), რომელსაც 1918-1919 წლებში მიახლოებით 100 მილიონი ადამიანის სიცოცხლე შეეწირა, ანუ დედამიწის მოსახლეობის 5,3 %.

იცით თუ არა, რომ მონაკოს ნაციონალური ორკესტრი უფრო დიდია, ვიდრე ქვეყნის არმია.